Tan olishdan saqlab qolishgacha. Ekspertlar Toshkentning modernistik arxitekturasini nima kutayotgani haqida

Tan olishdan saqlab qolishgacha. Ekspertlar Toshkent modernistik arxitekturasini nima kutayotgani haqida

Iyul oyida Toshkent modernizmning oʻnta obʼyekti YUNESKO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritildi. Tashkent Design Week tadbirida ushbu nominatsiya qanday tayyorlangani va xalqaro maqom binolarning oʻzi uchun nimani anglatishi muhokama qilindi. Muhokamada GRACE studiyasi (Italiya) arxitektori Kseniya Bisti va Oʻzbekiston Madaniyat va sanʼatni rivojlantirish jamgʻarmasi raisi oʻrinbosari Saidaziz Ishanxodjayev ishtirok etdi. Dizayn va madaniy strategiya boʻyicha ekspert Siril Zammit moderatorlik qildi.

Siril Zammit suhbatni qaysi binolarni Toshkentning arxitektura merosi deb hisoblash mumkinligi haqidagi savol bilan boshladi. Odatda, bu haqda gap ketganda, qadimiy yodgorliklar — masjidlar, madrasalar va minoralar yodga olinadi. Ammo shaharning yoshroq merosiga XX asrga oid binolar ham kiradi, ular haligacha kundalik hayotning bir qismi boʻlib qolmoqda.

Koʻplab aholi har kuni metrodan foydalanadi, bozorlarga boradi yoki modernizm davrida qurilgan uylarda yashaydi. Shuning uchun ularni saqlab qolish nafaqat arxitektorlar va tarixchilar, balki shaharliklarning oʻzi uchun ham muhimdir.

Aholining munosabati shuni koʻrsatdiki, koʻpchilik oʻtgan asr arxitekturasini umumiy tarixning bir qismi sifatida qabul qiladi. Shu bilan birga, uzoq vaqt davomida turli shaxsiy va ijtimoiy tajribalar bilan bogʻliq boʻlgan sovet davri inshootlariga qanday baho berish kerakligi savoli ochiq qolmoqda edi.

«Har doim savol tugʻiladi: nimani meros deb hisoblash kerak va u qachon merosga aylanadi? Oʻn yil oldin bino hali meros sifatida qabul qilinmagan boʻlishi mumkin edi. Agar u 20, 30 yoki 50 yoshda boʻlsa — bu yetarlimi? Modernistik arxitektura holatida bu savol ayniqsa murakkabdir. U turli odamlarda turli xotiralar va baholarni uygʻotadigan sovet davriga tegishli», — dedi Bisti.

Modernistik binolar uchun xavf nafaqat ularning arxitekturaviy qiymati har doim ham tan olinmagani bilan bogʻliq edi. Shahar va iqtisodiyot oʻzgardi, ular bilan birga ushbu obʼyektlar xizmat qilgan ehtiyojlar ham oʻzgardi. Baʼzi binolar avvalgi funktsiyasini yoʻqotdi va egalari ulardan keyinchalik qanday foydalanishni hal qilishlariga toʻgʻri keldi. Bisti uch ming kishiga moʻljallangan yirik restoranlarni misol qilib keltirdi: zamonaviy shaharga bunday maydonlar endi avvalgi koʻrinishda kerak emas. Bir vaqtning oʻzida Toshkentga kiritilgan yangi investitsiyalar binolarni qayta qurishni tezlashtirdi va ularning bir qismi qiyofasini oʻzgartira boshladi.

Qaysi obʼyektlar himoyaga muhtojligini va ularda aynan nimani saqlab qolish muhimligini tushunish uchun tadqiqot guruhi Toshkentdagi modernistik binolar roʻyxatini tuzdi. Kseniya Bistining soʻzlariga koʻra, dastlab unga 40 dan ortiq obʼyekt kiritilgan.

«Biz har bir binoning ahvolini, uning yaxlitligi va haqiqiyligini baholadik. Baʼzi obʼyektlar allaqachon shunchalik oʻzgargan ediki, buni ortga qaytarib boʻlmasdi. Boshqa binolar ham qayta qurilgan, ammo aralashuvlarning bir qismini tuzatish mumkin. Tekshiruvdan soʻng keyingi ishlar uchun 24 ta bino tanlab olindi», — dedi arxitektor.

Bistining soʻzlariga koʻra, pasport nafaqat binoni hisobga olish uchun kerak — u restavratsiya va kelajakdagi oʻzgarishlar boʻyicha qarorlar uchun asos boʻlib xizmat qiladi.

Shu bilan birga, pasport barcha binolar uchun yagona saqlash usulini belgilamaydi. Qaror obʼyektning ahvoliga, uning xususiyatlariga va bugungi kunda undan qanday foydalanilayotganiga bogʻliq. Baʼzi binolar uchun alohida elementlarni qayta tiklash va mavjud koʻrinishni saqlab qolish yetarli. Boshqa holatlarda ichki xonalarni moslashtirish yoki yangi funktsiya topish kerak. Kseniya Bistining soʻzlariga koʻra, oʻrganilgan 24 ta obʼyektdan 15 tasi uchun jamoa alohida saqlash strategiyalarini ishlab chiqdi.

Arxitektura merosini muhofaza qilish har doim ham binoni dastlabki koʻrinishiga qaytarishni va har qanday oʻzgarishlarni taqiqlashni anglatmaydi.

Koʻplab modernistik obʼyektlardan foydalanish davom etmoqda, shuning uchun mutaxassislar nafaqat dastlabki loyihadan nima saqlanib qolganini, balki bino bugungi kunda qanday ishlayotganini ham baholaydilar.

Kseniya Bisti ikki xil misolni keltirdi. «Panorama» kinoteatri (Oʻzbekiston Milliy kinosanʼati saroyi), uning baholashicha, muhim arxitektura xususiyatlarini saqlab qolgan, shuning uchun uni deyarli oʻzgarishlarsiz restavratsiya qilish mumkin. Baʼzi keyingi aralashuvlarni ham tuzatish mumkin. Masalan, foyening yarim shaffof bezagi qayta tiklanishi kerak.

«Jemchug» uyi uchun jamoa tashqi koʻrinishning bir qismini saqlab qolishni, ammo aholi vaqt oʻtishi bilan oʻzlariga moslashtirib olgan xonadonlarni oʻzgartirmaslikni taklif qildi.

Bu printsip maishiy oʻzgarishlarga ham tegishli, masalan, fasadlarga konditsionerlar oʻrnatish. Moderator bino muhofaza maqomini olganidan keyin aholi ularni olib tashlashi kerakmi, deb soʻradi. Bisti hamma narsa muayyan obʼyektga bogʻliqligini aytdi.

«Baʼzi elementlarni oʻzgartirib boʻlmaydi, boshqalarini merosni muhofaza qilish organi bilan kelishilgandan soʻng oʻzgartirish mumkin. Agar fasaddagi konditsioner binoning koʻrinishini buzsa, uni olib tashlash mumkin, ammo aholiga muqobil ventilyatsiya tizimini taklif qilish kerak. Shu bilan birga, xonadonlar ichidagi oʻzgarishlarga ruxsat berilishi mumkin, chunki aholi ulardan foydalanishda davom etmoqda», — deb tushuntirdi u.

Madaniy meros obʼyektini saqlab qolishning yana bir misolini Oʻzbekiston Madaniyat va sanʼatni rivojlantirish jamgʻarmasi raisi oʻrinbosari Saidaziz Ishanxodjayev keltirdi. U Oʻzbekiston Davlat sanʼat muzeyi misolida mutaxassislar ushbu vazifaga qanday yondashayotganini soʻzlab berdi.

Ishanxodjayevning soʻzlariga koʻra, muzeyning dastlabki fasadi qoplama panellar ostida saqlanib qolgan. Hozirda mutaxassislar ularni qanday demontaj qilishni oʻrganmoqda. Fasad ichki xonalarni toʻgʻridan-toʻgʻri quyosh nuridan himoya qilgan, shuning uchun binoga shunchaki avvalgi koʻrinishini qaytarib qolmay, balki u qanday ishlaganini va uning xususiyatlarini saqlab qolish mumkinligini tushunish muhimdir.

«Tarixiy bino bilan ishlaganda, hamma narsani umuman oʻzgarishsiz saqlab boʻlmaydi. Avval tadqiqot oʻtkazish va unda nima original, nimani oʻzgartirish mumkinligini tushunish kerak. Keyin loyiha ishlab chiqiladi. Biz binoning eng muhim qismlarini saqlab qolishga harakat qilamiz, lekin shu bilan birga zamonaviy texnologiyalarni nazarda tutamiz va maydonni odamlar uchun qulay qilamiz», — dedi u.

Ularning baʼzilari oilaviy sulolalarni davom ettiradi, shuning uchun restavratsiya uchun materiallarni bugungi kunda ham topish mumkin.

Shu bilan birga, Jamgʻarma raisining soʻzlariga koʻra, restavratsiya binoni barcha tafsilotlari bilan dastlabki holatiga qaytarishni nazarda tutmaydi. Masalan, shishaplastikdan yasalgan yarim shaffof panellar vaqt sinoviga bardosh bera olmadi, shuning uchun jamoa ularni fasadda qayta tiklamaydi.

Binodan kelajakda foydalanish ham koʻrib chiqilmoqda. Muzey yangi binoga koʻchib oʻtganidan soʻng, u bir nechta funktsiyalarga ega jamoat joyiga aylanishi mumkin. Mumkin boʻlgan variantlardan biri — arxitektura muzeyi.

Xalqaro tan olish yodgorlikni milliy muhofaza qilish oʻrnini bosmaydi. Kseniya Bisti nominatsiya topshirilgunga qadar davlat binolarni milliy meros roʻyxatiga kiritishi va ularni boshqarish rejasini taqdim etishi kerakligini tushuntirdi.

«YUNESKO binolarni bevosita himoya qilishni oʻz zimmasiga olmaydi. U tan oladi va ularga eʼtiborni qaratadi.

Uning soʻzlariga koʻra, nominatsiyani tayyorlash uchun jamoa milliy qonunchilikka va merosni saqlashning xalqaro printsiplariga tayangan. Tadqiqot davomida 1979 yilda ICOMOS tashkiloti tomonidan qabul qilingan Burra xartiyasi printsiplaridan ham foydalanilgan: u aynan nima saqlab qolinayotganini, bu nima uchun muhimligini va bu bilan qanday ishlashni aniqlashni taklif qiladi.

Siril Zammit YUNESKO ekspertlari uchun ushbu binolarni nima uchun birgalikda koʻrib chiqish kerakligini va ular shahar modernizatsiyasining turli tomonlarini qanday koʻrsatishini tushunish muhim boʻlganini aniqlashtirdi. Nominatsiya seriyali edi: unga 1960—1980-yillarda shahar va jamiyat qanday oʻzgarganini aks ettiruvchi turli maqsadlardagi oʻnta obʼyekt kiritildi. Ular orasida turar joy uylari, muzeylar, bozor, metro, madaniyat muassasalari va ilmiy kompleks bor.

YUNESKO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan oʻnta obʼyekt uchun mutaxassislar saqlab qolish boʻyicha yoʻl xaritalarini tayyorlaydilar. Ular binolarni zamonaviy funktsiyasidan mahrum qilmagan holda bosqichma-bosqich tartibga solishni belgilaydi. Kseniya Bistining soʻzlariga koʻra, bu XX asr arxitekturasi uchun ayniqsa murakkab vazifadir — uni qurishda yangi materiallar va fasad tizimlaridan foydalanilgan boʻlib, ularni restavratsiya qilish uchun aksariyat hollarda tayyor yechimlar mavjud emas.