Startaplar va venchur kapitali: yoshlar salohiyatini qanday ro‘yobga chiqarish mumkin?

**Startaplar va venchur kapitali: yoshlar salohiyatini qanday ro‘yobga chiqarish mumkin?**

Bugun startaplarni shunchaki texnologiya sohasida urf bo‘lgan yo‘nalish yoki muvaffaqiyatli mahsulot yaratgan yosh dasturchilarning omadli loyihalari sifatida ko‘rish to‘g‘ri emas. O‘zbekistonda startaplar yangi iqtisodiyotning muhim bo‘lagiga aylanmoqda. Bu yoshlarning bilim, g‘oya va iste’dodini yangi kompaniyalar, ish o‘rinlari, eksport va zamonaviy texnologiyalarga aylantirish imkoniyatidir.

Jahon iqtisodiyoti ham aynan shu yo‘nalishda rivojlanmoqda. Venchur kapitali, ya’ni tez sur’atlarda o‘sayotgan texnologik kompaniyalarga yo‘naltiriladigan investitsiyalar hajmi yana o‘sishni boshladi. 2025-yilda dunyo bo‘yicha bunday investitsiyalar hajmi 500 milliard dollardan oshdi. Shu bilan birga, investorlar loyihalarni tanlashda ancha sinchkov bo‘lib, o‘zining tez rivojlana olish salohiyatini amalda isbotlagan kompaniyalarga ko‘proq mablag‘ yo‘naltirmoqda. Ayniqsa, sun’iy intellektga qiziqish sezilarli darajada oshgan. 2025-yilda sun’iy intellekt bilan bog‘liq kompaniyalar hissasiga jahon venchur investitsiyalari umumiy qiymatining qariyb 61 foizi to‘g‘ri keldi.

O‘zbekiston uchun ushbu global tendensiya alohida ahamiyatga ega. Chunki mamlakatimiz yangi iqtisodiyotning eng muhim resursi — yoshlarga ega. Gap faqat yoshlarni ish bilan ta’minlash haqida ketayotgani yo‘q. Biz yoshlarning o‘zlari tadbirkorga aylanishi, jamoalar shakllantirishi, xodimlarni ishga yollashi va o‘z mahsulotlarini xorijiy bozorlarga olib chiqishi uchun sharoit yaratishimiz muhim.

Bunday o‘zgarishlar allaqachon yuz bermoqda. 2026-yilda IT Park rezidenti bo‘lgan 1 200 dan ortiq kompaniyaga 30 yoshgacha bo‘lgan tadbirkorlar rahbarlik qilgan. Bu rezidentlar umumiy sonining qariyb uchdan bir qismini tashkil etadi. Ular rahbarlik qilayotgan kompaniyalar tomonidan 10 mingdan ortiq ish o‘rni yaratilgan. Ushbu raqamlar bugun yoshlar nafaqat mehnat bozorining ishtirokchisi, balki yangi ish o‘rinlarini yaratuvchi faol kuchga ham aylanishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Rivojlanishning keyingi bosqichida eng muhim vazifa — yaxshi g‘oyani barqaror kompaniyaga aylantirishni o‘rganishdir.

Biroq muvaffaqiyatning asosiy ko‘rsatkichi faqat jalb qilingan millionlar miqdori emas. Qancha kompaniya bozorda talab yuqori bo‘lgan mahsulot yarata olgani, yangi bozorlarga chiqqani, savdo hajmini oshirgani, ish o‘rinlari yaratgani va dastlabki investitsiyalardan keyin ham rivojlanishni davom ettirgani ancha muhim.

Aynan shu sababli biz startaplarni faqat ishga tushirishni qo‘llab-quvvatlashdan ularning keyingi o‘sishini rag‘batlantirishga bosqichma-bosqich o‘tishimiz zarur.

Ko‘plab hakatonlar, tanlovlar va ta’lim dasturlarini tashkil etish mumkin. Yosh tadbirkorga mahsulotning dastlabki prototipini yaratishda yordam berish mumkin. Ammo haqiqiy natija ushbu prototip tayyor mahsulotga, mahsulot kompaniyaga aylanganda, kompaniya esa o‘z yechimlarini nafaqat mamlakat ichida, balki xorijda ham sota boshlaganda yuzaga keladi.

So‘nggi bir necha yil ichida xalqaro investorlarning O‘zbekistonga bo‘lgan munosabati sezilarli darajada o‘zgardi.

Yaqin vaqtgacha mamlakatimiz xalqaro darajadagi texnologik kompaniyalarni yaratish mumkin bo‘lgan hudud sifatida kamdan-kam ko‘rib chiqilar edi. Bugun esa vaziyat boshqacha. 2026-yilda StartupBlink O‘zbekistonni yilning eng tez rivojlanayotgan startap ekotizimi deb e’tirof etdi. Tegishli indeksning o‘sish sur’ati 227,3 foizni tashkil etdi. Xalqaro reytingga O‘zbekistonning yana yettita shahri kiritildi, Toshkent esa Markaziy Osiyoning yetakchi startap shahri sifatida qayd etildi.

Bu muhim natija, biroq u erishilgan yutuqlar bilan cheklanib qolishimizga sabab bo‘lmasligi kerak.

Markaziy Osiyoda iste’dodli tadbirkorlar, investitsiyalar va texnologik kompaniyalarni jalb qilish bo‘yicha raqobat kuchaymoqda. Masalan, Qozog‘iston mintaqaviy startap ekotizimida o‘zining mustahkam mavqeini saqlab qolmoqda. Shu bois bizning vazifamiz faqat bir yoki ikki yil davomida yuqori o‘sish sur’atlarini namoyish etish emas, balki muvaffaqiyatli texnologik kompaniyalar muntazam ravishda shakllanib boradigan barqaror tizimni yaratishdan iborat.

O‘zbekistonda tashkil etilgan kompaniya qanchalik katta miqyosga erishishi mumkinligining yorqin misollaridan biri 350 million dollardan ortiq investitsiya jalb qilgan Uzum hisoblanadi. Mamlakatimiz uchun ushbu misolning ahamiyati faqat kompaniyaning «yunikorn» maqomiga erishganida emas.

Bu O‘zbekistonda tashkil etilgan va rivojlanayotgan kompaniya mahalliy biznesdan yirik texnologik kompaniyagacha bo‘lgan yo‘lni bosib o‘tishi hamda xalqaro investorlardan kapital jalb qila olishini jahon bozoriga namoyish etadi.

Endilikda bunday muvaffaqiyat hikoyalari alohida holat bo‘lib qolmasligi muhim.

Bizga sun’iy intellekt, moliyaviy texnologiyalar, ta’lim, elektron tijorat, logistika, bulutli yechimlar, sog‘liqni saqlash va korporativ dasturiy ta’minot sohalarida yangi kompaniyalar kerak.

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda startaplarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan turli mexanizmlar joriy etildi.

Xususan, Digital Startups dasturi xalqaro fondlar va biznes farishtalardan jalb qilingan investitsiyalarni birgalikda moliyalashtirish, inkubatsiya, akseleratsiya va mentorlar bilan ishlash xarajatlarining bir qismini qoplash, intellektual mulkni ro‘yxatdan o‘tkazishda ko‘maklashish hamda boshqa qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini nazarda tutadi.

Yoshlar tadbirkorligiga ham alohida e’tibor qaratilmoqda. 2025–2027-yillarga mo‘ljallangan «Yoshlar biznesi» dasturi doirasida 350 ming nafar yoshni qamrab olish va kamida 100 mingta ish o‘rni yaratish rejalashtirilgan. Yosh tadbirkorlar uchun turli moliyaviy vositalar, jumladan, mikrokreditlar va yangi ish o‘rinlari yaratadigan loyihalarni yirikroq miqyosda moliyalashtirish imkoniyatlari ko‘zda tutilgan.

Bularning barchasi mustahkam asos yaratmoqda.

Biroq davlat ko‘magi bozorning o‘rnini bosa olmaydi.

Davlatning vazifasi — to‘siqlarni kamaytirish, tushunarli va shaffof qoidalarni shakllantirish, yoshlarning bilim olishi va dastlabki kapitaldan foydalanishiga ko‘maklashish. Keyingi bosqichda esa kompaniya sifatli mahsulot, mijozlar va xususiy investitsiyalar hisobiga rivojlanishi kerak.

Biz davlat tomonidan ajratilgan har bir dollar ko‘mak bir necha dollar xususiy kapitalni jalb qilishga xizmat qiladigan modelga o‘tishimiz muhim.

Bunday sharoitda budjet mablag‘lari biznesni doimiy moliyalashtirish manbai emas, balki yangi investitsiya jarayonini boshlash vositasiga aylanadi.

Ayniqsa, xususiy venchur fondlari va biznes farishtalar — yosh kompaniyalarga o‘z mablag‘larini kiritadigan tadbirkorlar hamda investorlar hamjamiyatini rivojlantirish katta ahamiyatga ega.

O‘zbekiston allaqachon shu yo‘nalishda harakat qilmoqda. 2026-yil o‘rtalariga kelib Aloqa Ventures 10 tadan ortiq startapni taxminan 690 ming dollar miqdorida moliyalashtirgan, IT Park Ventures esa 4 ta kompaniyaga 1,1 million dollardan ortiq investitsiya kiritgan. Shuningdek, Yoshlar Ventures, UC Ventures va bozorning boshqa ishtirokchilari ham investitsiya faoliyatini amalga oshirgan.

Bunday ishtirokchilarning paydo bo‘lishi nihoyatda muhim. Chunki startapning turli rivojlanish bosqichlarida unga turlicha hajmdagi moliyalashtirish zarur bo‘ladi.

Endigina o‘z g‘oyasini sinovdan o‘tkazayotgan yosh jamoa uchun bir necha o‘n ming dollar yetarli bo‘lishi mumkin. O‘z mijozlarini topgan va faol o‘sishni boshlagan kompaniyaga esa yuz minglab yoki millionlab dollar kerak bo‘ladi. Xalqaro bozorga chiqayotgan yirik texnologik biznes esa mutlaqo boshqa miqyosdagi investitsiyalarni talab qiladi.

Shu sababli butun ekotizim rivojlanishini faqat kiritilgan mablag‘larning umumiy hajmi asosida baholab bo‘lmaydi. Muhimi, tadbirkor uchun eng dastlabki bosqichdan yirik biznesgacha bo‘lgan aniq va tushunarli rivojlanish yo‘li mavjud bo‘lishidir.