Qoʻchqor uchun million (davomi)

Qoʻchqor uchun million (davomi)

Qirgʻizistonda naslchilik chorvachiligi bozoridagi gʻayrioddiy bitim — «Arashan» goʻsht-yogʻ yoʻnalishidagi zotga mansub yosh qoʻchqorning 1 million dollarga sotilishi hamon muhokama qilinmoqda. Bu voqea 19 sentyabr kuni Qirgʻizistonda Qirgʻiziston, Qozogʻiston, Oʻzbekiston, Tojikiston va Rossiya chorvadorlari ishtirokida boʻlib oʻtgan «Arashan» zoti xalqaro festivalidan keyin keng aks-sado berdi.

Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL) xabariga koʻra, sotilgan qoʻchqorning laqabi Antibiotik. Qirgʻizistonlik qoʻychilik mutaxassisi Ulan Atabayevning taʼkidlashicha, hayvon qozogʻistonlik selektsioner Quanish Miqtibayevga sotilgan. Shu bilan birga, xaridor tomon aniq narxni ommaviy ravishda tasdiqlamadi. RFE/RL vakillari Miqtibayevning savollarini yoʻnaltirgan yurist faqat Antibiotik «katta summaga» sotib olinganini maʼlum qildi.

Qoʻchqor mashhur Frankel naslchilik liniyasidan kelib chiqqan. Frankelning oʻzi 2023 yilda 150 ming dollarga sotilgan edi, shundan soʻng uning avlodlari mintaqa selektsionerlari orasida juda xaridorgir boʻlib qoldi.

Sentyabr oyidagi festivalda ushbu liniyaning yana bir vakili — Don Frankel ham namoyish etildi, uni egalari 5 million dollarga baholashdi. Bunda gap aynan baholash qiymati haqida bormoqda, real sotuv haqida emas.

«Arashan» zotini yaratish ishlari oʻtgan asrning 1970-yillarida boshlangan. Uni yaratish uchun 1977 yilda Tojikistondan olib kelingan hisor qoʻchqorlari mahalliy qirgʻiz dagʻal junli qoʻylari bilan chatishtirilgan. Rasmiy ravishda yangi goʻsht-yogʻ yoʻnalishidagi zot Qirgʻizistonda 2021 yil 15 aprelda roʻyxatga olingan.

«Arashan»lar yirik oʻlchamlari bilan ajralib turadi. Zot xususiyatlariga koʻra, voyaga yetgan nasldor qoʻchqorlarning vazni kamida 140 kg boʻlishi kerak, ayrim vakillari esa bu koʻrsatkichdan sezilarli darajada oshib ketadi. Hayvonlar tez oʻsishi va Qirgʻizistonning togʻli iqlimiga moslashuvchanligi uchun ham qadrlanadi.

Bir million dollarga sotilgani haqidagi xabar ijtimoiy tarmoqlarning Qirgʻiziston segmentida qizgʻin muhokamalarga sabab boʻldi. Ayrim foydalanuvchilar buni mahalliy selektsiya muvaffaqiyati va zotga boʻlgan qiziqishning ortishi sifatida qabul qilgan boʻlsa, boshqalar bunday narxning haqiqiyligiga shubha qilib, shov-shuvli summa «Arashan»ni targʻib qilish uchun ishlatilayotgan boʻlishi mumkinligini taxmin qilishdi.

Hozircha faqat Antibiotikning qozogʻistonlik selektsionerga sotilgani fakti aniq tasdiqlangan. 1 million dollarlik summa esa bozor ishtirokchilarining bayonoti boʻlib qolmoqda va mustaqil ravishda tasdiqlanmagan.

Rossiya Federatsiyasi Astraxan viloyatidan boʻlgan naslchilik qoʻychiligi boʻyicha mutaxassis, fermer Sergey Rudiy «MK» nashriga bergan intervyusida «Arashan» zotidagi qoʻchqorda qanday oʻziga xoslik boʻlishi kerakki, unga butun bir boylik berilishi haqida gapirib berdi.

– «Arashan» zoti shunchalik noyobmiki, unga shuncha pul toʻlashsa?

– «Arashan» boshqa zotlardan ulkan oʻlchamlari bilan ajralib turadi, vazni 200 kg dan oshishi mumkin. Lekin zotning oʻzi noyob emas. Faqat elita vakillarigina qiymatga ega. Koʻrinishidan, millionni qoʻchqorning kelib chiqishi (nasabi) uchun toʻlashgan. Uning otasi, bobosi kim boʻlgani, avlodlarining koʻrsatkichlari qanday boʻlganiga qarashgan. Xullas, savdoga zoʻr oiladan chiqqan qoʻchqor qoʻyilgan.

– Qoʻchqor uchun bir million dollar juda koʻp emasmi?

– Narx adekvat emas. Qoʻchqor bir million dollar turishi mumkin emas. Bunday pulni faqat juda qimmatli shajaraga ega boʻlgan alohida ajralib turuvchi nasldor hayvon uchun toʻlashlari mumkin. Savdolarda qoʻchqorning oʻzi uchun emas, balki undan koʻp miqdorda qimmatbaho avlod olish imkoniyati uchun pul toʻlanadi.

– «Arashan»ning real narxi qancha?

– Ularni yuzlab yoki bir necha ming dollarga sotishadi. Yaxshi nasldor qoʻchqor oʻn minglab turadi, lekin million emas! Juda noyob nasldor hayvonlar uchun yuz minglab dollar soʻrashlari mumkin. Agar millionlik va ming dollik qoʻchqorni olsangiz — mutaxassis boʻlmagan odam farqini sezmaydi. Ammo koʻplab selektsionerlar uchun hayvonning shajarasi, tana tuzilishi, sogʻligʻi, avlodining sifati va bu belgilar keyingi avlodlarga qanchalik barqaror oʻtishi muhimdir.

– Nima uchun xaridor bitta qoʻchqor uchun katta pul toʻlashga tayyor, vaholanki bir millionga butun bir suruv sotib olishi mumkin edi?

– Chunki bitta ajoyib nasldor hayvon butun suruvning sifatini oʻzgartirishi mumkin.

– Demak, bu qoʻchqorni aniq shashlik qilishmaydimi?

– Bunday narxda bu tarixdagi eng qimmat va mantiqsiz shashlik boʻladi. Bunday nasldor hayvonni goʻshtga soʻyish qimmatbaho poyga mashinasini metallolomga topshirish bilan barobar. Bunday hayvonning qiymati aynan koʻpaytirishdadir. Uni maksimal darajada asrab-avaylashadi va nasldor qoʻchqor sifatida foydalanishadi.

– Umuman, bunday pulga hayvonlarni kim sotib oladi?

– Odatda bular yirik selektsionerlar, naslchilik xoʻjaliklari egalari yoki bir nechta selektsionerlarning birlashmalaridir. Mashhur nasldor hayvon xoʻjalikning maqomini va butun avlodning qiymatini oshiradi.

– Bunday qoʻchqorda millionni chiqarib olish realmi?

– Faqat hayvon haqiqatan ham noyob boʻlsa va uning genetikasiga boʻlgan talab koʻp yillar davomida saqlanib qolsagina. Ammo bu xavfli investitsiya, chunki hayvon kasal boʻlib qolishi, jarohat olishi yoki shunchaki kutilgan sifatlarni avlodiga oʻtkazmasligi mumkin.

– Rossiyada «Arashan» zotidagi qoʻchqorlar bormi?

– Bu zot Qirgʻiziston va Markaziy Osiyoda tarqalgan, ammo bizning chorvadorlarimizda ham unga qiziqish bor. Ularni kam boʻlsa-da, Rossiyaga olib kelishadi, toʻgʻri, million hech kim toʻlamaydi.

– Agar bunday qoʻchqorni goʻshtga soʻyishmoqchi boʻlmasa, u umuman keyin nima qiladi? Shunchaki yashab, yeb-ichib, egasini xursand qilib yuradimi?

– Unga mahliyo boʻlish, albatta, mumkin, lekin bunday hayvonning asosiy vazifasi baribir avlod qoldirishdir. Uni tanlab olingan qoʻylar bilan qochirishadi, qoʻzichoqlar olishadi, avlodiga qanday sifatlarni oʻtkazayotganini kuzatishadi. Bundan tashqari, avlod qanchalik muvaffaqiyatli chiqsa, qoʻchqorning oʻzining qiymati shunchalik yuqori boʻladi. Agar uning qoʻzichoqlari yirik boʻlsa, tez vazn yigʻsa va kerakli tana tuzilishini meros qilib olsa, bunday nasldor hayvonning oʻgʻillari ham juda qimmatga sotilishi mumkin. Shunday ekan, qimmatbaho qoʻchqor uy hayvoni emas, balki nasl davomchisidir.

– Millionlik qoʻchqorni biror bir alohida delikateslar bilan boqish kerakmi?

– Millionlik qoʻchqor taxminan ming dollarlik qoʻchqor bilan bir xil narsalarni yeydi. Bu oʻt, pichan. Unga hech qanday qora ikra kerak emas.

– «Arashan» goʻshtini yeyishadimi?

– Albatta, yeyishadi! U goʻsht uchun ham yetishtiriladi.

– Taʼmidan bu qimmatbaho zot ekanligi seziladimi?

– Oddiy odam «Arashan»ni boshqa zotdan qiyinchilik bilan ajratadi. Qoʻy goʻshtining taʼmi zotdan koʻra koʻproq yoshiga va yemiga bogʻliq.

– «Arashan» goʻshti oddiy qoʻy goʻshtidan qimmatroqmi?

– Nasldor qoʻchqorning millionlik narxi uning goʻshtining kilogrammi yuzlab marta qimmatroq boʻlishini anglatmaydi. Naslchilik qiymati va goʻsht qiymati — turli narsalar. Goʻsht uchun yetishtirilgan oddiy «Arashan» vazni, yoshi, goʻsht sifati va talabga qarab baholanadi. Agar restoran ataylab goʻshtning zoti va kelib chiqishiga urgʻu bersa, narx oʻrtachadan yuqori boʻlishi mumkin, lekin unchalik koʻp emas.

– Rossiyada bunday goʻshtni tatib koʻrish mumkinmi?

– Ehtimol, uni Markaziy Osiyo zotlari bilan maxsus shugʻullanadigan fermerlar yoki xoʻjaliklardan topish mumkindir, lekin oddiy doʻkonda uni, katta ehtimol bilan, «Arashan» goʻshti deb alohida tamgʻalashmaydi.

– Demak, «Arashan» goʻshtini yeb, bu haqda bilmay qolish ham mumkin ekan-da?

– Butunlay mumkin. Agar sotuvchi ataylab zotni koʻrsatmasa, xaridor uchun bu shunchaki yaxshi qoʻy goʻshti boʻladi. Masalan, zoti koʻpincha alohida brendga aylantiriladigan premium mol goʻshtidan farqli oʻlaroq.

– Agar sof nazariy jihatdan millionlik qoʻchqorni baribir shashlik qilishsa, unda bitta six shashlik qancha turardi?

– Agar sotib olish narxini goʻsht miqdoriga boʻlsak, absurd summa kelib chiqadi. Soʻyilgandan keyin yirik qoʻchqordan bir necha oʻn kilogramm goʻsht olish mumkin. Unda bunday millionlik qoʻchqorning bir kilogrammi minglab dollar turardi, sixdagi bir nechta goʻsht boʻlagi esa yuzlab, hatto minglab dollar boʻlardi. Lekin yana bir bor aytaman, uni aniq shashlik qilishmaydi! Qoʻchqor sogʻlom va avlod berishga qodir ekan, soʻyish asosiy aktivni yoʻq qilishni anglatadi. Goʻshtdan egasi kiritilgan pulning arzimas qisminigina qaytarib olgan boʻlardi.

– Bunday qimmatbaho qoʻchqorlar qariganda va endi avlod bera olmay qolganda ular bilan nima sodir boʻladi?

– Baʼzilari xoʻjalikda oʻz umrini yashab oʻtadi, ayniqsa ular naslchilik liniyasining ramziga aylangan boʻlsa. Eng qimmatli hayvonlarning biomateriali oldindan tayyorlab qoʻyilishi va hatto qoʻchqorning oʻzi koʻpayishda ishtirok etishni toʻxtatganidan keyin ham ishlatilishi mumkin. Agar bu xoʻjalikka koʻplab qimmatli avlodlar keltirgan va egasining nomini chiqargan mashhur nasldor hayvon boʻlsa, unga boʻlgan munosabat alohida boʻlishi mumkin. Bunday qoʻchqor allaqachon xoʻjalik tarixining bir qismiga aylanadi.