Si Tszinpin Xitoydagi siyosiy yigʻilishda «partiya intizomi»ni taʼkidlashi fonida tozalashlar soni rekord darajaga yetdi

Si «partiya intizomi»ga urgʻu berayotgan bir paytda Xitoy siyosiy yigʻilishida tozalashlarning rekord toʻlqini yuz berdi

Si rahbarligining 14 yilida ilk bor plenum ishtirokchilari soni 300 dan pastga tushdi

Xitoy Kommunistik partiyasi eng koʻp boʻsh oʻrinlar qayd etilgan yillik yirik siyosiy yigʻilishini yakunlar ekan, rekord darajadagi 33 nafar aʼzo partiyadan chiqarib yuborildi.

Beshinchi plenumda Markaziy Komitetning 279 nafar aʼzosi qatnashdi, bu 2025 yil oktyabridagi toʻrtchi plenumdagi 315 nafar va 2024 yil iyulidagi uchinchi plenumdagi 364 nafardan kamdir.

Soʻnggi plenumlar iqtisodiy islohotlar yoki ijtimoiy va rivojlanish masalalariga qaratilgan boʻlsa, bu haftadagi yigʻilishning asosiy eʼtibori partiya intizomiga qaratildi.

Si Tszinpin 2012 yilda hokimiyatga kelganidan beri korruptsiyaga qarshi kurashni oʻz boshqaruvining markaziy qismiga aylantirib, uni partiyaning «eng katta tahdidi» deb taʼrifladi.

Pekindagi mehmonxonada boʻlib oʻtgan toʻrt kunlik yopiq yigʻilish yakunida payshanba kuni eʼlon qilingan kommunikega koʻra, haydalgan 33 aʼzoning 16 nafari harbiylardir.

Ushbu aʼzolar «intizom va qonunchilikni jiddiy buzish»dan tashqari aynan qanday ayblovlarga duch kelayotgani aniq emas. Bunday keng qamrovli daʼvolar Sining korruptsiyaga qarshi kampaniyasida standartga aylanib qolgan.

Bu endi «hokimiyatni mustahkamlash va saqlab qolish harakatiga» aylandi, deydi Karnegi Xitoy markazining ilmiy xodimi Chong Tszya Ian.

«Bu holatda kampaniya korruptsiya bilan bogʻliq har qanday real muammodan koʻra, Sining oʻzini qanchalik xavfsiz his qilishiga qarab davom etadi va kengayadi».

Partiya oʻz bayonotida «partiya rahbariyati baʼzan kuchsizlangani yoki puchga aylangani haqidagi achchiq haqiqatga tik qaraganini» va «partiyaning ichki qattiq nazoratini davom ettirishini, jumladan, tartibsizliklarni jilovlash uchun pichoqni oʻz ichiga qaratishini» bildirdi.

Oxirgi haydalishlar Sining uchinchi muddati davomida chetlatilgan aʼzolarning umumiy sonini rekord darajadagi 51 taga yetkazdi, bu uning birinchi va ikkinchi muddatlarida tegishlicha 34 va beshtani tashkil etgan edi.

Plenumdan tashqarida, Xitoyning korruptsiyaga qarshi kurash boʻyicha oliy organi joriy yilning dastlabki toʻqqiz oyida partiya apparati boʻylab 680 000 kishi intizomiy javobgarlikka tortilganini maʼlum qildi.

Bu shuningdek, Sining 14 yillik rahbarligida plenumda ishtirok etish koʻrsatkichi ilk bor 300 dan pastga tushishidir. Hozirgi Markaziy Komitet oʻz muddatini 2022 yilda 370 dan ortiq aʼzo bilan boshlagan edi.

Kuzatuvchilarning aytishicha, Si korruptsiyani faqat poraxoʻrlik emas, balki mafkuraviy nopoklik va eng muhimi, sadoqatsizlik deb biladi.

Yanvar oyida u siyosiy sadoqatni eʼtirof etadigan, ammo buyruqlarga boʻysunmay, oʻz manfaatlarini koʻzlab ish tutadigan «ikki yuzlamachi kadrlar»dan ogohlantirdi.

Chiqarib yuborilgan yuqori martabali mulozimlar orasida Sintszyan partiyasining sobiq rahbari Ma Sinjuy hamda sobiq yuqori martabali generallar Chjan Yusya va Lyu Chjenli bor. Bu yil ularning lavozimidan chetlatilganini eʼlon qilgan rasmiy bayonotlarda ular «[partiyaning] intizomi va qoidalarini jiddiy buzganlikda» ayblangan, bu ibora korruptsiyaning muloyimlashtirilgan nomi sifatida keng tushuniladi.

Harbiy rahbariyatning oliy tarkibi chetlatilishi ayniqsa eʼtiborga molik boʻldi, Osiyo jamiyati siyosat instituti xodimlari Nil Tomas, Lobsang Tsering va Shenʼyuy Van uni «alohida toifadagi hodisa» deb atashdi.

«Xitoy haybatli yangi harbiy texnikani namoyish etishda davom etayotgan boʻlsa-da, bu tashkiliy rahbariyat va jangovar shaylik boʻyicha jiddiy savollarni keltirib chiqaradi», deb yozdi ular.

Chjan shuningdek, qurolli kuchlarni nazorat qiluvchi Markaziy harbiy kengash raisi oʻrinbosari edi. Yetti aʼzodan iborat kengash shundan beri bor-yogʻi ikki aʼzogacha qisqardi: rais sifatida Si va rais oʻrinbosari sifatida Chjan Shenmin.

Ma va Chjan Yusya sobiq Siyosiy byuro aʼzolari edi. Ularning, shuningdek 2025 yilda sobiq general Xe Veydunning chetlatilishi qudratli 24 kishilik Siyosiy byuroning bir muddat 21 aʼzogacha qisqarishini anglatar edi.

Chjan Shenmin beshinchi plenumda oliy qaror qabul qiluvchi organga koʻtarildi va bu sonni 22 taga yetkazdi.

Oʻtgan yilning iyul oyida jamoatchilik koʻzidan gʻoyib boʻlgan sobiq taniqli diplomat Lyu Tszyanchao ham tozalanganlar roʻyxatiga kiritildi.

«Si oʻzi koʻtargan odamlarni lavozimidan chetlatishdan aslo tortinmaydi», deydi Chng. «Uning buni hech qanday qarshiliksiz, oʻz xohishi bilan qilishi hozirda uning mavqei qanchalik bukilmas ekanini koʻrsatadi».

Tahlilchilarning fikricha, koʻpchilik sadoqat deb tushunadigan intizomga kattaroq urgʻu berilayotganining sabablaridan biri — kelasi yili boʻlib oʻtadigan Partiya sʼyezdi boʻlib, unda XKP oʻzining keyingi rahbari uchun yana ovoz beradi.

Rahbariyatdagi qayta tiklanish 2027 yilda kutilmoqda va koʻplab tahlilchilar Si oliy lavozimni toʻrtinchi muddatga va undan keyin ham saqlab qolishini kutishmoqda. Kommunistik Xitoy asoschisi Mao Tszedungidan boshqa hech bir rahbar bunchalik uzoq xizmat qilmagan.

Hozirgi komitetdan shuncha mulozimlar yiqilganini hisobga olsak, Sida «keyingi avlodni yanada sinchkovlik bilan tekshirish» uchun asos bor, deydi Tomas.

«Bugungi oʻsib kelayotgan yulduzlar nisbatan yosh, teknokratik maʼlumotga ega va Sining siyosiy tarmogʻi bilan aloqalarga ega», deydi u va «viloyat rahbariyati saflari izlash uchun umidli joy» ekanini qoʻshimcha qiladi.

Kuzatuvchilarning aytishicha, yakunda Si 21-Partiya sʼyezdida kadrlarni tanlashni oʻz qoʻlida tutishi kutilmoqda, bu esa uning partiya va mamlakat ustidan nazoratini yanada mustahkamlaydi.