Serbiya fenomeni. Parallellar oʻrinli

Serb fenomeni. Parallellar oʻrinli

25 oktyabr kuni Aleksandr Vuchichning mamlakatni 14 yil davomida boshqargan Serb progressiv partiyasi parlament saylovlarida Novi-Saddagi vokzal peshtoqi oʻpirilib tushganidan keyingi noroziliklardan kelib chiqqan harakat — «Talabalar roʻyxati»ga imkoniyatni boy berdi. Gʻoliblar ortida oligarxlar ham, elitadan oʻtgan xoinlar ham, Gʻarb ham turgani yoʻq, harakatning oʻzida esa sifatli boshqaruv talabi birlashtirgan liberaklar va natsionalistlar birga mavjuddir. Ushbu saylovlar koʻcha eski institutsional tuzilmani vayron qilmay, balki uni tinch yoʻl bilan egallagan dastlabki misollardan biri boʻldi. Endi u norozilik kuchi boshqaruv kuchiga aylanishga qodirligini isbotlashi kerak.

25 oktyabr oqshomida magʻlubiyatni tan olar ekan, Aleksandr Vuchich muhim bir jumlani aytdi: «Talabalar roʻyxati» va uning oʻz koalitsiyasidan tashqari, milliy ozchiliklar partiyalarini hisobga olmasa, parlamentga boshqa hech kim oʻtmadi. Saylov komissiyasining dastlabki maʼlumotlariga koʻra, «Talabalar roʻyxati» 52,5% ovoz oldi, Vuchichning roʻyxati esa — 39,3%. Slobodan Miloshevich tomonidan tuzilgan Ivitsa Dachichning Sotsialistik partiyasi 2,2% ovoz toʻplab, 3 foizlik baryerdan oʻta olmadi. Qolgan roʻyxatlar, shu jumladan eski muxolifatning «Yevropa Serbiyasi» koalitsiyasi hatto 1% ga ham yetkaza olmadi.

Shuning uchun Serbiyadagi eng asosiy narsa — yevropaparast demokratik muxolifatning shakllanayotgan noyevropa avtokratiyasi ustidan qozongan gʻalabasi emas. Mohiyat boshqa narsada: bu gorizontalining vertikali ustidan qozongan gʻalabasidir — saylovlarga siyosiy nouneymlarni ilgari surgan tarmoq harakatining 1990-yillardan beri siyosatda boʻlgan va 2010-yillar oʻrtalaridan beri mamlakatni boshqargan faxriy Vuchich, shuningdek, eski muxolif partiyalar ustidan qozongan gʻalabasidir.

Bu ayrim siyosatchilarning boshqalari ustidan qozongan gʻalabasiga emas, balki umuman xalqning siyosatchilar ustidan qozongan gʻalabasiga koʻproq oʻxshaydi. Belgrad 26 oktyabrga oʻtar kechasi Serbiya jahon chempionatida gʻalaba toʻpini kiritgandek bayram qildi: bu parchalaydigan siyosiy bayram emas, balki birlashtiradigan xalq bayrami edi. Shahar markazidagi hukumatparast palatkalar lagerining taqdiri ham eʼtiborga loyiqdir. Ovoz berish kuni oqshomda u yerga qora xudi kiygan erkaklar guruhlari va yangi palatkalar keltirilgan edi. Ammo Vuchich magʻlubiyatni tan olganidan soʻng, ular shunchaki lagerni tark etib qolmay, baʼzilari, shohidlarning soʻzlariga koʻra, talabalar olomoniga qoʻshilib, ular bilan birga gʻalaba shiorlarini hayqira boshlashdi. Vuchich ketmoqda, u bilan tuzilgan shartnoma oʻz kuchini yoʻqotdi.

Hukumatni qoʻllab-quvvatlovchi bu guruhning koʻpchiligi futbol atrofidagi muhit bilan bogʻliq, shu sababli gʻalaba toʻpi bilan qilingan analogik taqqoslash yanada ishonchli koʻrinadi. Aytgancha, tashlab ketilgan hukumatparast palatkalar lageri gʻalaba kechasida qisman yoqib yuborildi va chamasi, bu koʻchaning kabinetlar ustidan gʻalabasiga olib kelgan ikki yillik noroziliklar davomidagi moddiy zararning yagona holati boʻldi.

Saylovdagi xalq gʻalabasi qiyofasiga juda yuqori davomat ham xizmat qilmoqda — odatdagidan 10–15 foiz bandiga yuqori. Uchastkalar yopilishiga kelib, diaspora ovozlarini hisobga olmagandagi koʻrsatkich 70% ga yaqinlashdi. Oʻsha kuni qoʻshni Bolgariyada prezidentlik saylovlariga saylovchilarning 22,5% i keldi — uch baravar kam. Yaʼni Serbiyada hamma, hatto odatda diskotekada devor tagida oyoq silkitib turadiganlar ham raqsga tushdi.

Talabalar harakatining oʻzi xalqchil boʻlib qolish va partiyaga, ayniqsa dovruqli yetakchisi bor partiyaga aylanmaslik uchun hamma narsani qildi. Frantsiyadagi shu kabi xalqchil «sariq jiletlilar» oʻz saflaridan hukumat bilan muzokarachilar izlay boshlashlari bilanoq ichki ishonch inqiroziga duch kelishgan edi. 2018 yil noyabrida onlayn ovoz berish orqali tanlangan sakkizta «echi»dan bosh vazir Eduar Filipp bilan uchrashuvga ikki kishi keldi va ulardan biri toʻgʻridan-toʻgʻri translyatsiyani talab qilib, darhol chiqib ketdi. Odamlarni harakatga keltirgan hukumatga boʻlgan ishonchsizlik, agar ular hukumat kabineti eshiklarini yopishsa, zudlik bilan oʻz yetakchilariga ham koʻchar edi. Zamonaviy antielitizmning toʻkilayotgan voronkasi shundaydir.

Serb talabalari uchun oʻzlari uchun hokimiyat uchun kurashmayotganliklarini koʻrsatish printsipial jihatdan muhim edi. 250 nafar nomzoddan iborat roʻyxatni ular bir yildan ortiq vaqt davomida plenumlarda yigʻishdi, shu bilan birga, talabalarning oʻzlari va norozilik tashkilotchilari unda yoʻq: shu tariqa ular hokimiyatga shaxsiy manfaatdor emasliklarini taʼkidlaydilar va «sariq jiletlilar»dagi kabi ishonch inqirozidan qochishga harakat qiladilar. Mezonlarga qaraganda, u yerda professional siyosatchilar ham yoʻq. Talabalar roʻyxatdagi oʻrinlarni oʻzlari ishongan oʻqituvchilarga hamda erkin kasb egalari, sport, iqtisodiyot, tibbiyot olamidan boʻlgan turli darajadagi tanilgan insonlarga topshirishdi. Roʻyxatga Novi-Saddagi tibbiyot fakulteti professori Iliya Srdanovich boshchilik qildi. Bundan tashqari, unga, masalan, kimyogar akademik Radomir Saichich, sotsiolog Yovo Bakich, Milliy bankning sobiq rahbari Deyan Shoshkich, basketbolchi Deyan Bodiroga, aktyor Tixomir Stanich, ekofaol Zlatko Kokanovich, oʻnkurashchi Mixail Dudash kirdi. Shu bilan birga, olingan mandatlar — ular 140 ga yaqin — aniq roʻyxat tartibi boʻyicha taqsimlanadimi yoki ismlar aralashtirib yuboriladimi va harakatning zaxira oʻrindigʻi bor-yo'qligi noaniq.

Bu qisman Ukrainada 2019 yilda eski partiyalarni surib chiqargan nouneymlarning «Xalq xizmatchisi» partiyasi gʻalabasini eslatadi — ammo u yerda poytaxtda allaqachon amaldagi prezident bor edi va yangi partiya boshidanoq «prezidentlik» partiyasi edi. 2004 yilgi Ukraina Oranjevoy revolyutsiyasining safarbarligi siyosatchi nomzodlar va oʻgʻirlangan saylovlar haqidagi klassik norozilik syujeti atrofida qurilgan edi. Serbiyada bularning hech biri yoʻq.

Nomaʼlum yangi kelganlar eski tizimni agʻdarib tashlaydigan boshqa holatlardan farqli oʻlaroq, Serbiya holatida ochiqdan-ochiq oligarxik qoʻllab-quvvatlash yoʻq. Qatyiy aytganda, Serbiyada Ukraina yoki Rossiya oligarxlariga qiyoslanadigan hech narsa yoʻq: mahalliy yirik pullar postsovet meʼyorlari boʻyicha yetarlicha katta emas, shu sababli bu yerdagi vaziyat Markaziy va Sharqiy Yevropaning boshqa mamlakatlariga yaqinroqdir. Belgradda elitalarning mashhur parchalanishi ham koʻrinmaydi. Vengriyada, aprel oyida Viktor Orban 16 yillik hokimiyatdan soʻng saylovda magʻlub boʻlgan joyda, muxolifatga hukmron «Fides»dan chiqqan Peter Madyar boshchilik qildi. Serbiyada esa harakat boshida hukmron partiyaning hafsalasi pir boʻlgan funktsionerlari ham, eski, ilgari yutqazgan elita vakillari ham yoʻq.

Serb gʻoliblari ortida soʻzning odatiy maʼnosidagi Gʻarb ham turgani yoʻq. Vuchich Donald Trampga stavka qilgan edi — hali sentyabr oyida BMT minbaridan serb yetakchisi Serbiya uning maʼmuriyati harakatlarini qoʻllab-quvvatlashini aytgan edi, — Oq uy esa talabalar gʻalabasiga darhol munosabat bildirmadi. Magʻlubiyatni tan olar ekan, Vuchich unda «turli Yevropa mamlakatlari» va «Prezident Trampga qarshi chiqayotgan Amerika chuqur davlati»ni aybladi.

Ammo Yevropa koʻproq xayrixoh kuzatuvchi edi, eng avvalo Balkandagi nozik barqarorlikka manfaatdor edi. Tushunarli yevropaparast yetakchilarning yoʻqligi harakatni Yevropa poytaxtlari uchun noqulay qilib qoʻydi: qoplamdagi mushukni — kimning ovozlari bilan tanlangani nomaʼlum boʻlgan 250 kishilik roʻyxatni qoʻllab-quvvatlash qiyin.

Ikkinchi Ukraina Maydanidan farqli oʻlaroq, Serbiyada Gʻarbparast va, aytaylik, Moskvaparast yoʻnalish oʻrtasidagi aniq tanlov syujeti ham yoʻq edi. Serbiya Vuchich hokimiyatga kelguniga qadar YESga nomzod maqomini olgan edi, ammo uning davrida ham Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlish mamlakatning rasmiy maqsadi boʻlib qoldi: aynan Vuchich YES bilan bu mavzuda muzokaralarni ochgan edi. Rossiya esa hozirda shunchalik toksikki, unga burilish gʻoyasi bilan hatto Serbiya kabi mamlakatda ham saylovda gʻalaba qozonish mumkin emas. Magʻlubiyatni tan olar ekan, Vuchich tarafdorlarini «mart yoki aprelgacha» yangi hokimiyat Rossiyaga qarshi sanktsiyalar kiritishi bilan qoʻrqitdi — ammo gʻolib nomzodlardan biri Yovo Bakich sanktsiyalar boʻlmasligiga ishonchi homil qildi. Va noroziliklar paytida, sobiq sotsialistik lagerning boshqa koʻplab poytaxtlaridan farqli oʻlaroq, Moskvaga qarshi shiorlarning sezilarli mavjudligi kuzatilmadi. Bu jihatdan serb noroziliklari Armanistondagi koʻcha siyosiy qarama-qarshiligining avj olishini eslatar edi, u yerda «Moskva bilan yoki Moskvaga qarshi» markaziy syujet emas edi va shu sababli Yevropa poytaxtlari va Gʻarb mediasi tomon tanlashda qiynalishgan edi.

Harakat kampaniyani «Yevropa — Yevropa emas» yoki «konservatizm — progress» dixotomiyalarida emas, balki yaxshi boshqaruvni yomon boshqaruvga qarama-qarshi qoʻyishda qurishga muvaffaq boʻldi — xuddi Siyenadagi Ambrodjo Lorentsetti freskalaridagidek.

Korruptsiyaga qarshi, mablagʻlarni samarali sarflash, iqtisodiyotni natijali boshqarish, infratuzilma va yashash muhiti sifati (hammasi 2024 yil 1 noyabrda Novi-Saddagi vokzalning beton peshtoqi oʻpirilib tushib, 16 kishi halok boʻlganidan boshlandi) uchun talablar umuman siyosiy sinfdan norozi boʻlganlarni birlashtirdi. Bu Vuchichdan birdek norozi boʻlgan, ammo oʻzaro kelisha olmaydigan liberal yevropaliklar va konservativ natsionalistlar oʻrtasidagi Serb muxolifatining klassik parchalanishini yengib oʻtishga imkon berdi.

Harakat ichida bu ikki kuch haligacha birga yashamoqda. Vaktsiyalarda boshidanoq faqat Serbiya bayroqlari va fakultetlar emblemalariga ruxsat berilgan edi. 2025 yil 28 iyundagi mitingda, Vidovdan bayramida, sahnadan natsionalistik ritorika va Kosovo afsonasi yangradi. Liberal tarafdorlarga bu tegdi, ammo hech bir yevropaparast partiya yoki sezilarli shaxs harakatdan yuz oʻgirmadi. 2026 yilda talabalar Kosovoni Serbiyaning bir qismi sifatidagi memorandumni qabul qilishdi — va bir vaqtning oʻzida Strasburg va Bryusselga namoyishkorona velopoxodlar va yugurishlarni tashkil etishdi, shuningdek, yevrokomissarlar bilan uchrashuvlarga borishdi. Bu maʼnoda serb gʻoliblari postkommunistik mamlakatlarda — Polsha va Balkandan tortib, 1991 yilgi Rossiya, Gruziya va Ukrainagacha saylovlar va revolyutsiyalarda gʻalaba qozongan liberallar va natsionalistlar koalitsiyalariga oʻxshaydi.

Aynan ushbu kombinatsiya Yevropa hukumatlarini masofa saqlashga majbur qildi. Yevropa saylovlarda hokimiyat almashishi mumkin boʻlmagan joyda buning yuz bergani faktning oʻzini olqishlaydi: fon der Lyayen va Koshta gʻoliblarni rekord darajadagi davomat bilan tabriklashdi va islohotlarni qoʻllab-quvvatlashga vaʼda berishdi. Rossiya esa, aksincha, hokimiyatning almashinishini, ayniqsa koʻcha siyosatchilari foydasiga almashinishini yoqtirmaydi. Rossiya tuzilmalari noqulay sarosimada va xatti-harakatlar chizigʻini tanlash oldida qolishdi. Xayriyatki, Kreml tanlovini Serbiyaning geografik uzoqligi cheklaydi.

Faxriy Vuchichning yutqazishini va ayniqsa kurashsiz taslim boʻlishini kamdan-kam odam kutgan edi. Ammo u uchastkalar yopilganidan taxminan bir yarim soat oʻtgach magʻlubiyatni tan oldi. Birinchidan, talabalarning gʻalabasi uni kuch yoki ayyorlik bilan bahslashish uchun juda ishonchli edi: farq yarim milliondan ortiq ovozni tashkil etdi. Ikkinchidan, harakat juda xalqchil va rang-barang edi — uni bir rangga boʻyash va unga «xalq»ni qarama-qarshi qoʻyish qiyin edi. Nihoyat, Yevropa istiqboli — Serbiyaning alohida sharqiy siyosatiga qaramay — Vuchich siyosiy strategiyasining muhim qismi boʻlib qoldi. YESga aʼzolik Vengriyada avtokratiyadan himoyalovchi moslama sifatida ishladi, u yerda Viktor Orban aprelda gʻolibga oʻzi qoʻngʻiroq qilib tabrikladi, nomzodlik maqomi esa — Serbiyada.

Vuchich uchun oʻzining siyosiy kelajagi ham muhim edi, u unda soʻzsiz bor. Sentyabr oyida u roʻyxatni boshqarish va bosh vazir lavozimiga daʼvogarlik qilish uchun prezidentlik lavozimidan ketdi, 2026 yil 27 dekabrgacha esa Serbiyani prezidentlik saylovlari kutmoqda. Muxolifatda u 2012 yilgacha boʻlgan va u yerdan hokimiyatga kelgan. Agar Vuchich hozir hokimiyatga yopishib olganida, u inertsiya boʻyicha Yevropadan Rossiyaga uloqtirilar edi. Ammo Rossiya uzoqda, urush bilan band va shu sababli juda jozibasizdir. Serbiya 1990-yillarda fuqarolar urushidan tashqari barcha urushlarda urushgan va unga sababchi boʻlishni Vuchich ochiqchasiga xohlamaydi. Bundan tashqari, saylov paytida harakatni kuchli qiladigan narsa hukumatni shakllantirishda va boshqaruvda uning ojizligiga aylanadi. Bu yerda Vuchichda tajriba va kadrlar zaxirasining barcha ustunliklari bor.

Vuchich raqobatbardosh avtokratiya deb atash mumkin boʻlgan tizimni boshqargan. Bunday tizimlardagi amaldagi hokimiyat mavjud boʻlgan barcha maʼmuriy, media va hatto kuch manbalaridan foydalanadi, ammo — tashqi nazorat yoki jamiyatning keyingi avtokratiyalashuvga rozi emasligi sababli — toʻgʻridan-toʻgʻri soxtalashtirishlar va opponentlarni jismoniy yoʻq qilishga oʻtmaydi. Misol — 2023 yil dekabridagi muddatidan oldingi saylovlar. YEHXT kuzatuvchilari saylovchilarga bosim va hukmron partiyaning hal qiluvchi ustunligini, xizmat mavqeini va davlat resurslarini suiisteʼmol qilishni, mustaqil NNT CRTA esa saylovchilarni Belgradga uyushgan holda oʻtkazishni qayd etishdi. Va shunga qaramay, oʻsha kuzatuvchilar tan olishganidek, saylovlar saylovchiga muqobillar oʻrtasida haqiqiy tanlov berdi. Bunday tizimda siyosatchi uchun halol kurashchi reputatsiyasi muhimdir — muayyan vaqtgacha, masalan, Venesuela yetakchisi Ugo Chaves shunday yoʻl tutgan, — va hatto kuchaytirilgan hokimiyat resursi, hokimiyat tomonidan oʻz foydasiga maksimalno kengaytirilgan boʻlsa ham, institutsional chegaralarga borib taqaladi.

Va yana bir bor: serb syujetidagi eng asosiy narsa — muxolifatning avtokrat ustidan qozongan gʻalabasi emas, balki institutsional qoidalar boʻyicha oʻynashga rozi boʻlgan koʻchaning umuman siyosiy tizim ustidan — gorizontalining vertikali ustidan qozongan gʻalabasidir.

Ikki yil davomida biz ushbu jarayonning sifat bosqichlarini koʻrdik. Novi-Sadda odamlar halok boʻlganidan keyingi maʼnaviy shok xafachiliklar (grievances) va talablar (demands) shakllanishini boshladi. Norozilar shikoyatlar va harakat oʻrtasidagi boʻsagʻani yengib oʻtishdi. Ketin harakat favqulodda barqaror boʻlib chiqdi — u ikki yil davom etdi. Gorizontal noroziliklarning koʻpincha yarim yemirilish davri qisqa boʻladi (Bolotnaya maydoni yoki oʻsha «sariq jiletlilar»ni eslang), va serb noroziligiga barqaror shakl berishga muvaffaq boʻlingani — buning oʻzi yutuqdir.

Ammo keyin eng asosiysi yuz berdi: barqaror norozilik harakati mavjud institutsional ramkani sindirmasdan, oʻzi bilan toʻldirish va undan foydalanish yoʻlini topdi.

Belgradda hokimiyatning topshirilishi revolyutsiya yoki kuch bilan egallab olish qoʻrquvidan (1222 yilda Benito Mussolinining Rimga yurishidan keyingidek) yuz bergani yoʻq. Tashqi bosim ostida (Filippin diktatori Markosda Vashingtondan boʻlgan qoʻngʻiroqdan keyingidek) emas. Hukmdorning oʻzi uchun qoʻrquvidan (Viktor Yanukovichning va undan oldin boshqa koʻplab odamlarning qochishi holatidagidek) emas. Va umuman, oddiy odam har qanday evaziga — hatto hokimiyatning ketishi evaziga boʻlsa ham, normal hayot qaytishi uchun tartibni xohlagan koʻcha zoʻravonligi oldida emas («qizil may»dan bir yildan kamroq vaqt oʻtgach Sharl de Gollning ketishi).

Belgradda, aytish mumkinki, birorta ham butik jabrlanmadi. Oldimizda yangi gorizontal siyosat tomonidan eski vertikal ramkaning tinch yoʻl bilan toʻldirilishining dastlabki sof holatlaridan biri turibdi. Bu xuddi 1968 yilgi talabalar harakatlari saylovga borib, gʻalaba qozongandek gap. Keyinchalik, oʻn yillar oʻtib hokimiyatda «68 yil avlodi» koʻrinishida emas, balki darhol. Serbiyadagidek, bu yerda talabalar boshqa siyosatchilarga qarshi ayrim siyosatchilarni qoʻllab-quvvatlamadilar, balki oʻzlari kelishdi, va qoʻylar ham omon qoldi, vitrinalar ham hozircha butun qoldi.