**Subʼyektlikni saqlab qalish**
2026 yil 9 oktyabr kuni Turkmanistonda MDHning tashkilot tuzilganining 35 yilligiga bagʻishlangan sammiti boʻlib oʻtdi. Muhokamalar markazida keng koʻlamli mavzular joy oldi: Turkmaniston raisligining dastlabki yakunlari, Oʻzbekistonning 2027 yilga moʻljallangan rejalari, xavfsizlik masalalari, Hamdoʻstlikning ijobiy qiyofasini ilgari surish va tarkibiga kirmaydigan mamlakatlar bilan hamkorlik qilish. Sammitda ilk bor prezidenti fevral oyidan beri AQSh tomonidan ommaviy harbiy bosim ostida boʻlgan Eron Prezidenti Masʼud Pezeshkian ishtirok etdi.
Bugungi kunda MDHda Markaziy Osiyo, ehtimol, integratsiya imperativlarini saqlab qalishga eng koʻp yoʻnaltirilgan mintaqa hisoblanadi. Barcha beshta davlat yillik sammitlarda ishtirok etmoqda va integratsiya kun tartibini faol qoʻllab-quvvatlamoqda, shu bilan birga oʻz mintaqaviy integratsiyasining subʼyektlari sifatida namoyon boʻlmoqda. 2026 yilda nishonlanadigan MDH tashkil etilganining 35 yilligi Markaziy Osiyo bilan hamkorlikning yangi sifati bilan kechmoqda — MDHning boshqa mintaqalariga nisbatan «beshlik»ka kattaroq subʼyektlik va yaxlitlik xosdir.
Markaziy Osiyo mamlakatlari subʼyektligining oʻsishi bir qator mamlakatlardagi ichki siyosiy jarayonlar bilan ham, tashqi holatlar, eng avvalo, 2022 yilda kuchaygan geosiyosiy taranglik bilan bogʻliq koʻplab omillar bilan izohlanadi. Rossiyaning Gʻarb mamlakatlari bilan munosabatlarining muzlatib qoʻyilishi Markaziy Osiyoda axborot texnologiyalari va transport-logistika loyihalari kabi yoʻnalishlarni rivojlantirish uchun ragʻbat boʻldi. Transport koridorlari oʻrtasida ortib borayotgan raqobat fonida Markaziy Osiyo Sharqdan Gʻarbga tranzit oqimlarining yirik mintaqaviy xabiga aylanish uchun barcha sharoitlarga ega. Ayrim hollarda MDH Yevroosiyo integratsiyasi uchun muqobil maydoncha sifatida namoyon boʻlmoqda. Muayyan qiyinchiliklar bilan boʻlsa-da, MDHning erkin savdo hududida (ESH) allaqachon umumiy bozor va alohida tarmoqlarda kelishilgan siyosat elementlari amal qilayotgani sababli, tuzish toʻgʻrisidagi shartnomasi 2012 yilda kuchga kirgan MDH ESH Oʻzbekiston va Tojikiston kabi YEOII tashqarisidagi mamlakatlarni Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqiga toʻliq formatda qoʻshilish zaruratidan xalos etadi.
MDHda raislik uch yildan beri ketma-ket Markaziy Osiyo belgisi ostida oʻtayotgani eʼtiborga loyiqdir. 2025 yilda Tojikiston Hamdoʻstlik raisi boʻlgan edi, 2026 yilda MDHga Turkmaniston rahbarlik qildi, 2027 yilda esa raislik Oʻzbekistonga oʻtadi.
Tojikiston raisligi yilida Shanxay hamkorlik tashkiloti MDH huzurida kuzatuvchi maqomini oldi, Qozogʻiston tashabbusi bilan esa oʻsha yili Hamdoʻstlikning boshqa davlatlar, birlashmalar va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorligini nazarda tutuvchi MDH+ formati yaratildi. Qozogʻiston Prezidenti Qasim-Jomart Toqayev Qozogʻiston «Hamdoʻstlikning xalqaro aloqalarini faollashtirishning izchil tarafdori» ekanini va maqsad MDHni «bunyodkorlik va taraqqiyot makoni»ga aylantirishdan iboratligini qayta-qayta taʼkidlagan. 2026 yilda Ostona, shuningdek, YEOII tuzilmalarida ham raislik qilmoqda, bu esa uning postsovet hududidagi turli integratsiya loyihalari oʻrtasidagi bogʻlovchi boʻgʻin sifatidagi rolini mustahkamlaydi.
Hamdoʻstlikning toʻliq formatdagi aʼzolari qatoriga kirmay, chaqirilgan aʼzo maqomiga ega boʻlgan (bu raislik qilishga ruxsat beradi, lekin ustav organlarida ovoz berish huquqini cheklaydi) Turkmaniston raisligi ostida ham bir qator eʼtiborga loyiq tashabbuslar ilgari surildi va butun bir tadbirlar majmui oʻtkazildi. Turkmaniston raisligi kun tartibiga savdo-iqtisodiy hamkorlikni kengaytirish, transport-logistika loyihalari va sunʼiy intellektni joriy etish masalalari kirdi. Eng eʼtiborga loyiq tashabbuslar orasida — 2027 yilni «MDHning transport jihatidan bogʻliqligi yili» deb eʼlon qilish, 2026 yilda Ikkinchi Kaspiy ekologik forumini oʻtkazish, shuningdek, 2026 yil kuzida Turkmanistonning Avaza shahrida sogʻliqni saqlash sohasida xalqaro tadbirlar turkumini oʻtkazish bor. Bogʻliqlik boʻyicha tashabbus alohida eʼtiborga loyiqdir, bu Turkmanistonning mintaqaviy transport-logistika loyihalariga ortib borayotgan qiziqishi va mamlakat rahbariyatining mintaqadagi multimodal xablardan biriga aylanish intilishi bilan bogʻliq. Shu bilan birga, MDHda rais maqomiga qaramay, Turkmaniston Hamdoʻstlikdagi biron bir birlashma tarkibiga kirmasdan, ilgarigidek betaraflik siyosatiga qatʼiy amal qilmoqda.
Toshkent «integratsion tashabbuslarning izchilligi va ilgari qabul qilingan strategik qarorlarni amalga oshirish»ga eʼtibor qaratmoqchi. Gap, xususan, Oʻzbekistonning 2020 yildagi avvalgi raisligi davrida qabul qilingan «MDHni 2030 yilgacha iqtisodiy rivojlantirish strategiyasi» haqida bormoqda. Hujjat Hamdoʻstlik ishtirokchilari manfaatlarining xilma-xilligini va shu bilan bogʻliq boʻlgan postsovet hududidagi turli tezlikdagi integratsiyani tan oladi (YEOII va SHHTning roli qayd etiladi) hamda koʻrsatilgan muddatga moʻljallangan maqsadlar sifatida milliy iqtisodiyotlarni rivojlantirish va ularning barqarorligini oshirish, sanoat va texnologik kooperatsiyani chuqurlashtirish, xavfsizlik darajasini oshirish (iqtisodiyot, energetika, ekologiyada) va boshqa yoʻnalishlarni koʻrsatadi.
Oʻzbekiston MDH organlarida oʻz ishtirokini faol kengaytirmoqda: 2026 yilga kelib mamlakat tarmoqlararo hamkorlikning 66 ta tuzilmasidan 51 tasida namoyon boʻlgan. 2024 yilda Toshkent MDHning birinchi Yoshlar poytaxti boʻldi, 2025 yilda Hamdoʻstlikka aʼzo davlatlar hududlarining birinchi forumini, 2026 yilda esa «INNOPROM» xalqaro sanoat koʻrgazmasini qabul qildi.
Qirgʻiziston uchun MDHning roli iqtisodiy imkoniyatlar (masalan, Erkin savdo hududi toʻgʻrisidagi bitimda ishtirok etish va Xizmatlar erkin savdosi toʻgʻrisidagi bitim tashabbusi), transport-logistika omillari (transport koridorlari chorrahasida joylashgan geografik oʻrni sababli mamlakat uchun dolzarb boʻlgan mintaqaviy bogʻliqlik kun tartibini ilgari surish) va institutsional jihatlar (Qirgʻizistonning 2023 yilda MDHda raisligi davrida Energetika sohasida 2035 yilgacha boʻlgan hamkorlik kontseptsiyasini, Sanoat kooperatsiyasini 2030 yilgacha rivojlantirish kontseptsiyasini ishlab chiqish, shuningdek, MDH Oliy sudlari raislari kengashini tuzish boʻyicha tashabbuslar va bir qator boshqalar taklif qilingan edi) bilan belgilanadi. 2026 yilda Qirgʻiziston SHHTda raislik qilmoqda va MDH hamda SHHT oʻrtasidagi integratsiyaning chuqurlashuvini hisobga olgan holda, Bishkek toʻplangan tajriba tufayli ikki maydoncha oʻrtasida bogʻlovchi boʻgʻin rolini oʻynashi mumkin. Respublika iqtisodiyoti yuqori oʻsish surʼatlarini koʻrsatmoqda: 2026 yilning yanvar–iyul yakunlariga koʻra, Qirgʻiziston YAIM 11% ga oʻsdi, bu MDHning barcha davlatlari orasida eng yuqori koʻrsatkich boʻldi.
**Savdo statistikasi nima demoqda**
Markaziy Osiyo mamlakatlarining Hamdoʻstlikka boʻlgan qiziqishining saqlanib qolishi faqat siyosiy tashabbuslarda namoyon boʻlayotgani yoʻq. MDH boʻyicha rasmiy statistika mintaqalararo tovar ayirboshlashning ijobiy dinamikasini tasdiqlaydi, bu parallel integratsiya maydonchalari mavjudligiga qaramay, Markaziy Osiyo «beshligi» uchun Hamdoʻstlikning muayyan jozibadorligini saqlab qoladi. Maʼlumotlar mintaqalararo tovar ayirboshlashning oʻsishini koʻrsatmoqda: Qozogʻistonning MDH mamlakatlari bilan 2026 yilning birinchi yarmida u 23,05 mlrd dollarni (2025 yilning shu davriga nisbatan +10%), Oʻzbekistonniki — 18,3 mlrd dollarni (+23%), Tojikistonniki — 3,609 mlrd dollarni (+24%), Qirgʻizistonniki — yanvar–may oylarida 3 mlrd dollarni (+10%), Turkmanistonniki — birinchi chorakda 1,8 mlrd dollarni (+30%) tashkil etdi.
Markaziy Osiyo mamlakatlarining postsovet hududida savdoni kengaytirishga boʻlgan qiziqishi, shubhasiz, saqlanib qolmoqda. Biroq, mamlakatlar boʻyicha «taqsimot»ga nazar tashlansa, «beshlik»ning koʻpchilik mamlakatlari uchun MDHdagi savdo hamkorlari orasida soʻzsiz yetakchi boʻlib Rossiya qolayotgani va aynan u bilan shunday sezilarli oʻsish qayd etilgani koʻrinadi. Hamdoʻstlikning boshqa mamlakatlari boʻyicha koʻrsatkichlar xatolik chegarasidadir. Boshqacha aytganda, Rossiya ilgarigidek Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun MDHda iqtisodiy drayver sifatida namoyon boʻlmoqda, ikkinchi yetakchi savdo-iqtisodiy hamkor sifatida esa koʻpincha, ayrim hollarda esa birinchi boʻlib Xitoy qolmoqda. MDH mamlakatlari bilan savdo-sotiq oʻsganiga qaramay, Markaziy Osiyo mamlakatlari tashqi savdo aylanmasida Hamdoʻstlikning ulushi juda yuqori emas, asosiy urgʻu esa mintaqadan tashqaridagi aktyorlarga qaratilgan (Rossiya va mintaqalararo aloqalar, masalan, Qozogʻiston — Oʻzbekiston, Qozogʻiston — Qirgʻiziston bundan mustasno).
Shunday qilib, Rossiyadan tashqari, postsovet integratsiyasi yetakchilaridan biri — Qozogʻiston uchun 2026 yilning birinchi yarmida asosiy savdo hamkorlari Xitoy, Italiya, Turkiya, Germaniya boʻldi. Oʻzbekistonda oʻsha davrda soʻzsiz yetakchi boʻlib Xitoy qolmoqda, ikkinchi oʻrinni Rossiya egallab turibdi, keyin esa sezilarli farq bilan Qozogʻiston, Turkiya, Afgʻoniston, Koreya Respublikasi va MDHdan tashqaridagi boshqa mamlakatlar bormoqda.
***
Shunday qilib, MDH formatidagi postsovet integratsiyasi Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun ilgarigidek jozibador boʻlib qolmoqda, garchi muayyan iqtisodiy disbalans saqlanib qolayotgan boʻlsa-da. Mintaqa mamlakatlari Hamdoʻstlikning asosiy tadbirlarida faol ishtirok etmoqda, davlat va hukumat rahbarlarini qabul qilmoqda, ushbu formatning ahamiyati va talabgirligini taʼkidlab, oʻzlari uchun dolzarb boʻlgan kun tartibi punktlariga (iqtisodiy rivojlanish — Oʻzbekiston, boshqa kuch markazlari va birlashmalar bilan sheriklikni kengaytirish — Qozogʻiston, mintaqaviy bogʻliqlik — Turkmaniston) urgʻu bermoqda. Bundan tashqari, MDH Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun nafaqat Rossiya bilan (buning uchun mintaqa brendiga aylangan boshqa format — «S5+1» amal qilmoqda, uning doirasida 2022 yildan beri ikkita «Rossiya-Markaziy Osiyo» sammiti boʻlib oʻtdi), balki postsovet hududidagi boshqa mamlakatlar bilan ham soatlarni tenglashtirib olish maydonchasi boʻlib qolmoqda. MDHdan tashqari, postsovet hududida bir vaqtning oʻzida Markaziy Osiyoning barcha mamlakatlari, Yevroosiyo integratsiyasi boʻyicha barcha hamkorlar va postsovet respublikalari orasidan SHHT ishtirokchilari qatnashadigan boshqa maydoncha yoʻq.
Shubhasiz, Markaziy Osiyoning har bir mamlakati uchun bugungi kunda MDHning ahamiyatini turlicha baholash mumkin. Agar Oʻzbekiston va Tojikiston uchun bu koʻp jihatdan Yevroosiyo integratsiyasi beradigan mintaqaviy kooperatsiyaning boy berilayotgan imkoniyatlari oʻrnini toʻldirish usuli boʻlsa, postsovet integratsiyasi yetakchilaridan biri sifatida Qozogʻiston uchun MDH ushbu imperativni saqlab qalishning muhim ramzi boʻlib qolmoqda. Qirgʻizistonga Hamdoʻstlik postsovet hududidagi institutsional rolini oshirish imkoniyatini beradi, Turkmanistonga esa doimiy betaraflik kontseptsiyasini hisobga olgan holda, Hamdoʻstlik ishida ishtirok etish oʻzi uchun dolzarb boʻlgan kun tartibini (Kaspiy, transport bogʻliqligi) kengroq formatda ilgari surish imkonini beradi.
Boshqacha aytganda, MDH tashkil etilganidan 35 yil oʻtib ham oʻz atrofida bir vaqtlar yagona davlatni tashkil etgan va hozircha muayyan iqtisodiy va siyosiy umumiylikni yoʻqotmagan mamlakatlar uchun aynan dolzarb va tushunarli boʻlib qolayotgan koʻplab masalalarni jamlamoqda. Bugungi kunda Markaziy Osiyo mamlakatlari parallel integratsiya tuzilmalariga faol qoʻshilayotgani, koʻp vektorlik ruhida xalqaro aloqalarni rivojlantirayotgani, shuningdek, Maslahat uchrashuvlari formatida oʻz mintaqalararo loyihasini qurayotganiga qaramay, MDH baribir Markaziy Osiyoning ayrim joriy vazifalarni hal etish boʻyicha soʻrovlariga javob berish va postsovet hududidagi hamkorlar bilan bogʻlovchi boʻgʻin sifatida namoyon boʻlish qobiliyatini saqlab qolmoqda.