«Strategik avtonomiya sheriklar oʻrtasida tanlov qilishni emas, balki koʻproq tanlovga ega boʻlishni anglatishi kerak». Eldor Aripov Markaziy Osiyo va II hamkorligi haqida

«Strategik avtonomiya sheriklar oʻrtasida tanlov qilishni emas, balki koʻproq tanlovga ega boʻlishni anglatishi kerak». Eldor Aripov — Moʻ va YEI oʻrtasidagi hamkorlik haqida

Markaziy Osiyo tobora kamroq Rossiya, Xitoy yoki Afgʻoniston prizmasi orqali qabul qilinmoqda va tobora aniqroq oʻz strategik ahamiyatiga ega boʻlmoqda. Shu bilan birga, fikrlarga koʻra, Yevropa Ittifoqi bilan yaqinlashish mintaqani tashqi sheriklar oʻrtasida tanlov qilish zarurati oldiga qoʻymasligi, balki uning bozorlar, investitsiyalar, texnologiyalar va transport yoʻnalishlariga kirish imkoniyatlarini kengaytirishi kerak. Bu haqda Oʻzbekiston prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti direktori Eldor Aripov Bryusselda boʻlib oʻtgan «Markaziy Osiyo — Yevropa Ittifoqi» tahlil markazlarining birinchi forumida soʻzlagan nutqida maʼlum qildi.

Aripov taʼkidlaganidek, yaqin-yaqingacha Markaziy Osiyoga boʻlgan xalqaro qiziqish koʻp jihatdan tashqi holatlar: Rossiya va Xitoyga qoʻshnilik yoki mintaqaning Afgʻoniston kontekstidagi ahamiyati bilan belgilanar edi. Endi esa vaziyat oʻzgarmoqda.

Markaziy Osiyo iqtisodiyoti yiliga 6 foizdan koʻproqqa oʻsmoqda — bu dunyodagi oʻrtacha surʼatlardan taxminan ikki baravar tezdir, mintaqa aholisi esa 2050 yilga borib 100 million kishidan oshishi kutilmoqda. Anʼanaviy shimoliy, Yaqin Sharq va dengiz yoʻnalishlarida cheklovlar va uzilishlar kuchayayotgan bir sharoitda Markaziy Osiyoning transport tuguni sifatidagi ahamiyati ham ortib bormoqda. Bundan tashqari, mintaqa zamonaviy sanoat va yangi texnologiyalar uchun zarur boʻlgan juda muhim resurslarning salmoqli zaxiralariga ega.

Biroq, Aripov eng muhim oʻzgarish sifatida Markaziy Osiyoning oʻz ichidagi bogʻliqlikning mustahkamlanishini atadi. Mamlakatlar tashqi sheriklar bilan oʻzaro hamkorlikda tobora koʻproq umumiy kun tartibi bilan chiqmoqda. Bugungi kunda 10 dan ortiq «Markaziy Osiyo plyus» formati mavjud, umumiy infratuzilma rivojlanmoqda, savdo kengaymoqda va mintaqa iqtisodiyotlari bosqichma-bosqich bir-biri bilan koʻproq bogʻlanmoqda.

«Markaziy Osiyo endi shunchaki beshta alohida milliy bozor emas. U bosqichma-bosqich yanada integratsiyalashgan iqtisodiy makonga aylanmoqda», — dedi u.

Uning soʻzlariga koʻra, bu mintaqani Yevropa uchun ham, umuman xalqaro hamjamiyat uchun ham yanada jozibador va ishonchli hamkorga aylantiradi.

Aripovning fikricha, Markaziy Osiyo va YEI sherikligi uchta tamoyilga tayanishi kerak.

**Bir-birini toʻldirish.**

Yevropa bilan hamkorlikni Markaziy Osiyoning boshqa sheriklar bilan munosabatlariga muqobil sifatida qabul qilmaslik kerak.

«Maqsad mavjud sherikliklar oʻrnini egallash emas, balki yangi imkoniyatlar qoʻshishdir. Mintaqamiz uchun strategik avtonomiya sheriklar oʻrtasida tanlov qilishni anglatmasligi kerak. U koʻproq tanlovga ega boʻlishni anglatishi kerak», — deb taʼkidladi u.

Uning soʻzlariga koʻra, YEI bilan hamkorlikning qiymati Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun mavjud bozorlar, yoʻnalishlar, texnologiyalar va investitsiya manbalari sonini kengaytirishdan iborat. Yangi sheriklik, deb qayd etdi Aripov, bir qaramlikni boshqasi bilan almashtirishga olib kelmasligi kerak.

**Tashqi larzalarga chidamlilik.**

Markaziy Osiyo uchun bu hatto yanada parchalangan va oldindan aytib boʻlmaydigan dunyoda ham rivojlanish surʼatlarini va mustaqillikni saqlab qalish qobiliyatini anglatadi.

Misollardan biri qayta tiklanadigan energetika sohasida YEI bilan hamkorlik boʻlishi mumkin, bu anʼanaviy energiya manbalariga qaramlikni kamaytirish imkonini beradi. Yana bir yoʻnalish Markaziy Osiyo fuqarolarini Yevropa mamlakatlarida ishga joylashtirish uchun qoʻshimcha qonuniy imkoniyatlar yaratish boʻlishi mumkin, bu migratsiya oqimlarini diversifikatsiya qilishga yordam beradi.

**Uzoq muddatlilik.**

Joriy geosiyosiy jarayonlar Yevropaning Markaziy Osiyoga boʻlgan qiziqishini sezilarli darajada oshirdi, biroq, Aripovning fikricha, yaqinlashuv uni dastlab tezlashtirgan holatlardan qatʼi nazar davom etishi muhimdir.

«Sheriklik uning qiymati joriy lahzadagi siyosiy tendentsiyalarga bogʻliq boʻlmagan taqdirdagina haqiqatan ham strategik xususiyatga ega boʻladi. Bizga keyingi siyosiy tsikl uchun emas, balki oʻn yilliklar oldinga moʻljallangan mexanizmlar va loyihalar kerak», — deb qayd etdi u.

Aripov asosiy yoʻnalishlardan biri sifatida qoʻshilgan qiymatning qoʻshma zanjirlarini shakllantirishni atadi.

YEIning Markaziy Osiyoning muhim minerallariga ortib borayotgan qiziqishi fonida hamkorlik, uning soʻzlariga koʻra, mintaqa xom ashyo yetkazib beradigan, qayta ishlash esa Yevropada amalga oshiriladigan model bilan cheklanib qolmasligi kerak.

Gap yanada chuqurroq kooperatsiya haqida borishi kerak: geologik qidiruv va ekologik masʼuliyatli qazib olishdan tortib qayta ishlash, ishlab chiqarish, tadqiqotlar va mutaxassislar tayyorlashgacha.

«Maqsad Yevropaning iqtisodiy xavfsizligini Markaziy Osiyoning sanoat rivojlanishi bilan uygʻunlashtirishdan iborat boʻlishi kerak», — dedi u.

Parallel ravishda sertifikatlashtirish, texnik standartlarga muvofiqlik va mahalliy biznesning raqobatbardoshligini oshirishga koʻmaklashish orqali Markaziy Osiyo mahsulotlarining Yevropa bozoriga chiqishini yengillashtirish zarur.

Yana bir muhim yoʻnalish **suv va iqlim** boʻlishi kerak.

Haroratning koʻtarilishi, muzliklarning qisqarishi va suv resurslariga bosim allaqachon mintaqaning qishloq xoʻjaligi, energetikasi va rivojlanishiga taʼsir koʻrsatmoqda. YEI, Aripovning soʻzlariga koʻra, irrigatsiyani modernizatsiya qilish, suv yoʻqotishlarini kamaytirish va suv tejovchi texnologiyalarni joriy etish uchun texnologiyalar, tajriba va moliyaviy instrumentlarni taklif qilishi mumkin.

**Transport bogʻliqligi** alohida ahamiyatga ega.

YEI allaqachon Transkaspiy transport koridorini Global Gatewayʼning ustuvor yoʻnalishlaridan biri sifatida belgilab olgan, biroq bunday loyihalarning samaradorligini, deb taʼkidladi Aripov, faqat temir yoʻllar kilometrma-kilometri yoki yuk hajmi bilan baholab boʻlmaydi.

«Yakuniy hisobda kompaniyalar tovarlarni tezroq, arzonroq va oldindan aytib boʻladiganroq tashish imkoniyatiga ega yoki emasligi muhimdir», — dedi u.

Buning uchun soddaroq chegara va bojxona tartib-oidalari, tizimlarning raqamli mosligi va transport infratuzilmasining yaxshiroq muvofiqlashtirilishi zarur.

Nihoyat, hamkorlik **inson kapitalini** qamrab olishi kerak.

«Infratuzilmani bir necha yilda qurish mumkin. Uni boshqarish va rivojlantirish uchun zarur boʻlgan koʻnikmalar esa ancha uzoqroq vaqtda shakllanadi», — deb qayd etdi Aripov.

Keyingi qadam qoʻshma taʼlim dasturlari, tadqiqot markazlari va kasbiy tayyorgarlik, shu jumladan raqamli texnologiyalar va sunʼiy intellekt sohasida boʻlishi mumkin.

Mehnat mobilligi alohida yoʻnalish boʻlishi mumkin. Bir qator Yevropa tarmoqlarida xodimlar yetishmovchiligi va Markaziy Osiyoning ortib borayotgan mehnat resurslari fonida tomonlar kasbiy taʼlim berish, malakalarni tan olish, til tayyorgarligi hamda xavfsiz va qonuniy ishga joylashish kanallarini yaratishda hamkorlikni rivojlantirishlari mumkin.

Markaziy Osiyoning kelajagi haqida gapirganda, Aripov Afgʻonistonga alohida toʻxtalib oʻtdi.

«Biz Afgʻonistonni ushbu manzaradan tashqarida qoldirgan holda Markaziy Osiyoning uzoq muddatli transport bogʻliqligi va barqaror rivojlanishini jiddiy muhokama qila olmaymiz», — dedi u.

Mintaqa mamlakatlari uchun Afgʻoniston mavhum tashqi xavfsizlik muammosi emas, balki bevosita atrof-muhitning bir qismidir. Mamlakatdagi vaziyat butun Markaziy Osiyoning xavfsizligi va iqtisodiy istiqbollariga bevosita taʼsir qiladi.

Shu sababli Oʻzbekiston, deb qayd etdi Aripov, xavfsizlik masalalarini iqtisodiy rivojlanish, taʼlim va Afgʻoniston aholisi uchun amaliy imkoniyatlar yaratish bilan uygʻunlashtiradigan yondashuvni izchil himoya qiladi. Uning soʻzlariga koʻra, uzoq muddatli barqarorlikka faqat yakkalab qoʻyish orqali erishib boʻlmaydi. U qoʻshni mamlakatlar bilan yanada jipsliroq iqtisodiy aloqalarni ham talab qiladi.

Markaziy Osiyo va YEI munosabatlarining yangi bosqichi uchun asosiy sinov bayonotlardan amaliy amalga oshirishga oʻtish boʻladi.

«Markaziy Osiyo va Yevropa Ittifoqida strategiyalar, deklaratsiyalar yoki siyosiy ambitsiyalar tanqisligi yoʻq. Hozir asosiysi — amalga oshirishdir», — deb taʼkidladi Aripov.

Markaziy Osiyo uchun Yevropa Ittifoqi bilan hamkorlik boshqa sheriklar bilan munosabatlarni cheklamagan holda imkoniyatlarni kengaytirishi kerak. YEI uchun oʻzaro hamkorlik natijasi oʻz ustuvorliklarini yanada samaraliroq amalga oshirishga qodir boʻlgan yanada barqaror va iqtisodiy jihatdan kuchli Markaziy Osiyo boʻlishi kerak.

Agar hamkorlik savdo, sanoat, transport, taʼlim va inson kapitalida aniq natijalar bersa, munosabatlarning strategik xususiyatini, Aripovning soʻzlariga koʻra, endi deklaratsiyalar bilan tasdiqlashga hojat qolmaydi. U amaliyotda sezilarli boʻladi.