Toshkentdagi rus rassomi uyi atrofidagi bahs qanday qilib madaniy merosning ahamiyati haqidagi munozaraga aylanib ketdi

**Toshkentdagi rus rassomi uyi atrofidagi bahs qanday qilib madaniy merosning ahamiyati haqidagi munozaraga aylanib ketdi**

Soʻnggi kunlarda «Milliy tiklanish» partiyasi raisi Alisher Qodirov va Madaniy meros agentligi oʻrtasida tarixiy obʼyektlarni saqlab qolish boʻyicha ommaviy munozara avj oldi. Bahsning asosiy mavzularidan biri Toshkent shahri, Bobur koʻchasi, 7-uyda joylashgan, madaniy meros obʼyekti sifatida davlat muhofazasiga olingan «qandaydir rus rassomining uyi» boʻldi.

Biroq bu binoning tarixi hozirgi nizodan ancha oldin boshlangan.

### Huquqiy baho berish uchun Bosh prokuraturaga

2018 yil 30 oktyabrda Toshkent shahar hokimi oʻz qarori bilan ushbu manzildagi mavjud turar va noturar joy binolarini buzib, koʻp qavatli uy qurish uchun «Universal Packing Masters» MCHJga yer uchastkasi ajratgan. Bu voqea bino muhofaza maqomini olishidan oldin sodir boʻlgan.

2020 yilda Madaniy meros agentligi huzuridagi Ilmiy-ekspert kengashi binoni Moddiy madaniy meros obʼyektlari milliy roʻyxatiga kiritishni maʼqulladi.

Oradan 6 yil oʻtib, shu yilning avgust oyida Madaniy meros agentligi binoni saqlab qolish masalasiga yana qaytdi. 8 sentyabr kuni idora Toshkent shahar hokimining 2018 yildagi qaroriga huquqiy baho berish va agar qonunbuzarliklar aniqlansa, uni bekor qilish yoki qayta koʻrib chiqish choralarini koʻrishni soʻrab Bosh prokuraturaga murojaat qilganini maʼlum qildi. Shuningdek, agentlik binoning buzilishi yoki shikastlanishiga yoʻl qoʻymaslikni soʻradi.

### Qandaydir uy…

Bir necha kundan keyin, 16 sentyabr kuni Alisher Qodirov vaziyatga ommaviy ravishda munosabat bildirdi. U ushbu obʼyektni saqlab qolish zaruratiga shubha bildirib, uning Oʻzbekiston uchun qanday qiymati borligi haqida savol qoʻydi.

«Toshkentning markazida bitta eski bino bor, bemalol buzib yuborsa boʻladigan bino, lekin madaniy meros deb qoʻriqlanyapti, sudlashilyapti, tortishilyapti. Hech kimga kerakmas, qandaydir rus rassomining uyi ekan. Olib ketsin, bizga nimaga kerak u? Madaniy meros sifatida bizga nima qiymati bor uning? Nima ahamiyati bor? Shohi Zindaning mingdan birichalik qiymati bormi uning? Qanday rassom boʻlishidan qatʼi nazar», – dedi «Milliy tiklanish» partiyasi raisi, Qonunchilik palatasi deputati.

Uning fikricha, Madaniy meros agentligi birinchi navbatda milliy madaniyatga eʼtibor qaratishi kerak.

«Agentlik umumbashariy qadriyatlar agentligi emas, bizning milliy madaniyatimiz agentligi. Agentlik birinchi navbatda diqqat-eʼtiborini bizning milliy madaniyatimizga qaratishi kerak», – dedi u.

### Madaniy merosning millati boʻlmaydi

Oʻsha kuni Madaniy meros agentligi Alisher Qodirovning soʻzlariga javoban rasmiy bayonot bilan chiqdi.

Idora madaniy meros obʼyektining qiymatini «bugun bizga kerak yoki kerak emas» degan tamoyil asosida belgilab boʻlmasligini maʼlum qildi. Agentlik maʼlumotlariga koʻra, Bobur koʻchasi, 7-uydagi bino 1935 yilda qurilgan boʻlib, u Toshkentda faoliyat yuritgan taniqli meʼmor Aleksey Shchusev nomi bilan bogʻliq.

Shu bilan birga, agentlik binoning tarixi faqat meʼmorning nomi bilan cheklanib qolmasligini taʼkidladi. Turli yillarda bu yerda Oʻzbekiston ilm-fani va madaniyati rivojiga hissa qoʻshgan olimlar va professorlar, jumladan, akademiklar Toshmuhammad Qori-Niyozov va Vasiliy Shishkin, shuningdek, Rahim Atajonov va Natan Mallayev yashagan.

Idora tarixiy obʼyektning qiymatini uni yaratgan yoki u bilan bogʻliq boʻlgan shaxsning millatiga bogʻlashga alohida qarshi chiqdi.

«Gap faqat bitta bino haqida ketayotgani yoʻq. Gap oʻz tariximizga boʻlgan munosabatimiz haqida ketmoqda. Madaniy merosning millati boʻlmaydi», – deyiladi agentlik pozitsiyasida.

### Parlament soʻrovi

Ertasi kuni Alisher Qodirov Madaniy meros agentligining bayonotiga javob qaytardi. U oʻz savollariga parlament soʻrovi yoki eshituvlari orqali javob olishga harakat qilishini maʼlum qildi. Deputatning soʻzlariga koʻra, Qonunchilik palatasida byudjet hisoboti muhokamasi paytida deputatlar agentlik faoliyati boʻyicha savollar koʻtarishgan, biroq idora javob berish oʻrniga ijtimoiy tarmoqlarda bayonot eʼlon qilgan.

«Partiya, albatta, alohida bayonot bilan javob bermaydi, lekin savollarimizga javob olish uchun parlament soʻrovi yoki eshituvi vakolatlaridan foydalanishga harakat qilamiz», – deb yozdi Alisher Qodirov.

U, shuningdek, uning eʼtirozlari nafaqat Bobur koʻchasidagi binoga tegishli ekanini taʼkidlab, avvalroq «Sarmishsoy» muzey-qoʻriqxonasi, Shohi Zinda majmuasi, Mizdahqon majmuasi, Buxorodagi qadimiy Qurʼon qoʻlyozmasi va qadimiy Dovon davlati bilan bogʻliq hududlarning holati boʻyicha koʻtargan masalalarini eslatib oʻtdi.

Xususan, deputat «Sarmishsoy» uchun mablagʻ ajratilganiga qaramay, ochiq osmondagi muzey hududi qarovsiz qolayotganini taʼkidladi. U, shuningdek, avtomobil yoʻlining Shohi Zindaga taʼsiri, Buxoro Arkida qadimiy Qurʼon qoʻlyozmasining saqlanish sharoitlari va Dovon davlati bilan bogʻliq hududlardagi yerlarning qishloq xoʻjaligi uchun ishlatilishi masalalarini koʻtardi.

«Nima uchun Agentlik sovet davri merosiga koʻrsatayotgan gʻamxoʻrligini ming yillik milliy madaniyatimiz va merosimizga koʻrsatmayapti? Bizda oʻnlab savollar bor va biz oʻtgan yildan beri ularga javob olishga harakat qilyapmiz», – dedi deputat.

U turli millat vakillari bilan bogʻliq merosni saqlab qolishga qarshi emasligini, balki bunday obʼyektlarga milliy merosning ajralmas qismi deb hisoblaydigan obidalardan koʻra koʻproq eʼtibor qaratilayotgan vaziyatga qarshi ekanini taʼkidladi.

«Biz bebaho madaniy merosimiz chetda qolib, rus rassomi, oʻzbek adabiyotshunosi, ukrain meʼmori yoki qiymati bizda shubha tugʻdirmaydigan boshqa biror vatandoshimizning xonadonini saqlab qolishga koʻproq eʼtibor qaratilayotganiga eʼtiroz bildiramiz. Yoki baʼzi meros obʼyektlarini saqlab qolish foydaliroqmi?», – deb yozdi «Milliy tiklanish» partiyasi yetakchisi.

U, shuningdek, jamoatchilikka madaniy merosni saqlash uchun ajratilayotgan mablagʻlar qanday sarflanayotgani haqida hisobot kerakligini aytib, bu masalalarni deputat sifatida koʻtarayotganini, partiya raisi sifatida esa Madaniy meros agentligining hisobotidan keyin parlamentda chiqish qilmoqchi ekanini qoʻshimcha qildi.

19 sentyabr kuni Madaniy meros agentligi Alisher Qodirovning bayonotlariga batafsil javob eʼlon qildi va tanqid hamda parlament nazoratiga tayyorligini, biroq ommaviy ayblovlar faktlar va hujjatlar bilan tasdiqlanishi kerak deb hisoblashini maʼlum qildi.

Sarmishsoy boʻyicha tanqidlarga javoban agentlik obʼyekt infratuzilmasini rivojlantirish uchun byudjetdan 4,2 mlrd soʻm, agentlik jamgʻarmasidan esa yana 1,2 mlrd soʻm yoʻnaltirilganini maʼlum qildi. Ushbu mablagʻlar hisobidan, idora maʼlumotlariga koʻra, piyodalar yoʻlagi, axborot markazlari, avtoturargoh, yoritish tizimi, videokuzatuv va boshqa obʼyektlar barpo etilgan.

Shohi Zindaga kelsak, agentlik majmua portali 2022–2023 yillarda polshalik mutaxassislar ishtirokida oʻrganilganini maʼlum qildi. Idora maʼlumotlariga koʻra, qayta oʻlchovlar yangi jiddiy deformatsiyalarni aniqlamagan. Buxorodagi Qurʼon qoʻlyozmasiga toʻxtalar ekan, agentlik u «Buxoro» muzey-qoʻriqxonasining Ark qalʼasidagi fond omborida saqlanayotganini bildirdi. Shu bilan birga, idora uni konservatsiya va restavratsiya qilish uchun xalqaro mutaxassislarni jalb qilish rejalashtirilayotganini maʼlum qildi.

Agentlik Andijon viloyati Marhamat tumanidagi muhim arxeologik yodgorlik – Mingtepa boʻyicha savolga alohida javob berdi. Idora yerlarning bir qismi hali 2006 yilda bogʻ va uzumzorlar uchun berilganini, yodgorlik esa Milliy roʻyxatga 2019 yilda kiritilganini tushuntirdi. Muhofaza maqomi olinganidan keyin, agentlik maʼlumotlariga koʻra, yerdan foydalanuvchilarga ogohlantirishlar berilgan, yer uchastkalarini oʻzboshimchalik bilan egallab olish holatlari esa hozirda huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan oʻrganilmoqda.

Bundan tashqari, agentlik oʻz bayonotida yana Bobur koʻchasi, 7-uydagi binoga toʻxtaldi. Idora uning qiymati obʼyekt bilan bogʻliq odamlarning millati bilan emas, balki tarixiy va meʼmoriy ahamiyati bilan belgilanishini taʼkidladi. Shu bilan birga, agentlik ushbu binoni saqlab qolish uchun shu paytgacha respublika byudjetidan mablagʻ sarflanmaganini maʼlum qildi.

Alisher Qodirovning sovet davri merosiga alohida eʼtibor qaratilayotgani haqidagi soʻzlariga javoban agentlik 2026 yilning birinchi yarmida turli obʼyektlarni restavratsiya qilish, taʼmirlash, tiklash va arxeologik tadqiqotlar oʻtkazish uchun 79,4 mlrd soʻm yoʻnaltirilganini maʼlum qildi.

Va tegishli soʻrov yuborilgan taqdirda, parlamentga amalga oshirilgan ishlar toʻgʻrisida maʼlumotlar, hujjatlar va faktlarni taqdim etishga tayyorligini taʼkidladi.

Shunday qilib, madaniy meros obʼyektlarini saqlab qolishga boʻlgan yondashuvlar atrofidagi munozaralar davom etmoqda.