Superkuchlar orasida qolib ketgan: Avstraliya Xitoy va AQSh raqobatida qanday yoʻl tutmoqda

**Superkuchlar orasida: Avstraliya Xitoy va AQSh raqobatida qanday yoʻl tutmoqda**

**Soʻnggi yillarda ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlar beqaror boʻlib qoldi**

Snayperlar Avstraliyaning chekka hududlaridagi sukunatni buzadi. Keyin raketalar zarba beradi va uzoqda tutun koʻtariladi. Dronlarning ovozi eshitila boshlaydi, ammo tez orada ularni tepadan uchib oʻtayotgan vertolyotlar shovqini bosib ketadi.

Hech qanday mablagʻ ayamasdan, barcha turdagi texnikalardan foydalanilmoqda. Biroq bu haqiqiy jang maydoni emas — Taunsvill oxirgi marta Ikkinchi jahon urushida toʻqnashuvlarni boshdan kechirgan edi. Bu harbiy qudrat namoyishidir.

«Biz beqaror dunyoda yashayapmiz», deydi Avstraliya armiyasi brigada generali Ben MakLennan.

«Armiyani ehtimoli avvalgidan koʻra yuqoriroq boʻlgan urushga tayyorlash juda muhimdir».

Boshqa joylardagi inqirozlardan koʻpincha oʻzlarini uzoq his qiladigan avstraliyaliklar uchun urush endi mavhum tushuncha emas. Har qanday faol janglardan minglab kilometr uzoqlikda joylashgan bu mamlakat, xuddi butun dunyo kabi, Eron va Ukrainadagi voqealarning aks-sadosini, jumladan, yoqilgʻi narxining oshishi va inflyatsiyaning oʻsishini his qilmoqda.

Xitoyning harbiy qudrati oʻsib, Tinch okeanidagi taʼsiri kengaya borgani sayin, undan kelayotgan tahdid borasida xavotirlar ortib bormoqda. Avstraliya bunga oʻz xavfsizlik boʻyicha hamkori va Xitoyning raqibi boʻlgan AQSh bilan aloqalarini mustahkamlash orqali javob qaytardi.

Biroq bu Avstraliyani qiyin ahvolga solib qoʻyadi, chunki Xitoyning yuksalishi uni Avstraliyaning eng yirik savdo hamkoriga aylantirdi.

Avstraliya armiyasi brigada generali Ben MakLennanning aytishicha, Avstraliya «urushning eng yomon turiga» tayyorgarlik koʻrmoqda

Bu koʻpchilik yaxshi tushunadigan ziddiyatdir — ehtimol shuning uchun ham biz Avstraliya oʻzini himoya qilish uchun nimalar qilayotgani haqida reportaj tayyorlashga taklif qilinganmiz, ayni paytda hech kim kimga qarshi jang qilish uchun mashgʻulot oʻtkazayotganini ochiq aytgisi kelmaydi.

«Biz urushga — urushning eng yomon turiga — Ikkinchi jahon urushi yoki Birinchi jahon urushi kabi umumiy urushga tayyorgarlik koʻryapmiz», deydi brigada generali MakLennan dushman kimligi haqidagi savolga aniq javob berishdan qochib.

Koʻz oʻngimizda sodir boʻlayotgan mojaro stsenariysi «Southern Jackaroo» deb nomlangan yirik qoʻshma mashgʻulotlarning bir qismidir — bu Avstraliya, Amerika va Yaponiya qurolli kuchlari ishtirokidagi Hind-Tinch okeani mintaqasida mudofaa sohasidagi hamkorlikni mustahkamlashga qaratilgan oʻquv dasturidir.

«Biz oʻzimizni Amerikaning 911 tezkor harakat qilish kuchlari deb atashni yaxshi koʻramiz», deydi AQSh dengiz piyodasi Kevin Xiks.

Raqamlarga koʻra, ular har qachongidan ham koʻproq tayyor. 2012 yilda yillik olti oylik xizmat uchun Avstraliyaga bor-yoʻgʻi 200 nafar AQSh dengiz piyodasi yuborilgan edi. Bugungi kunda bu raqam taxminan 2500 ga yetdi.

Avstraliyaning 2026 yilga moʻljallangan Milliy mudofaa strategiyasiga nazar tashlash bu oʻsishning sababini aniq koʻrsatadi.

«Yirik davlatlar — asosan Qoʻshma Shtatlar va Xitoy oʻrtasidagi shiddatli raqobat strategik muhitimizning doimiy xususiyati boʻlib qoladi», deyiladi unda.

«Xitoy bugungi kunda mintaqa kutayotgan shaffoflik yoki strategik kafolatlarsiz dunyodagi eng yirik harbiy qurilishni amalga oshirishda davom etmoqda».

Bu harbiy kelishuvlar nafaqat askarlar sonida, balki bazalarda ham oʻz aksini topmoqda — ayniqsa mamlakat shimolida, jumladan, Shimoliy hududdagi RAAF Tindal aviabazasida. U Amerikaning uzoq masofaga uchuvchi B52 bombardimonchi samolyotlarini qabul qilish uchun yangilangan.

Ammo AQSh, Buyuk Britaniya va Avstraliya oʻrtasidagi xavfsizlik hamkorligi — Aukus — Avstraliyani yadroviy suv osti kemalari bilan qurollantiradi va bu munosabatlar chuqurlashib borayotganining eng yaqqol belgisidir.

Avstraliyaning yondashuvi boshqa oʻrtacha qudratli davlatlarnikidan farq qiladi. Kanada Bosh vaziri Mark Karni oʻrtacha qudratli davlatlar tobora ishonchsiz boʻlib borayotgan AQShga javoban oʻz ustuvorliklarini qayta koʻrib chiqayotgani haqida gapirgan boʻlsa, Avstraliya oʻzini u bilan yanada jipsroq bogʻlashga qaror qilgandek koʻrinadi.

«Southern Jackaroo» mashgʻulotlari Hind-Tinch okeani mintaqasida mudofaa hamkorligini yaxshilashga qaratilgan

Biroq bu avstraliyaliklarning oʻzlari AQSh bilan munosabatlarini tobora koʻproq shubha ostiga qoʻyayotgan bir paytda yuz bermoqda.

«Avstraliyaliklarning atigi 31 foizi Qoʻshma Shtatlarning dunyoda masʼuliyat bilan harakat qilishiga ishonadi va atigi 28 foizi Xitoyga nisbatan xuddi shunday ishonch bildiradi», deydi Loui instituti ilmiy xodimi Charlz Layons-Jons institutning yillik soʻrovnomasiga tayanib.

«Avstraliya hukumatining Qoʻshma Shtatlarga boʻlgan ishonch darajasini hisobga olsangiz, bu hayratlanarli natijalardir».

Avstraliyaning AQSh bilan ittifoqi rivojlanib borar ekan, uning Xitoy bilan munosabatlari ham oʻzgarmoqda.

Qurolli kuchlar ehtimoliy harbiy toʻqnashuvga tayyorgarlik koʻrayotgan boʻlishi mumkin, ammo Xitoy Avstraliyaning eng muhim iqtisodiy hamkori boʻlib qolayotgani haqiqatdir.

Avstraliya va Xitoy oʻrtasida 1972 yildan beri diplomatik munosabatlar mavjud, biroq faqat 2010 yillarning boshiga kelib Xitoy Avstraliya yetkazib berishi mumkin boʻlgan xomashyoga ehtiyoj sezib, uning eng yirik savdo hamkoriga aylandi.

Avstraliya oʻz iqtisodiyotini ochdi va biznes hamda savdoni ragʻbatlantirdi, Xitoy Raisi Si Tszinpin parlamentda nutq soʻzlashga taklif qilindi va bu jarayon 2015 yilda erkin savdo shartnomasi imzolanishi bilan yakunlandi.

Bu oltin davr uzoq davom etmadi. Avstraliya 2020 yilda Kovidning kelib chiqishini tekshirishga chaqirganida, Xitoy buni rad etdi va bojlar bilan javob qaytardi.

Keyin 2021 yilda Avstraliya Xitoyning «Bir makon, bir yoʻl» tashabbusi — ulkan global infratuzilma rejasidan voz kechgan birinchi davlat boʻldi va imzolanganidan uch yil oʻtib Viktoriya shtatining Xitoy hukumati bilan kelishuvini bekor qildi.

Bir necha avstraliyaliklar, jumladan, uch yildan ortiq vaqtdan keyin 2023 yilda ozod etilgan jurnalist Cheng Ley ham Xitoyda hibsda ushlab turildi.

Soʻnggi yillarda Entoni Albanizning Leyboristlar hukumati davrida munosabatlar yaxshilandi, ammo qiyinchiliklar saqlanib qolmoqda.

Masalan, shu yilning iyun oyida Xitoy erkin savdo shartnomasiga qaramay, ichki bozorini himoya qilish uchun mol goʻshtiga 55 foizlik boj joriy qildi.

Xitoy Avstraliyaning eng yirik eksport bozoridir

Ushbu muvaffaqiyatsizliklarga qaramay, Loui institutining bu yilgi soʻrovi shuni koʻrsatdiki, avstraliyaliklarning aksariyati, yaʼni 61 foizi Xitoyni xavfsizlikka tahdid emas, balki koʻproq iqtisodiy hamkor sifatida koʻradi. Bu oʻtgan yilga nisbatan 11 punktga koʻpdir. Ammo Xitoyning Avstraliyadagi investitsiyalari haqida gap ketganda, odamlar ehtiyotkorroq boʻlishmoqda.

«Avstraliyaga Xitoydan koʻra koʻproq sarmoya kiritadigan bir qator Yevropa davlatlari bor va buning sababi bizning qonunchiligimiz ancha oʻxshashligi va hukumatlarimiz oʻrtasida ishonch darajasi yuqoriroq ekanligidadir», deydi Layons-Jons.

Loui institutining bu yilgi soʻrovi shuni koʻrsatdiki, birinchi marta avstraliyaliklarning aksariyati, yaʼni 51 foizi Avstraliyaning Xitoy bilan munosabatlari AQSh bilan munosabatlaridan koʻra muhimroq deb hisoblaydi.

Shu oy boshida sobiq Bosh vazir Kevin Radd — xitoy tilida erkin soʻzlashadigan siyosatchi — nutq soʻzlab, Avstraliya milliy xavfsizligini qayta shakllantirayotgan «tub oʻzgarishlar», jumladan, «Amerika qanday global kuch boʻlishni xohlayotganini muhokama qilayotgan bir paytda Xitoyning tobora yuksalib borayotgani» haqida gapirdi.

Sidney Texnologiya universiteti dotsenti, doktor Marina Yue Chjan ham Avstraliyaning eng yaqin ittifoqchisi bilan munosabatlari oʻzgarayotganiga qoʻshiladi.

«AQSh haqiqatan ham keskin choralar koʻrmoqda va Avstraliyada — va menimcha, butun dunyoda — tobora koʻproq odamlar 'bu biz ishonadigan va bor umidimizni bogʻlaydigan katta aka-mi?' deb oʻylay boshlashdi», deydi u.

Tramp davrida avstraliyaliklarning AQSh bilan munosabatlari sovigan

Ammo eski raqobat saqlanib qolmoqda. Avstraliya ikki superkuch orasida qolgan bir paytda, ularning rahbarlari oʻrtasidagi har bir muloqot muhim ahamiyatga ega. Shu yil boshida Pekinda Si Tramp bilan uchrashganda, Xitoy raisi «Fukidid tuzogʻi» gʻoyasini — yuksalayotgan kuch mavjud kuchga tahdid solganda mojaro deyarli muqarrar boʻlib qolishi haqidagi nazariyani tilga oldi.

«Bu buyuk davlatlarning oʻtish davri boʻlmasa ham, har holda ular oʻrtasidagi hokimiyat uchun kurashdir», deydi Chjan.

Va bu raqobat Avstraliyaga muqarrar ravishda taʼsir qiladi. AQSh xavfsizlik boʻyicha ittifoqchi boʻlib, u avvalgidan koʻra kamroq ishonchli boʻlsa-da, baribir uning poydevori hisoblanadi. Ammo Xitoy ham iqtisodiy jihatdan juda muhim. Bu u yoki bu tomonni tanlash emas — bu muvozanatni saqlash sanʼatidir.

«Avstraliya bir tomonni tanlab, ikkinchisini tashlab yuborishi mumkin emas — bu uning manfaatlariga toʻgʻri kelmaydi», deydi Chjan.

«Buni saqlab qolish tobora qiyinlashmoqda, ammo Avstraliya buni qilishga majbur».