Rozenberg: Rossiyadagi saylovlar kutilmagan sovgʻalardan xoli boʻladi, ammo Kreml uchun ular muhim ahamiyatga ega
Bu ovoz berish natijalariga hech qanday shubha yoʻq, biroq Kreml uchun ular baribir muhim palladir.
Rozenberg: Rossiyadagi saylovlar kamdan-kam kutilmagan hodisalar keltirib chiqaradi, ammo Kreml uchun ular muhim ahamiyatga ega
Rossiyaning hokimiyat tizimi koʻpincha «boshqariladigan demokratiya» deb taʼriflanadi — bunda boshqaruvni Kreml amalga oshiradi. Bu prezidentga ulkan vakolatlar beradi va siyosiy larzalar uchun juda kam joy qoldiradi.
Shu dam olish kunlari boʻlib oʻtadigan ovoz berish natijasida yana bir bor hokimiyat partiyasi — «Yedinaya Rossiya» ustunlik qiladigan parlament va Vladimir Putinga oʻta sodiq deputatlar palatasi shakllanishi kutilmoqda. Tanqidchilarning taʼkidlashicha, saylovlar erkin ham, adolatli ham emas.
Ammo Kreml tanqidchilarning fikridan xavotirda emas.
«Bizning oʻz siyosiy tizimimiz, oʻz siyosiy jarayonimiz bor», — dedi yaqinda Kreml matbuot kotibi Dmitriy Peskov.
Demak, Kreml uchun hech qanday kutilmagan burilishlar yoʻq. Kutilmagan hodisalar yoʻq. Syujet yoʻqmi?
Aslo unday emas.
Kreml uchun parlamentning quyi palatasi — Davlat dumasiga 450 nafar deputat saylanishi muhim ahamiyatga ega. Bu Rossiyada Ukrainaga keng koʻlamli bostirib kirish boshlanganidan beri oʻtkazilayotgan ilk parlament saylovidir.
Kreml undan rossiyaliklarning aksariyati prezident va urushni qoʻllab-quvvatlashini isbotlash, shuningdek, Ukrainadan qaytgan askarlarning siyosiy karyerasini rivojlantirish uchun foydalanadi: rasmiylarning aytishicha, saylovlarda ikki yuzga yaqin urush faxriysi oʻz nomzodini koʻrsatmoqda.
Bu saylovdan baʼzi harbiy faxriylarning siyosiy karyerasini ilgari surish uchun foydalanilmoqda
Kampaniyaning oʻzi urush boshlanganidan toʻrt yarim yil oʻtib Rossiya jamiyatining holatini koʻrish imkonini berdi.
Men kutilmagan hodisalar boʻlmaydi degandim. Ammo baʼzi kutilmagan holatlar yuz berdi.
«Xayrli kech va Davlat dumasining 158-saylov okrugi boʻyicha nomzodlarning bugungi saylovoldi chiqishlariga xush kelibsiz», — dedi davlat telekanali boshlovchisi.
Shundan soʻng studiya rejissyori oltita boʻsh minbarni koʻrsatuvchi umumiy planga oʻtdi.
«Nomzodlar kelishmadi, — deb tan oldi boshlovchi. — Shuning uchun, men sizlar bilan xayrlashaman».
Siyosatchilar ishtirok etgan boshqa bir telekoʻrsatuvda esa qoʻshiq aytuvchi nomzodlardan biri oʻz dasturini shunday taqdim etdi:
«Kommunistik partiya, olgʻa boramiz!
Biz xalq bilanmiz, buni bilasiz!»
Bu ekzitpoldan koʻra koʻproq «X Factor» shousiga oʻxshardi.
Shunday boʻlsa-da, musiqiy manifest gʻalati tarzda mos tushadi. Avvalgi Dumada hamma bir ovozdan gapirayotgandek tuyulardi. Iyul oyidagi yakuniy parlament yigʻilishida deputatlar oʻrinlaridan turib, palata spikeri qayta-qayta hayqirganida qarsak chalishdi:
«Rossiya, Putin, Gʻalaba! Rossiya, Putin, Gʻalaba!»
Bu parlamentdagi barcha deputatlar Prezident Putin va urushni qoʻllab-quvvatlashi kerakligi haqidagi signal edi.
«Dumadagi barcha partiyalar, istisnosiz har biri, maxsus harbiy operatsiyani qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan 170 ta qonun uchun ovoz berdi», — dedi Kommunistik partiya yetakchisi Gennadiy Zyuganov men bilan suhbatda oʻtgan parlament bilan faxrlanib.
«Bu maʼnoda Dumada 100 foizlik birdamlik bor».
Men Zyuganov bilan Moskva viloyatidagi non va qandolat mahsulotlari zavodida saylovoldi tashviqoti paytida uchrashdim. Konveyer tasmasi boʻylab tez harakatlanayotgan bir xil koʻrinishdagi non qatorlarini kuzatish menga Rossiya parlamentini eslatdi. Bu Dumadagi har bir partiya bir xil degani emas: baʼzilari koʻproq millatchi, boshqalari — Zyuganov partiyasi kabi — koʻproq soʻl qanot vakillaridir.
Ammo Kremlning qonunchilik kun tartibini qoʻllab-quvvatlash va «maxsus harbiy operatsiya»ni yoqlash masalasiga kelganda, ular bir xil ovoz berishadi. Bunday «tizimli» partiyalar Rossiyaning Kreml atrofida markazlashgan siyosiy mashinasining muhim qismlaridir.
Urushni qoʻllab-quvvatlamaydigan partiya haqida nima deyish mumkin?
Shunday partiyalardan biri — «Yabloko» Ukrainada oʻt ochishni toʻxtatishga chaqirmoqda. Iyul oyida bu Rossiyada saylov uchun roʻyxatdan oʻtgan yagona urushga qarshi partiya edi. Biroq, oʻn ikki kun oʻtgach, Oliy sud uni saylov byulletenidan chiqarib tashladi. Bu Kremlning urushga qarshi shiorlar rossiyalik saylovchilar orasida aks-sado berishi mumkinligidan xavotirlanayotgani belgisi sifatida keng talqin qilindi.
«Yabloko» partiyaviy roʻyxatdan chiqarib tashlanganidan keyin ham, uning baʼzi nomzodlari yakka tartibdagi saylov okruglarida kurashni davom ettirmoqda. Ammo soʻnggi haftalarda «Yabloko» nomzodlarining tobora koʻproq qismi politsiya tomonidan hibsga olindi, turli huquqbuzarliklarda ayblanib, saylovdan chetlashtirildi.
«Politsiya siyosiy buyurtmani bajarmoqda. Bu sir emas», — dedi menga «Yabloko» nomzodi Grigoriy Grishin.
«Shu yoʻl bilan rasmiylar saylovlar oʻtishi kerak boʻlgan chegaralarni belgilab olmoqda.
Ukraina bilan boʻlgan ushbu mojaroda qon toʻkilishini toʻxtatish talabi juda ommabop ekanligi yaxshi maʼlum. Mening fikrimcha, hozirda Rossiyadagi aksariyat odamlar tinchlikni xohlaydi va «Yabloko» odamlarga buni ifoda etishga yordam berayotgan edi. Shuning uchun u partiya roʻyxatidan chiqarildi va alohida nomzodlar toʻsiqlarga uchramoqda».
Hozircha Grigoriy hali ham nomzod. Ammo yaqinda uning xonadoniga politsiya keldi.
«Fuqarolik kiyimidagi uch nafar politsiyachi mendan boʻlimga borishni soʻradi va men ularga hamrohlik qildim. Politsiya meni ekstremistik ramz deb daʼvo qilingan narsani — "Navalniy" soʻzini joylashtirganlikda va shu orqali oʻzimning Telegram-kanalimda ekstremizmni targʻib qilganlikda aybladi».
Aleksey Navalniy Rossiyaning eng taniqli muxolifat yetakchisi va Kreml tanqidchisi boʻlib, u 2024 yilda qamoqda vafot etgan edi. U bir nechta ayblovlar, jumladan, ekstremizm boʻyicha aybdor deb topilgandi.
Rossiya rasmiylari Duma saylovlari shaffof va adolatli ekanini taʼkidlamoqda. Saylov tanqidchilari esa surgunga ketishga majbur boʻlgan yoki qamoqqa olingan muxolifat siyosatchilarini koʻrsatishmoqda. Oʻtgan yili Rossiyadagi mustaqil saylovlarni kuzatish guruhi rahbarlaridan biri besh yilga qamaldi. Grigoriy Melkonyants «nomaqbul tashkilot» bilan hamkorlik qilganlikda aybdor deb topildi. Uning «Golos» saylovlarni kuzatish guruhi oʻz faoliyatini toʻxtatdi.
Moskvadan ellik mil uzoqlikda joylashgan Dmitrov shahrida saylov belgilari deyarli sezilmaydi.
Shahar markazida «Maxsus harbiy operatsiya qahramonlari» — Ukrainadagi janglarda halok boʻlgan mahalliy aholi vakillari xotirasiga bagʻishlangan yodgorlik oʻrnatilgan.
Bu yerda urush odamlar xayolining markazida turibdi.
«Biz buni his qilyapmiz, — deydi kuyovi "maxsus operatsiya"da askar boʻlgan Olga. — Chunki u yerga jang qilish uchun ketgan odamlar va u yerda oʻgʻillari, erlari, farzandlari va nabiralari boʻlgan oilalar bor. Ammo bu saylovlar nima sodir boʻlishiga taʼsir qila olmaydi».
«Men urushsiz, tinch mamlakatda yashashni xohlardim, — deydi Polina. — Toki oldingga dron tushib ketishidan xavotirlanmasang».
Rossiyaliklarning boshqa tashvishlari ham bor. Ukrainaning Rossiya neftni qayta ishlash zavodlariga dron hujumlari keng koʻlamli yoqilgʻi taqchilligiga sabab boʻldi, iqtisodiy bosim esa kuchaymoqda.
«Meni tashvishga solayotgan narsa, — deydi Ivan ismli sartarosh, — qancha pul topsang ham yetmasligidir. Narxlar ish haqidan tezroq koʻtarilyapti. Men oʻz ishim tufayli koʻp odamlar bilan gaplashaman. Ularning qanchalik qiynalayotganini bilaman».
Bu saylov nimanidir oʻzgartirishini kutayotganlar kam.
«Gʻarbdagi saylovlar va Rossiyadagi saylovlar butunlay boshqa-boshqa narsalardir, — deb tushuntiradi Grishin. — Gʻarbda saylovlar hukumatni shakllantirish usuli boʻlib, agar saylovchilar qoniqmasa, u keyinchalik almashtiriladi.
Rossiyadagi saylovlar esa hech qachon hukumat oʻzgarishiga olib kelmaydi. Eng yaxshi holatda, ular hukumatga taʼsir qilish, signal yuborish usulidir. Ammo Rossiyada hokimiyat hech qachon saylov tufayli oʻzgarmagan. Rossiya shunday tuzilgan».