Qobiliyatlar boʻyicha aprobatsiya

**Qobiliyatlar boʻyicha sinov**

Uzoq vaqt davomida maslihatlar — mahalliy vakillik hokimiyat organlari — Qozogʻistonda katta siyosatga chiqish uchun qulay bosqich boʻlib keldi, ammo oʻzlarining asosiy vazifalarini boʻsh bajardilar. Oxirgi yillardagi qator islohotlar mahalliy deputatlarga byudjetlar va hokimlar ustidan haqiqiy hokimiyat berish orqali oʻyin qoidalarini oʻzgartirishi kerak edi. Biroq mohiyatan biror narsa oʻzgardimi? Ular taʼsirli kuchga aylanmoqdami yoki ilgarigidek ergashuvchi boʻlib qolmoqdalarmi? Barcha darajadagi maslihatlarga 29 noyabrga belgilangan navbatdan tashqari saylovlar arafasida qozogʻistonlik ekspertlar oʻz fikrlari bilan oʻrtoqlashdilar.

**Talgat Ismagambetov, siyosatshunos: «Katta siljishlar kuzatilmayapti»**

— Biznes-hamjamiyat va jamoatchilik sektori vakillari uchun maslihatlar ilgarigidek karyera lifti hamda shaxsiy manfaatlar va loyihalarni lobbi qilish instrumenti boʻlib qolmoqda. Buni «Amanat»dan koʻplab mahalliy deputatlar kirgan Qurultoyning birinchi tarkibi yaqqol tasdiqlaydi. Bir palatali parlamentni shakllantirishning bunday printsipi hokimiyat endilikda maslihatlarni, jumladan, mintaqaviy elitalarning istiqbolli vakillarini saralash va ilgari surish maydonchasi sifatida koʻrayotganini koʻrsatadi.

Eʼtiborlisi, 1999 yildan beri birinchi marta biz maslihatlarning tarqatilishini parlament vakolatlarining tugatilishidan alohida koʻrib turibmiz. Ilgari bu majilis tarqatilganidan yoki oʻzini oʻzi tarqatib yuborganidan keyin avtomatik ravishda sodir boʻlardi va ikkala darajadagi saylovlar sinxron tarzda oʻtardi. Ikki palatali parlamentning missiyasi yakunlanib, Qurultoy tashkil etilganda, tez orada maslihatlarning ham yangilanishi ortidan kelishi tushunarli edi. Ammo endi bu ikki elektoral kampaniya endilikda bir-biri bilan bogʻliq emas. Oʻylaymanki, bundan buyon mahalliy deputatlar saylovi parlament saylovlari soyasida emas, mustaqil ravishda oʻtkaziladi.

Senat tugatilgandan soʻng markaziy hokimiyat mahalliy vakillik organlariga koʻproq eʼtibor qaratishi mantiqan toʻgʻri. Ular barcha darajadagi maslihatlar — tumanlardan tortib viloyatgacha — bilan toʻgʻridan-toʻgʻri ishlashlariga toʻgʻri keladi. Bunday hamkorlik qanchalik natijali boʻlishi hozircha ochiq savol. Bu siyosatning bosh oʻtkazuvchisi yangi hokimiyat partiyasi — «Adilet» boʻlishi kerak. Oʻylangan rejaga koʻra, u oʻz oʻtmishdoshlari — «Amanat», «Nur Otan» va uzoq 1990-yillardagi Qozogʻiston xalq birligi partiyasidan tubdan farq qiladi.

Maslihatlarning hokimlar faoliyati ustidan nazoratini kuchaytirishga kelsak, bu yerda katta siljishlar koʻrinmayapti — soʻnggi bir necha yil ichida chorak qadam boʻlsa kerak. Deputatlar ilgarigidek ularning tayinlanishiga hech qanday taʼsir koʻrsatmaydilar, faqat yuqori turuvchi hokim yoki ikkita nomzodni taklif qiladigan prezidentning qarorlariga rozilik beradilar: biri formal, boshqasi — favorit. Hokimni maslihatning uchdan ikki qismi ovozi bilan lavozimidan olib tashlash toʻgʻrisidagi normani qoʻllash amaliyoti haqida gapirmasa ham boʻladi — bunday holatlar deyarli boʻlmagan. Shu bilan birga, byudjetlar boʻyicha bahslar boʻlib turadi, ammo oxirgi soʻz hamisha hokimda qoladi.

Bundan bugʻisi partiyalar, eng avvalo «Adilet» qanchalik samarali ishlay boshlashiga bogʻliq boʻladi. Qolaversa, formal jihatdan buning uchun sharoitlar yaratilgan: viloyat maslihatlari deputatlarining yarmi endilikda partiyaviy roʻyxatlar boʻyicha, yarmi esa — bir mandatli hududiy okruglar boʻyicha saylanadi.

**Rasul Kospanov, siyosatshunos: «Sifatli yangilanishni koʻrishimiz dargumon»**

— Afsuski, shu vaqtgacha mamlakatda maslihatlar instituti asosan demokratik jarayonni imitatsiya qilish instrumenti sifatida ishladi — uning asosiy funktsiyasi shundan iborat edi. Soʻnggi yillarda islohotlar haqida kolchalik koʻp gapirilmasin, mahalliy vakillik organlarida jiddiy oʻzgarishlar baribir yuz bermadi, ayniqsa parlament va boshqa institutlarning oʻzgarishlari bilan solishtirganda.

Xususan, 2022 yilda Konstitutsiyada maslihatlar deputatlarining bir qismi bir mandatli okruglar boʻyicha saylanishi mustahkamlab qoʻyildi. Buning oʻzi yomon emas. Biroq amaliyotda mandatlarning aslam qismi «Amanat» partiyasidan koʻrsatilgan nomzodlarga nasib etdi va ular amalda boshqa siyosiy kuchlar vakillariga hech qanday imkoniyat qoldirmadi. Oʻsha yili maslihatlar viloyat yoki megapolis hokimini prezident tomonidan taklif qilingan ikki nomzoddan tanlash huquqini oldi, ulardan biri allaqachon favorit sifatida belgilangan. Ammo deputatlar bu borada bahslashganini, ayniqsa muqobil figuraga stavka qilganini eslay olmayman.

Buni islohotlar deb atash qiyin. Chiqadiki, eng ajoyib Konstitutsiyani qabul qilish va unda eng toʻgʻri soʻzlarni yozib qoʻyish mumkin, ammo amaliyotda hamma narsa eski sxemalar boʻyicha ishlashda davom etaveradi.

Shu bilan birga, maslihatlar mahalliy elitalar uchun respublika darajasiga chiqishning yaxshi imkoniyati boʻlib qolmoqda. Qurultoy tarkibiga qarashning oʻzi kifoya, u yerga tugatilgan «Amanat» partiyasidan maslihatlarning sobiq deputatlari juda koʻp kirgan. Mintaqaviy daraja ular uchun poytaxtga karyera sakrashi oldidan oʻziga xos maktab va attestatsiya edi.

Albatta, maslihatlar ijtimoiy lift vazifasini oʻtashida hech qanday yomon narsa yoʻq. Ammo keling, ularning tarkibiga xolis qaraylik. Qoida tariqasida, u yerda yoshlarning atigi ikki-uchtadan vakili — albatta jasotanchilar, boshqa etnik guruhlar yoki nogironligi boʻlgan shaxslar bor. Rais postini albatta yo hokimlikning sobiq yuqori lavozimli xodimi, yoki hukmron partiya funktsioneri egallaydi. Asosiy oʻzak esa — bu biznes-elitadir.

Men deputat-tadbirkorlarga aslo qarshi emasman — koʻpincha ular oʻz sohasida jiddiy muvaffaqiyatlarga erishgan, katta hayot tajribasiga ega bilimli insonlardir. Ammo ularning koʻpincha obodonlashtirish, koʻkalamzorlashtirish, yoʻllarni taʼmirlash va boshqalar boʻyicha tenderlarni muntazam yutib oladigan kompaniyalar bilan bogʻliqligi fakti tasdiqlaydiki: maslihatlarda jiddiy iqtisodiy manfaatlar chirmashib ketgan.

Men oʻz tadqiqotimda taʼkidlaganimdek, Astana deputatlari orasida boshqaruvchilar — kommunal korxonalar rahbarlari, kvazidavlat sektori vakillari, sobiq amaldorlar va kuch-qudrat tuzilmalari xodimlari ustunlik qiladi. Shimkentda biz qurilish biznesi, savdo, tibbiyot va taʼlim vakillarining yuqori kontsentratsiyasini koʻramiz. Almati maslihati esa yanada murakkab va gibrid konfiguratsiyani namoyish etadi: amaldorlar va tadbirkorlar bilan bir qatorda u yerda moliya sektori va kreativ industriyalar vakillari oʻtiribdi.

Va yana viloyatlar, shaharlar va tumanlar rahbarlarining oʻzi oʻynaydigan rolini unutmaslik kerak. Astanada maslihatlarni haqiqatan ham yorqin, mustaqil, samarali ishlay oladigan insonlar hisobiga yangilash zarurligi haqida qanchalik gapirishmasin, yakunda aynan u u yerga kim oʻtish huquqini olishini hal qiladi. Tizim shunday tuzilganki, hech bir hokim mahalliy parlamentga keyinchalik byudjet yoki hokimlik loyihalari qabul qilinishiga xalaqit berishi mumkin boʻlgan odamlarni kiritib, oʻz ostidagi shoxga bolta urmaydi.

Ehtimol, boʻlajak saylovlar bizni nima bilandir hayratda qoldirar. Ammo umuman olganda, oʻylaymanki, hamma narsa maslihatlarning oldingi chaqiriqlaridagi kabi boʻladi. Jiddiy sifatli yangilanishni koʻrishimiz dargumon.

Va oxirgisi. Infomaydonni kuzatib va maslihatlar deputatlarining oʻzlari tomonidan ijtimoiy tarmoqlarda chop etilgan postlarni oʻqib, ularning atigi 10–20 foizi haqiqatan ham oʻz oʻrnida boʻlgan professionallar, degan xulosaga kelasan. Ularning hamkasblarining salmoqli qismi esa koʻproq ochiqchasiga xushomadgoʻylik qilish va tepadagi har qanday tashabbuslarga toʻliq sadoqatni namoyish etish bilan band. Baribir u yerda shaxsiy manfaatga emas, balki oʻz mintaqalarining ogʻriqli muammolarini hal qilishga diqqatini qaratgan odamlar ustunlik qilishini xohlaysan.