“Sun’iy intellekt strategik infratuzilmaga aylanmoqda” — ICT Week Uzbekistan ekspertlari

“Sun’iy intellekt strategik infratuzilmaga aylanmoqda” — ICT Week Uzbekistan ekspertlari

Raqamlashtirish sohasidagi davlat siyosati, biznesga sun’iy intellektni joriy etish bo‘yicha amaliy misollar va texnologiyalar bozorining monopollashuvi xavflari ICT Week Uzbekistan doirasida o‘tgan Future Intelligence panel sessiyasida muhokama qilindi.

Muhokamada tegishli davlat organlari, xalqaro texnologik kompaniyalar, mahalliy startaplar hamda bank sektori vakillari qatnashdi.

Raqamli texnologiyalar vazirligi Huawei va Global Computing Consortium bilan hamkorlikda Uzbekistan AI White Paper (“O‘zbekistonning sun’iy intellekt bo‘yicha oq kitobi”) hujjatini tayyorlayotgani haqida raqamli texnologiyalar vazirining birinchi o‘rinbosari ma’lum qildi.

To‘rt yil avval shunga o‘xshash hujjat — “Elektron hukumat bo‘yicha oq kitob” — davlat xizmatlarini rivojlantirish bo‘yicha yo‘l xaritasiga asos bo‘lgan edi.

Yangi “Oq kitob” mamlakatda SIni rivojlantirishni, 2030-yilgacha bo‘lgan davr uchun tasdiqlangan SI texnologiyalarini rivojlantirish strategiyasiga muvofiq, alohida tashabbuslardan tizimli joriy etishga o‘tishni maqsad qiladi.

Hujjat milliy ekotizimga xolis baho berib, uning kuchli jihatlari va cheklovlarini aniqlaydi, shuningdek, texnologiyalar eng katta amaliy samara berishi mumkin bo‘lgan yo‘nalishlarni ko‘rsatadi.

Bundan tashqari, AI White Paper texnologik kompaniyalar va xorijiy investorlar uchun imkoniyatlar xaritasiga aylanishi mumkin, chunki u ularga “tushunarli manzara” — davlat ustuvorliklari, infratuzilma holati, istiqbolli tarmoqlar, kadrlar salohiyati va bozorlarni rivojlantirishning uzoq muddatli yo‘nalishlarini ko‘rish imkonini beradi.

“Shu bilan birga, biz uchun umumiy tavsiyalar to‘plamini emas, balki davlat organlariga qarorlar qabul qilishda, biznesga rivojlanishning yangi yo‘nalishlarini topishda, investorlarga esa aniq imkoniyatlarni ko‘rishda yordam beradigan ishchi hujjatni olish muhim. Aynan shuning uchun loyiha tarmoq keyslari, infratuzilma tahlili va natijalarni baholash vositalarini o‘z ichiga oladi”, — deya xulosa qildi Pekos.

Yagona interaktiv davlat xizmatlari portalining (MyGov) rivojlanishi va SI fuqarolarning davlat bilan o‘zaro munosabatlarini qanday o‘zgartirishi haqida ham so‘z yuritildi.

Uning so‘zlariga ko‘ra, so‘nggi bir yil ichida platforma 66 milliondan ortiq murojaatni qabul qilgan, har kuni undan 250 mingdan ortiq kishi foydalanmoqda. MyGov mobil ilovasini 16 milliondan ortiq foydalanuvchi o‘rnatgan. Ilovada 667 ta xizmat mavjud bo‘lib, bu elektron davlat xizmatlarining qariyb 72 foizini tashkil etadi; ulardan foydalanish uchun endi idoralarga borish shart emas.

Abdufattohovning ta’kidlashicha, ekotizim idoraviy xizmatlarni “yagona darcha”ga birlashtirish bosqichini yakunlab, insonning hayotiy vaziyatlarini hisobga oladigan xizmatlarga o‘tmoqda.

“Bugungi kunda „uch qadam“ tamoyili asosida 200 dan ortiq xizmat soddalashtirildi. Turli idoralarning bir nechta tartib-qoidalarini birlashtirgan 130 dan ortiq kompozit xizmat joriy etildi. 21 ta proaktiv xizmat yo‘lga qo‘yildi — bunda davlat fuqaroning arizasini kutib o‘tirmasdan, xizmatni unga o‘zi taklif etadi. Ilgari idorama-idora yurib yig‘ishga to‘g‘ri kelgan 150 dan ortiq ma’lumotnoma bekor qilindi. Bularning barchasi 160 dan ortiq axborot tizimi bilan integratsiya qilingani hisobiga ishlamoqda. Bu idoralararo o‘zaro hamkorlikning texnologik asosidir”, — dedi u.

Platformaning yaqin kelajakdagi rejalariga SIga asoslangan uchta loyihani ishga tushirish kiradi: MyGov AI Assistant ovozli va matnli yordamchisi, MyGov Speech to Text arizalarni ovozli to‘ldirish tizimi hamda Document AI hujjatlarni tanib olish xizmati.

Shuningdek, yana 80 ta proaktiv va kompozit xizmatni yaratish, 80 ta xizmatni ko‘rsatish muddatini qisqartirish va 25 ta davlat xizmati narxini pasaytirish rejalashtirilmoqda. Shu bilan birga, eng ko‘p talab qilinadigan 20 ta tartib-taomil portal orqali onlayn formatga o‘tkaziladi — bunda shaxsan tashrif buyurish talab etilmaydi.

Bunga parallel ravishda, davlat xizmatlarini ko‘rsatishning an’anaviy markazlari ham o‘zgaradi. Ular raqamli makon formatiga o‘tkaziladi, u yerda fuqarolar terminallar orqali xizmatlardan mustaqil foydalanishi mumkin bo‘ladi, xodimlarga esa mentorlik roli beriladi.

2025-yilda Sun’iy intellektni rivojlantirish alyansi tashkil etilganidan buyon unga 40 ta tashkilot, jumladan, davlat idoralari, xususiy kompaniyalar va universitetlar qo‘shildi, deya ma’lum qildi AI Alliance direktori.

Uning tushuntirishicha, tashkilotning vazifasi bozor ishtirokchilarini yagona maydonda birlashtirish va ularga tajriba almashish imkonini yaratishdir.

“Hech qaysi tarmoq bu sohani yolg‘iz o‘zi rivojlantira olmaydi: davlat organlari tartibga solish asoslarini belgilaydi, xususiy biznes joriy etish drayveri sifatida maydonga chiqadi, universitetlar esa sohani kadrlar bilan ta’minlaydi”, — dedi Muhitdinov.

Uning so‘zlariga ko‘ra, tashkilot amaliy tashabbuslarga e’tibor qaratmoqda.

“Besh million SI yetakchisi” dasturi doirasida joriy yilda hududlardan 1000 ga yaqin yosh ushbu sohada o‘z malakasini oshirdi.

Yana bir muhim loyiha mamlakatning 11 ta hududida o‘tkazilgan Milliy AI-xakaton bo‘ldi. Muhitdinovning ta’kidlashicha, hududlar salohiyatini namoyish etish maqsadida Toshkentdagi bosqichni o‘tkazish ataylab finalga qoldirilgan. Tanlov 200 ga yaqin prototip tayyorlagan 3000 dan ortiq ishtirokchini birlashtirdi, finaldan so‘ng jamoalarning bir qismi venchur fondlaridan 20−30 ming dollar miqdorida sarmoya oldi.

Yefey Sun superilova tamoyili asosida qurilgan Alipay ekotizimi bugungi kunda 4 millionta mini-dasturgacha kengayganini ma’lum qildi.

Xizmatlar majmuasida harakatlanishni yengillashtirish uchun kompaniya foydalanuvchi tajribasiga yondashuvni o‘zgartirmoqda — bozor an’anaviy tugma va menyuli interfeyslardan SIning agent modellariga o‘tmoqda. Bunday yondashuvda mijoz endi kerakli bo‘limlarni mustaqil qidirishi shart emas — platforma bilan o‘zaro aloqa raqamli yordamchi bilan tabiiy muloqot orqali amalga oshiriladi, u esa kerakli harakatlarni o‘zi bajaradi.

Anvar Narzullayev ishga joylashishga tayyorlashning to‘liq avtomatlashtirilgan tizimi joriy etilgani haqida so‘zlab berdi. Texnik suhbat va keyslarni hal qilishdan tortib, nomzodning xulq-atvorini tahlil qiluvchi videointervyugacha bo‘lgan barcha bosqichlar til modellaridan foydalangan holda o‘tkaziladi. Umuman olganda, platformadan shu kungacha 70 mingdan ortiq bitiruvchi o‘tgan.

Kompaniya SIni joriy etishdan eng sezilarli samaraga ichki jarayonlarda erishdi. Narzullayevning so‘zlariga ko‘ra, Mohirdev dasturchilar jamoasi ikki kishiga qisqartirildi: texnik rejani tasdiqlovchi timlid va natijani qabul qiluvchi sifat muhandisi (QA). Frontend va backend uchun barcha kodni SI yaratadi.

Natijada yangi funksiyalarni ishlab chiqish vaqti 67 barobarga qisqardi — o‘rtacha muddat 14 kundan 4−6 soatgacha kamaydi. Bundan tashqari, kompaniyada MCP orqali tahliliy so‘rovlarni bajarish imkoniyatiga ega bo‘lgan hamda CRM, moliyaviy tizimlar va yuridik hujjatlarni birlashtirgan yagona ma’lumotlar ombori yaratildi.

Spartak Tetrashvili “sun’iy intellekt” atamasidan hissiy umidlar darajasini pasaytirishga chaqirdi.

“Sun’iy intellekt, menimcha, marketing maqsadidagi nom, chunki u [klassik ma’noda] mavjud emas. Bugungi kunda biz shunday deb atayotgan narsalar — ma’lumotlarni juda samarali qayta ishlashga qodir bo‘lgan o‘ta kuchli modellardir”, — dedi u.

Tetrashvili SIning paydo bo‘lishini 50 yil oldin, moliya sektori qo‘lda hisoblashdan avtomatlashtirishga o‘tayotgan paytda kompyuterlarning joriy etilishi bilan qiyosladi.

TBC Bank SI asosida mijozlar bilan o‘zaro aloqa qilishning uchta asosiy ssenariysini ajratib ko‘rsatadi:

Ichki jarayonlarni avtomatlashtirish uchun bankda alohida “SI-lashtirish” departamenti tashkil etildi, keyingi asosiy yo‘nalish esa SI agentlari bo‘ladi. So‘nggi uch yil ichida bankning ushbu texnologiyalarga kiritgan sarmoyasi kamida 15 mln dollarni tashkil etdi, dedi Tetrashvili.

“[Bu] kichik summa emas, lekin biz albatta katta foyda ko‘ryapmiz. Ehtimol, bu foyda to‘g‘ridan-to‘g‘ri raqamlarida aks etmas, lekin bu — kelajak. Agar bugun kompyuter sotib olmasang, ertaga undan qanday foydalanishni tushunmaysan. Shuning uchun biz yangilik va innovatsiyalar bor joyda bo‘lishimiz kerak deb hisoblaymiz”, — deya xulosa qildi u.

Ruslan Namozov kompaniya faqat texnologiyalarni joriy etishdan keladigan biznes samarasiga e’tibor qaratishini ta’kidladi. Elektron tijorat uchun eng katta qiymatni qidiruv va shaxsiy tavsiyalar algoritmlari, shuningdek, kontentni moderatsiya qilish uchun generativ modellar tashkil etadi.

Uning so‘zlariga ko‘ra, kompaniyadagi barcha SI yechimlari majburiy marketing sinovlaridan o‘tadi, chunki asosiy xavflar mahsulotlarni kengaytirishda namoyon bo‘ladi.

“Hamma narsani SI tokenlari bilan to‘ldirish mumkin, lekin u samarali bo‘lmasa, bundan hech qanday ma’no yo‘q. Ikkinchi muammo — ma’lumotlar xavfsizligi. Kichik hajmda ishlaydigan yechimlar va keng ko‘lamli oqimda ishlaydigan yechimlar mutlaqo turli narsalar, chunki barcha kutilmagan vaziyatlarni hisobga olish kerak”, — dedi Namozov.

SI an’anaviy ta’lim tamoyillarini o‘zgartirayotganini ta’kidladi. Ilgari 30 kishidan iborat butun sinf bir xil o‘qituvchini tinglagan bo‘lsa, endi SI shaxsiylashtirilgan ta’limni joriy etish imkonini bermoqda.

“SI yordamida biz nihoyat har bir kishiga shaxsiylashtirilgan bilimlarni taqdim eta olamiz. Bu 30 kishi bir auditoriyada o‘tirishi, lekin ma’lumotni aynan o‘ziga mos shaklda olishi mumkin. Futbolga qiziqqan talaba xuddi shu fizika qonunini futboldan olingan misollar orqali, musiqaga qiziqqan talaba esa musiqa orqali o‘rganishi mumkin”, — deya tushuntirdi u.

IT-mutaxassislarni tayyorlash haqida gapirar ekan, Abdullayev ikkita asosiy jihatni ajratib ko‘rsatdi. Birinchidan, biznes SI stekini har bir necha haftada yangilab turadi, shuning uchun oliygohlar o‘quv dasturlarini tezda moslashtirishi kerak. Shu maqsadda Inha universitetida IT-kompaniyalar rahbarlari va ekspertlaridan iborat Sanoat maslahat kengashi (Industry Advisory Board) tashkil etilgan.

Ikkinchidan, ish beruvchilar tobora ko‘proq boshlang‘ich dasturchilarni yollashdan bosh tortmoqda va “midl” darajasidagi mutaxassislarga bo‘lgan talabni pasaytirmoqda, shu sababli oliygohlar nafaqat kod yoza oladigan, balki SI yordamida tayyor mahsulotlar yaratish jarayonini boshqara oladigan kadrlarni tayyorlashi kerak.

O‘qitishni moslashtirishga misol sifatida ma’ruzachi universitetdagi amaliy holatni keltirdi: talabalarga ishlab chiqish uchun odatda bir oy vaqt ketadigan topshiriq beriladi, lekin uni ikki soatlik mashg‘ulotda bajarish so‘raladi. Asosiy shartlar — jamoada faol hamkorlik qilish va SI vositalaridan majburiy foydalanish.

Farrux Qoraboyev o‘z ma’ruzasini SI davrida bozorlarni tartibga solish hamda texnologiyalarni monopollashtirish va monopoliyaga qarshi siyosat masalalariga bag‘ishladi.

“Bugungi kundagi asosiy masala — SIni kim nazorat qilishi emas, balki qarorlarni allaqachon SI qabul qilayotgan bozorlarni kim nazorat qilishidir”, — dedi u.

Ushbu tezisning tasdig‘i sifatida Qoraboyev Garvard universiteti va Pensilvaniya shtati universitetining 2024-yilda chop etilgan tadqiqotini keltirdi. Tajriba davomida bir-biri bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa kanaliga ega bo‘lmagan ikkita SI agenti foydani maksimallashtirish maqsadida narxlarni mustaqil ravishda belgilagan. Natijada ular o‘ta raqobatbardosh narxlarga kelishgan, uzoq muddatli daromadlilikka mo‘ljal olinganda esa umumiy foyda monopolist darajasiga yaqinlashgan. Shu bilan birga, ushbu holatda monopoliyaga qarshi nazoratning klassik mexanizmlari ishlamaydi, chunki algoritmlar o‘rtasida yuridik jihatdan til biriktirish yoki yozishmalar fakti bo‘lmagan.

Qoraboyev, shuningdek, yetakchi texnologik gigantlarda resurslarning misli ko‘rilmagan darajada to‘planganini ta’kidladi. 2026-yilda Amazon, Alphabet, Microsoft va Meta birgalikda kapital xarajatlarga taxminan 725 mlrd dollar sarflashni rejalashtirmoqda, ularning katta qismi SI infratuzilmasini rivojlantirish bilan bog‘liq. Bu o‘tgan yilgi ko‘rsatkichdan 77 foizga ko‘proq.

Davlatning roli haqidagi savolga javob berar ekan, Qoraboyev SI to‘g‘risidagi alohida qonunni shoshilinch qabul qilishdan tiyilishga chaqirdi. U misol tariqasida Yevropa Ittifoqini keltirdi, bu yerda qat’iy AI Act mahalliy texnologiya sohasini cheklab qo‘ydi va buning oqibatida Yevropa kompaniyalari Amerika hamda Xitoydagi raqobatchilaridan orqada qola boshladi.

Raqobatni rivojlantirish qo‘mitasi vakili qat’iy tartibga solish o‘rniga turdosh qonunchilikni kuchaytirishni taklif qildi.

Monopoliyaga qarshi nazorat borasida Qoraboyev raqobat to‘g‘risidagi qonunni “kvazibirlashuvlar” tushunchasi bilan to‘ldirish tarafdori bo‘ldi — bu “litsenziya plyus jamoa” shaklidagi bitimlar bo‘lib, ular yordamida texnologik korporatsiyalar standart kelishish tartib-qoidalarini chetlab o‘tadi.

Narx algoritmlari sohasida u kompaniyalarga tizimlarni faqat 12 oydan eski ma’lumotlar asosida o‘qitish majburiyatini yuklashni, monopoliyaga qarshi organga esa yoqilg‘i, aviachiptalar va sement kabi konsentratsiyalashgan bozorlarda algoritmlar jurnallarini so‘rash huquqini berishni taklif qildi.

Qoraboyevning fikricha, modellarni o‘qitish uchun davlat xizmatlaridan fuqarolarning shaxsiy ma’lumotlarini uzatish faqat foydalanuvchilarning aniq roziligi bilangina amalga oshirilishi kerak.

Amaldor suveren SIni rivojlantirishni ham muhim deb hisoblaydi. Davlat sektori uchun u yirik va qimmat tizimlar o‘rniga distillyatsiya usuli bilan olingan ixcham modellarga ega kichik modulli ma’lumotlar markazlarini yaratishni taklif qiladi.

Shanxayda Butunjahon SI sohasidagi hamkorlik tashkiloti (WAICO) tashkil etilishi kontekstida texnologiyaning geosiyosiy roliga e’tibor qaratdi.

“SI endi shunchaki texnologik innovatsiya emas. U elektr energiyasi, internet va kosmik texnologiyalar kabi strategik infratuzilmaga, shuningdek, yetakchi davlatlar, birinchi navbatda AQSh va Xitoy o‘rtasidagi geosiyosiy raqobatning asosiy yo‘nalishiga aylanmoqda”, — dedi u.

O‘zbekiston Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Tojikiston bilan birga WAICOʼning 29 ta ta’sischi mamlakati qatoriga kirdi. Norovning so‘zlariga ko‘ra, hammuassislik maqomi mintaqa davlatlariga birovlarning me’yorlariga moslashishdan ko‘ra, global qoidalar, qaror qabul qilish mexanizmlari va texnik standartlarni ishlab chiqishda ishtirok etish imkoniyatini beradi.

Spiker yangi tashkilot asosida o‘zaro ishonch, suverenitetni hurmat qilish va konsensus asosida qarorlar qabul qilish yotishini ta’kidladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, mintaqaviy xabga aylanishga intilayotgan O‘zbekiston uchun WAICOʼga a’zolik ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari va bulutli platformalarni rivojlantirish, investitsiyalarni jalb qilish hamda qo‘shma tadqiqot markazlarini tashkil etishga yo‘l ochadi.