Qulaylik zonasi abadiy boʻlmaydi

**Qulaylik zonasi abadiy boʻlmaydi**

Bishkekda «Oy Ordo» ekspert tashabbuslari markazi tomonidan tashkil etilgan «Mintaqaviy xavfsizlik trendlari 2026: Markaziy Osiyodagi vaziyat mustaqillikning 35 yilida qanday oʻzgardi» mavzusida davra suhbati boʻlib oʻtdi. Ishtirokchilar Markaziy Osiyo uchun dolzarb chaqiriqlar, gibrid va axborot tahdidlari, Afgʻoniston omilining taʼsiri, shuningdek, global geosiyosiy beqarorlik sharoitida barqarorlikni mustahkamlash yoʻllarini muhokama qildilar.

«Oy Ordo» ETM direktori, politolog Igor Shestakov mintaqadagi umumiy harbiy-siyosiy vaziyatni tavsifladi va tashqi nizolarning Qirgʻizistonga taʼsirini baholadi. «Boshlangan Uchinchi jahon urushi sharoitida Markaziy Osiyo barqarorlik va xavfsizlik nuqtai nazaridan hozircha yuqori qulaylik zonasida boʻlib turibdi. Ammo vaziyat oʻzgarishi mumkin va voqealarning har qanday rivojlanishiga va turli stsenariylarga tayyor boʻlish zarur», — deb taʼkidladi u.

Harbiy harakatlarning iqtisodiyotga taʼsiriga yaqqol misol tariqasida ekspert Wildberries kompaniyasi bilan bogʻliq vaziyatni keltirdi. «Koʻrgazmali misollardan biri Wildberries kompaniyasi bilan bogʻliq vaziyatdir. Kompaniya omborlari Ukraina tomonidan zarbalarga uchraganda, ushbu marketpleyslarda Rossiyada mehnat migratsiyasi doirasida ishlayotgan Qirgʻiziston fuqarolari ham jabr koʻrdi, millionlab dollarlik tovarlar yoʻq qilingani sababli juda katta moliyaviy yoʻqotishlarga uchraganlarni aytmasa ham boʻladi. Shunday qilib, harbiy harakatlar iqtisodiyotga ham, fuqarolarimizning bevosita xavfsizligiga ham taʼsir qiladi», — dedi u.

Shestakov, shuningdek, Afgʻoniston tomonidan kelayotgan xavf-xatarlarga ishora qildi va Rossiya tomonining bayonotlariga izoh berdi. «Ilgari Rossiya tomonidan bunchalik yuqori darajada Afgʻonistonga nisbatan bu kabi bayonotlarni eshitmagan edim. Axir aynan Rossiya dunyoda birinchilardan boʻlib Tolibonni terrorchi tashkilot sifatida tan olishni toʻxtatdi», — deb eslatdi u.

Politolog Markaziy Osiyo uchun qaysi tuzilma real xavfsizlik kafolati boʻlishi mumkinligi haqida fikr bildirdi. «Afgʻoniston omili va boshqa chaqiriqlarni hisobga olgan holda, mintaqamiz uchun kim tashqi xavfsizlik kafolati boʻlishi mumkin degan savol tugʻiladi. Mening nazarimda, KXSHT hanuzgacha shunday kafolat boʻlib qolmoqda. Bugungi kunda na AQSh, na Britaniya, na Turkiya — hatto TDT formatida ham — mintaqaviy xavfsizligimizni kafolatlay olmaydi», — dedi u.

Shestakov, shuningdek, zamonaviy mintaqaviy siyosatda Turkiya va Ozarbayjonning rolini tahlil qildi. «Saudiya Arabistonidagi vaziyat Anqara arsenalida siyosiy shiorlardan boshqa hech narsa yoʻqligini koʻrsatmoqda. Shu munosabat bilan Ozarbayjon prezidenti Ilhom Aliyevning Ozarbayjon Qorabogʻ boʻyicha tarixiy masalani mustaqil ravishda hal qilgani haqidagi bayonotlari ramziy koʻrinadi. Ehtimol, Ozarbayjon «kichik uka» rolida boʻlishdan charchagandir. Hozirda Boku oʻz xavfsizlik kun tartibini, jumladan «Markaziy Osiyo» maslahatshunoslik formatiga qoʻshilish doirasida shakllantirmoqda va TDTdan tashqarida biz uchun yanada salmoqli davlatga aylanmoqda», — deb tushuntirdi u.

Spiker, shuningdek, axborot urushlari va migrantlarning harbiy harakatlardagi ishtiroki atrofidagi dezinformatsiya mavzusiga ham toʻxtalib oʻtdi. «Ijtimoiy tarmoqlarda Ukrainaning «Yashashni xohlayman» loyihasi taqdimotini koʻrdim, unda Rossiya tomonidan maxsus harbiy operatsiyaning deyarli har ikkinchi ishtirokchisi Markaziy Osiyo fuqarosi ekani taʼkidlangan. Migratsiya masalalari boʻyicha mutaxassis sifatida ushbu maʼlumotning haqqoniyligini aniqlashtirishni zarur deb hisoblayman: gap aynan fuqarolar haqida ketmoqdami yoki Rossiya pasportini olib boʻlgan, asli mintaqadan boʻlganlar haqidami? Buni bugun biz ichida boʻlgan axborot urushlari kontekstida hisobga olish muhimdir», — deb xulosa qildi u.

MDH Terrorga qarshi kurash markazining (TQKM) Markaziy Osiyo mintaqasi boʻyicha boʻlimi rahbari Andrey Guzeyev xalqaro terrorchilik tahdidining xususiyati haqida batafsil maʼlumot taqdim etdi.

«Oʻtgan yili «Global terrorizm indeksi» dunyo miqyosida tahdidlarning miqdoriy koʻrsatkichlari kamayganini qayd etdi, biroq ayrim mintaqalarda ularning barqaror oʻsishi kuzatilmoqda. Terrorizmning asosiy sabablaridan biri boʻlib zaiflashgan davlat nazorati tufayli guruhlar uchun qulay sharoitlarni shakllantiruvchi hal qilinmagan davlatlararo nizolar qolmoqda», — dedi u.

Guzeyev Afgʻoniston-Pokiston zonasidagi operativ vaziyatga alohida toʻxtaldi. «MDH va MOʻ davlatlari uchun tahdidlarning asosiy tashqi manbai Afgʻoniston-Pokiston zonasi boʻlib qolmoqda, bu yerda eng katta xavfni «Islom davlati» tugʻdirmoqda. Jangarilarning kadrlar tayyorlash, Afgʻonistonning shimoliy viloyatlarida tayanch punktlarini yaratish, chegaraning zaif uchastkalarini razvedka qilish va BPLAdan foydalanishni oʻrgatish boʻyicha birgalikdagi faoliyati qayd etilmoqda. Mehnat migrantlari orasida daʼvatchilik qilish va Pokiston hamda Afgʻoniston oʻrtasidagi choʻzilib ketgan nizo alohida xavotir uygʻotmoqda», — deb taʼkidladi u.

MDH TQKM vakili yollanuvchilar tomonidan raqamli texnologiyalar va sunʼiy intellektdan faol foydalanilayotgani haqida ham ogohlantirdi. «Sunʼiy intellekt texnologiyalari terrorchilarga targʻibot materiallarini tezkorlik bilan tarjima qilish va moslashtirish, raqamli boshlovchilarni, sintez qilingan tasvirlar va videoroliklarni yaratish imkonini beradi. Maqsad — yakka tartibdagi ijrochilarni izlash, «uxlab yotgan» yacheykalarni shakllantirish va jadallashgan radikallashuv boʻlib, uning muddati ayrim hollarda bir necha haftagacha qisqardi», — deb yakunladi u.

Siyosiy fanlar doktori, jamoat arbobi Tokon Mamitov (Bishkek) Markaziy Osiyo davlatlari oldida turgan kontseptual vazifalarni belgilab berdi. «Qirgʻiziston va butun mintaqa uchun birinchi vazifa — manfaatlarni kelishish va nizolarning oldini olish orqali xavfsizlikni qanday qilib mustaqil ravishda ishlab chiqarishimiz mumkinligini aniqlashdir. Ikkinchisi — kuchli institutlarga ega boʻlgan davlat ham har doim ham faqat milliy darajada chaqiriqlarni mustaqil ravishda yengishga qodir emasligini hisobga olishdir», — deb tushuntirdi u.

Mamitov global raqobatdagi oʻzgarishlarni tasvirlab berdi va resurslarning ahamiyatini taʼkidladi. «Makon uchun geosiyosiy raqobatdan qoidalar va infratuzilma uchun geoiqtisodiy raqobatga oʻtish kuzatilmoqda. Ushbu kontekstda Qirgʻizistonni Markaziy Osiyoning suv moʻrisi sifatida koʻrib chiqish mumkin. Suv resurslaridan foydalanish masalalari va «bogʻliqlik xavfsizligi» — yaʼni tashqi bozorlarga barqaror chiqish imkoniyati — alohida eʼtiborni talab qiladi», — deb koʻrsatib oʻtdi u.

QR Prezidenti huzuridagi MSITI tashqi eksperti Marat Abdildayev global qarama-qarshilik fonida mintaqa mamlakatlarining tashqi siyosiy yoʻnalishlariga baho berdi. «Sodir boʻlayotgan voqealarni tushunish uchun umumiy manzarani koʻrish kerak. Gʻarbning tashqi siyosati koʻp jihatdan izolyatsionistlar va globalistlar oʻrtasidagi kurash bilan belgilanadi. Yirik oʻyinchilar orasida joylashgan Markaziy Osiyo mamlakatlari rahbariyati buni anglaydi va «S5+1», KXSHT, YEOII va SHHT formatlari orqali muvozanatli, mustahkamlangan koʻp vektorli siyosat yuritishga intilmoqda», — deb izoh berdi u.

Ekspert, shuningdek, ichki jarayonlar va Afgʻonistonning kelajagi haqida ham fikr bildirdi. «Markaziy Osiyo mamlakatlari ichki jarayonlarni izchil demokratiyalashtirishi va strategik yoʻnalishlarni shakllantirishga jamoatchilikni jalb qilishi kerak. Afgʻonistonga kelsak, qurolli guruhlar mavjudligiga qaramay, u asta-sekin tinch rivojlanishga oʻta oladi va mintaqamiz ushbu jarayonda eng faol ishtirok etishi kerak», — deb qoʻshimcha qildi u.