Tasodifiy boʻlmagan tasodif

**Tasodifiy boʻlmagan tasodif**

Bundan 25 yil avval, 2001 yil 4 oktyabrda Rossiyaning eng yangi tarixidagi eng shov-shuvli aviahalokatlardan biri yuz berdi. Qrimda mashgʻulotlar oʻtkazayotgan Ukraina harbiylari xatolik tufayli Tel-Avivdan Novosibirskka uchayotgan Tu-154 samolyotini raketa bilan urib tushirdi. Layner ogʻir shikastlanib, Qora dengizga quladi. Ichidagi 78 kishining omon qolishi uchun hech qanday imkoniyat yoʻq edi. Yuz bergan voqeaning yaqqol dalillariga qaramay, Ukraina harbiylari favqulodda hodisa uchun javobgarlikni tan olishdan bosh tortdi, mamlakatning oʻsha paytdagi prezidenti Leonid Kuchma esa odamlarning halok boʻlishidan «fojia yasamaslikka» chaqirdi. Ukraina ushbu aviahalokatdagi aybini rasman tan olgani yoʻq.

Soat ikkiga chorak kam, Tel-Aviv — Novosibirsk yoʻnalishi boʻyicha reys bajarayotgan Tu-154 toʻsatdan Qora dengiz ustida radarlardan gʻoyib boʻldi. Rostovdagi havo kemalari harakatini avtomatlashtirilgan boshqarish markazida baxtsiz hodisa yuz berganiga ishonishni xohlashmadi. Bundan bir necha daqiqa oldin bortdan parvoz reja boʻyicha ketayotgani haqida xabar berilgan edi.

Biroq dispetcher ekipaj komandiri Yevgeniy Garov bilan bogʻlanishga urinib, natija chiqara olmadi: 11 kilometrdan ortiq balandlikda Tu-154 samolyotiga u yerda qanday paydo boʻlgani nomaʼlum boʻlgan raketa kelib urilgandi. «Qayerga tegdi?!» — deya baqirdi tajribali uchuvchi ekipajga yuzlanib. Bu uning oxirgi soʻzlari edi. Keyin efirda chirsillash eshitildi va sukunat choʻkdi. «Sibir» aviakompaniyasiga (hozirgi S7) tegishli samolyot shiddat bilan pastga qulayotgan edi va endi dunyoda hech kim uni qutqara olmasdi. 2001 yil 4 oktyabrdagi fojia uchta davlat — Rossiya, Isroil va Ukrainaga daxl qildi.

### «Qudratli kuchlar Ukrainani ayblashga harakat qildi»

Tu-154 qulashiga Armanistonning An-24 samolyoti ekipaji komandiri Garik Ovanesyan guvoh boʻldi. Aynan u dispetcherlarga avialayner ustida chaqnash va Sochidan taxminan 200 kilometr uzoqlikda qulayotgan qoldiqlarni koʻrganini maʼlum qildi. Rossiya samolyoti bortida 12 nafar ekipaj aʼzosi va 66 nafar yoʻlovchi — Rossiya va Isroil fuqarolari bor edi.

Dunyo hali 11 sentyabrda Nyu-Yorkda sodir etilgan terrorchilik xurujlaridan oʻziga kelmagan edi, shuning uchun darhol 1812-reysda portlash yuz bergani haqidagi taxmin paydo boʻldi. Isroilliklar Ben-Gurion aeroportida misli koʻrilmagan xavfsizlik choralari koʻrilganini taʼkidlab, tergov boshlanishidan oldinroq aybni Tolmachevo aeroportidagi hamkasblariga yuklashga shoshilishdi: goʻyoki samolyotga bomba qoʻyilgan boʻlsa, bu faqat Rossiya hududida sodir boʻlishi mumkin edi. Biroq terrorchilik haqidagi taxminlar tezda inkor etildi. 1999 yilda kapital taʼmirdan chiqqan samolyotning texnik nosozligi haqidagi taxmin ham tasdiqlanmadi.

Halok boʻlganlarning jasadlari, shaxsiy buyumlari va fyuzelyaj qismlari Qora dengiz akvatoriyasidan chuqur suv trallari va dragalar yordamida yigʻib olindi. Issiq izlar boʻylab 14 ta jasadni topishga muvaffaq boʻlindi. Deyarli barcha halok boʻlganlarning kiyimlari saqlanib qolgan, ammo hech birida qutqaruv nimchasi yoʻq edi. Odamlar samolyot suvga urilishidan oldinroq halok boʻlishgan.

Ushbu fojiada «Ukraina izi» haqida birinchi boʻlib amerikaliklar gapira boshlashdi. AQSh rasmiylari razvedka sunʼiy yoʻldoshi «samolyot qulagan vaqtning oʻzida raketa uchirilganini» qayd etganini maʼlum qildi. Halokatning ertasi kuniyoq The Washington Post gazetasi shunday deb yozdi: «Mashgʻulotlar davomida Ukraina harbiylari samolyotgacha yetib borish uchun yetarli harakat radiusiga ega boʻlgan S-200 raketalarini uchirgan. Raketa, aftidan, nishonni yoʻqotgan va uning oʻz-oʻzini yoʻnaltirish qurilmalari taʼsir doirasiga yoʻlovchi layneri tushib qolgan».

Ukraina tomoni yaqqol haqiqatni inkor etishga urindi. Masalan, prezident Leonid Kuchma Vladimir Putin bilan telefon orqali suhbatda «Ukraina Havo hujumidan mudofaa kuchlarining fojiali hodisaga aloqadorligi haqidagi ayblovlar mutlaqo asossiz» ekanini aytdi (vaholanki, mamlakatning boshqa siyosiy yetakchilari samolyotning raketa bilan urib tushirilgani ehtimolini istisno qilishmagandi, ayniqsa, mashgʻulotlarda birinchi marta yangi avtomatik boshqaruv tizimi sinovdan oʻtkazilayotgan edi).

Ukraina Mudofaa vaziri Aleksandr Kuzmuk esa Qrimdagi mashgʻulotlar va Opuk burnidagi poligondan raketa uchirilgani faktini umuman qatʼiyan rad etdi. Ammo otishmalar oʻtkazilganini inkor etish befoyda boʻlib qolganida ham, u mashgʻulotlar va aviahalokat oʻrtasidagi har qanday bogʻliqlikni rad etishda davom etdi.

Harbiy idora talqiniga koʻra, otish masofasi 35 kilometrlik mashgʻulotlar hududidan tashqariga chiqmagan, ushbu hududga nazariy jihatdan kirishi mumkin boʻlgan barcha havo harakati ishtirokchilari oldindan ogohlantirilgan, oʻq faqat uchuvchisiz nishon-samolyotlarga qarata uzilgan, uchirilgan 23 ta raketadan birortasi ham chetga ketmagan — hammasi nishonga tekkan.

«Shunday taassurot uygʻondi va uygʻonishda davom etmoqdaki, Ukraina ichidagi va tashqarisidagi qandaydir qudratli kuchlar ham davlatimizni, ham Mudofaa vazirligi rahbariyatini shoshilinch ravishda ayblashga harakat qildi» (Aleksandr Kuzmuk).

Biroq, Ukraina Mudofaa vazirligining obroʻsi ungacha ham 2000 yil aprelida Goncharovsk harbiy poligonidagi voqeadan keyingi ochiq yolgʻon tufayli jiddiy putur yetgan edi. Oʻshanda «yer — yer» sinfidagi raketa yoʻnalishdan ogʻib, Kiyev yaqinidagi Brovari shahridagi toʻqqiz qavatli turar joy binosiga kelib urilgandi. Portlash yoʻlaklardan birini butunlay vayron qildi va tinch aholi orasida qurbonlarga olib keldi, ammo Ukraina harbiylari fojiaga aloqadorligini rad etib, «mashgʻulotlar davomida uchirilgan yagona raketa poligondagi nishonga aniq tekkanini» daʼvo qilishdi. Ular oʻqqa tutish uchun javobgarlikni faqat bir qancha vaqt oʻtgach va «dalillar bosimi ostida» tan olishga majbur boʻlishdi.

Odatdagidek, yuz bergan voqea uchun oddiy ijrochilar javob berishdi: raketa qoʻshinlari qoʻmondoni lavozimidan ayrildi, bir nechta general va ofitserlarning unvoni pasaytirildi yoki armiyadan boʻshatildi. Mudofaa vaziri Kuzmukning oʻzi esa isteʼfoga chiqmaslikni afzal koʻrdi va goʻyoki hech qanday dahshatli narsa sodir boʻlmagandek koʻrsatdi, chunki «Ukraina mustaqilligining sakkiz yili davomida bu birinchi marta sodir boʻldi», vaholanki «Avstriyada samolyot kanat yoʻliga urilib, 18 kishi halok boʻlgandi».

### «Bundan fojia yasash kerak emas»

Aviahalokat holatlarini tekshirayotgan rossiyalik ekspertlar guruhiga oʻta muhim ishlar boʻyicha tergovchi Yevgeniy Shaposhnikov rahbarlik qildi. Aynan u birinchi boʻlib suvdan olib chiqilgan samolyot qoldiqlarida va halok boʻlganlarning jasadlarida metall sharchalardan qolgan koʻplab teshiklar topilganini ommaviy ravishda eʼlon qildi. Shaposhnikov rahbarligidagi ekspertlar guruhi laynerning shikastlanish xususiyati S-200 zenit-raketa majmuasining jangovar qismi zarbasiga toʻliq mos kelishini tasdiqladi. Bu Rossiya fuqarolik samolyoti Qrimdagi harbiy mashgʻulotlar paytida Ukraina Havo hujumidan mudofaa kuchlari tomonidan bexosdan urib tushirilganining asosiy dalili boʻldi.

Faqat 2001 yil 10 oktyabrga kelib, yaqqol haqiqatni inkor etish imkonsiz boʻlib qolganda, prezident Kuchma Sochida Tu-154 halokatini tekshirayotgan komissiya xulosalariga, «ular qanday boʻlishidan qatʼi nazar» rozi boʻlishini aytdi. Shu bilan birga, davlat rahbari oʻz mamlakatining fojiaga aloqadorligi atrofidagi vaziyatni boʻrttirmaslikka chaqirdi va qurbonlar xotirasini haqorat qiluvchi iborani aytdi: «Biz birinchi ham, oxirgi ham emasmiz, bundan fojia yasash kerak emas. Xatolar hamma joyda boʻladi, nafaqat bunday miqyosda, balki undan ham kattaroq, sayyoraviy miqyosda».

Kuchmaning ushbu bayonoti Rossiya, Isroil va butun dunyo jamoatchiligini hayratda qoldirdi. Diplomatik mojaro kelib chiqdi, halok boʻlganlarning yaqinlari esa Tu-154 halokati boʻyicha ishni xalqaro tribunalga topshirishni talab qilishdi.

«Oʻldirilgan odam sening xalqing vakili boʻlmaganida, ehtimol, bunday akademik xulosalar chiqarish mumkindir, — deya Kuchmaning soʻzlariga munosabat bildirishdi Isroil Bosh vaziri Ariel Sharon devonxonasida. — 78 kishi halok boʻldi, ularning aksariyati isroilliklar edi — biz uchun bu eng katta fojia!»

Davlatlararo aviatsiya qoʻmitasi (MAK) xulosasiga koʻra, Ukraina Havo hujumidan mudofaa qoʻshinlarining mashgʻulotlari davomida S-200 raketa majmuasidan nishon-samolyotga qarata oʻt ochilganda, yoʻnaltirish tizimi uchish joyidan 300 kilometr uzoqlikda — raketa parvozi masofasi chegarasida boʻlgan Tu-154 samolyotini xatolik bilan nishon sifatida qamrab olgan. Bunda Ukraina harbiylari fojianing oldini olish uchun hech qanday chora koʻrishmagan. Natijada raketa yoʻlovchi samolyoti ustida portlagan, shikastlovchi elementlar fyuzelyajning portlash dekompressiyasini keltirib chiqargan, dvigatellar, boshqaruv yuzalari va ularning tortqilarini shikastlagan, shundan soʻng boshqaruvsiz qolgan bort Qora dengizga qulagan.

«Bu raketalar jangovar uchirilganda bloklagichlarga ega boʻladi: agar nishondan chetlab oʻtsa, oʻz-oʻzini portlatish sodir boʻladi, — dedi Rossiya Federatsiyasida xizmat koʻrsatgan uchuvchi Yuriy Sitnik. — Hamma narsa keraklidek ishlayotganini raketa uchirilishidan oldin tekshirish kerak edi. Ushbu dastur oʻrnatilganmidi, bu endi katta savol. Bunday raketaning uchish masofasi — 300 kilometr, shundan soʻng oʻz-oʻzini portlatish amalga oshishi kerak. U esa oʻz jangovar nishonidan chetlab oʻtib, uzoqroq masofadagi samolyotni qamrab olgan, ushbu raketani kuzatib borgan operator esa hamma narsani gʻaflatda qoldirgan».

Shunga qaramay, fojiaga yoʻl qoʻygan harbiylardan hech biri sud oldida javob bermadi. Ukraina oʻz javobgarligini rasman tan olmadi, uning sudlari esa Havo hujumidan mudofaa kuchlarining Qora dengiz ustidagi aviahalokatga aloqador emasligi haqida xulosaga keldi.

«Fuqarolik aviatsiyasining bunga aloqasi yoʻq: Tu-154 oʻz yoʻnalishi boʻyicha aniq harakatlanayotgan edi, hech qayerga ogʻmagan. Javobgarlik aynan harbiylar zimmasida. Bunda gap mashgʻulotlarni oʻtkazgan butun zenit-raketa polkining noqobilligi haqida ketmayapti. Fojia Havo hujumidan mudofaaning aniq bir hisob-kitob guruhi aybi bilan sodir boʻldi» (Yuriy Sitnik, Rossiyada xizmat koʻrsatgan uchuvchi).

### «Hamma narsa shaffofmi? Faqat taxmin qilish mumkin»

2001 yil dekabrida ish Ukraina Bosh prokuraturasiga topshirildi, Rossiyada esa u tugatildi. 2002 yilda Ukraina Havo hujumidan mudofaa kuchlari qurbonlari xotirasiga Novosibirskdagi Zayeltsovskoye qabristonida yodgorlik ochildi. Bu oq va qora marmardan yasalgan stela boʻlib, unda aviahalokatning barcha qurbonlari ismlari oʻyib yozilgan. Yodgorlik samolyot ekipaji haykali yaqinidagi halokatlar mahallasi deb ataladigan joyda oʻrnatildi. Uning ostiga Qora dengiz suvi solingan kapsula va qidiruv ishlari davomida topilgan yoʻlovchilarning ayrim buyumlari koʻmildi.

2004 yilda Ukraina hukumati baribir Rossiya va Isroil bilan halok boʻlganlarning oilalariga tovon puli toʻlash toʻgʻrisida kelishuvlarni imzoladi, bunda yuridik aybini tan olmadi va har bir qurbon uchun 200 ming dollardan oʻtkazib berdi. 2007 yilda Ukraina prokuraturasi Tu-154 aynan raketa bilan urib tushirilganini ishonchli koʻrsatuvchi maʼlumotlar aniqlanmagani haqidagi xulosaga kelib, ishni uzil-kesil yopdi. 2011 yilda Kiyev Xoʻjalik sudi Ukraina rasmiylaridan tovon talab qilgan «Sibir» aviakompaniyasining daʼvosini rad etdi.

«Bu ishda hamma narsa shaffof va yaqqolmi? Bizga faqat taxmin qilish qoladi, — deya xulosa qiladi uchuvchi Sitnik. — Faqat taxminan shunday raketalarni muntazam ravishda uchirib turadigan harbiylargina u yerda aslida nima boʻlganini ayta olishadi. Oʻsha hujum tasodif boʻlganmi-yoʻqmi, buni bugungi kundan turib aytish qiyin».

Dunyodagi geosiyosiy oʻzgarishlarga munosabat bildirgan holda, 2015 yilda 1812-reysning halok boʻlgan yoʻlovchilari yaqinlari fojia tergovini qayta boshlashni talab qilishdi. Prezident Vladimir Putinga yoʻllangan murojaatda ular jinoyat ishini aviahalokatga aloqador davlatning tergov organlariga topshirishni xato deb atashdi.

Yaqinlari nomidan berilgan bayonotdan: «Bizningcha, aslida oʻsha paytda Rossiya hududida (samolyoti hududning bir qismi hisoblanadi) boʻlgan 78 nafar begunoh fuqaroning oʻldirilishi sodir boʻlgan».

### Choʻkmas Kuzmuk

Mashʼum xato Ukraina Havo hujumidan mudofaa qoʻshinlari qoʻmondoni general Vladimir Tkachevga lavozimi evaziga tushdi, u Ukraina Qurolli Kuchlari safidan zaxiraga boʻshatildi. U armiyaga boshqa qaytmadi. 2001 yil kuzida vazir Kuzmuk ham baribir isteʼfoga chiqdi, ammo bu qaror uning keyingi faoliyatiga salbiy taʼsir koʻrsatmadi. General Oliy Rada deputati etib saylandi, milliy xavfsizlik va mudofaa masalalari boʻyicha parlament qoʻmitasiga kirdi va bir necha yildan soʻng ikkinchi marta vazirlik kursisini egallashga muvaffaq boʻldi, shu bilan birga deputatlik mandatini ham saqlab qoldi.

Kuzmuk Kuchma davridan keyin ham suv yuzasida qoldi. 2007 yilda u hukumat Bosh vazirining oʻrinbosari boʻldi. Uning harbiy malakasi qarama-qarshi siyosiy qarashlarga ega boʻlgan Ukraina prezidentlari tomonidan yuqori baholangan. Shuning uchun general ham Viktor Yushchenko, ham Viktor Yanukovichning maslahatchisi boʻlib ishladi, shuningdek, maydondan keyingi davrda davlat rahbari vazifasini bajaruvchi Aleksandr Turchinovga ham maslahatchilik qildi.

2017 yilda sobiq vazir MAK xulosalarini rad etdi va Rossiyaning Tu-154 samolyoti goʻyoki ichkaridan portlatilganini daʼvo qildi. Kuzmukning soʻzlariga koʻra, ukrainaliklar tomonidan oʻtkazilgan spektral tahlil topilgan snaryad parchalari va jangovar shikastlovchi elementlar «raketaning jangovar qismiga tegishli emasligini», shikastlovchi elementlarda esa «qoʻlbola bombalar uchun ishlatiladigan oddiy portlovchi modda mavjud boʻlganini» koʻrsatgan.

«Barcha tadqiqotlarga, jumladan, biz chet elda oʻtkazgan (ularning baʼzilarini tasdiqlab boʻlmaydi) tadqiqotlarga qaraganda, samolyot ichkaridan portlatilgan. Bu puxta tayyorlangan edi», — deya yolgʻon gapirdi Ukraina Qurolli Kuchlari generali.

2022 yilda maxsus harbiy operatsiya boshlanganidan keyin Kuzmuk hududiy mudofaa kuchlari qoʻmondonining maslahatchisi boʻldi. Bu tarix fojiali-kulgili tarzda yakunlandi: 2025 yil dekabrida harbiy qoʻmondon Ukraina Qurolli Kuchlari kuni munosabati bilan Hududiy mudofaa harbiy xizmatchilarini taqdirlash marosimida paydo boʻldi va ukrainalik millatchilarning gʻazabini qoʻzidi. Kuchma davridagi mudofaa vaziri hali ham ishda ekani va hatto ancha farovon yashayotganini bilib, ular Kuzmukni Rossiyaga qanotli raketalar va strategik bombardimonchilarni topshirishda hamda Ukraina armiyasini kuchsizlantirishda ayblab, uning zudlik bilan isteʼfoga chiqishini talab qilishdi. Jamoatchilik noroziligi fonida general yana lavozimidan ayrildi.