Qizlar uchun pushti, oʻgʻil bolalarga esa koʻk rangdagi kiyimlarni kiydirish qachon va nima sababdan boshlangan?
Qizlarga pushti, oʻgʻil bolalarga esa koʻk rangli kiyimlarni kiydirish odati qachon va nima sababdan paydo boʻlgan?
XX asr boshlariga qadar, 6-7 yoshgacha boʻlgan barcha bolalarga jinsidan qatʼi nazar, oq rangli koʻylaklar kiydirish keng tarqalgan edi. Bu amaliy sabablarga koʻra qulay boʻlgan: oq matoni osonlik bilan oqartirish mumkin edi, keng etakli kiyimlar esa yoʻrgaklarni almashtirishni osonlashtirardi.
Bolaning jinsiga qarab kiyimlarni ranglarga ajratish jarayoni asta-sekin, ammo izchil boʻlmagan holda rivojlandi. Pushti va havorang kiyimlar XIX asrda paydo boʻla boshlagan boʻlsa-da, maʼlum bir rangning muayyan jinsga xoslanishi uchun vaqt talab etildi.
Masalan, 1898-yilda Amerika tibbiyot jurnalida Rossiyadagi yetim bolalarga gʻamxoʻrlik haqida maqola chop etilgan. Unda yetimxonalardagi oʻgʻil bolalarning ismlari yozilgan kartochkalar havorang, qizlarniki esa pushti rangda ekanligi qayd etilgan.
Shu bilan birga, 1918-yilgi sotuvchilar jurnalida pushti rang oʻgʻil bolalarga koʻproq mos kelishi, chunki u aniqroq va toʻyinganroq ekanligi, havorang esa nozikroq va nafisroq boʻlgani bois qizlarga toʻgʻri kelishi taʼkidlangan. Oʻsha davrdagi boshqa maqolalarda esa havorang sariq sochli bolalarga, pushti esa qora sochlilarga mos kelishi; havorang koʻk koʻzli, pushti rang esa jigarrang koʻzli bolalar uchun toʻgʻri kelishi kabi tavsiyalar ham uchraydi.
Pushti va havorang ranglarning kimga xos ekanligi haqida oʻn yil oʻtgach ham yagona fikr mavjud emas edi. 1927-yilda Time jurnali Amerikaning yetakchi doʻkonlari sotuvchilari oʻrtasida oʻtkazilgan soʻrov natijalarini eʼlon qildi. Fikrlar ikkiga boʻlingan: soʻralganlarning taxminan yarmi pushti qizlarga, havorang oʻgʻil bolalarga xos deb hisoblagan boʻlsa, qolgan yarmi esa aksincha fikrda edi.
Belgiya valiahd shahzodasi oilasida qiz farzand tugʻilishi Time maqolasiga sabab boʻlgan. Ushbu voqea haqidagi xabarda belanchakni oʻgʻil bolalar uchun moʻljallangan pushti rangda "optimistik" tarzda bezatishgani aytilgan. Aslida, Yevropaning katolik mamlakatlarida moviy rang Bibi Maryamning rangi hisoblanib, qizlar uchun ishlatilgan.
Pantone instituti mutaxassislarining taʼkidlashicha, pushti rang tarixan oʻzining "ona" rangi – qizil bilan bogʻliq. Turli davrlarda u koʻproq ehtirosli, faol va tajovuzkor sifatida tasvirlangan. Hatto qizil rang xiralashtirilib, yaʼni amalda pushti rangga aylantirilganda ham, u baribir oʻgʻil bolalar bilan bogʻliq boʻlgan.
Bugungi kunda koʻplab tadqiqotchilar, xususan, sotsiologiya yoki gender nazariyasi sohasidagilar, pushti rangning qizlar bilan, moviy rangning esa oʻgʻil bolalar bilan mustahkam aloqasi faqat XX asrning oʻrtalarida oʻrnatilganiga shubha qilmaydi. Bungacha esa ranglarning gender bogʻliqligi yo teskari, yoki beqaror boʻlgan.
XX asrning ikkinchi yarmida Gʻarbda ayollar ozodligi harakati avj olib, uniseks uslubi birinchi oʻringa chiqadi. 1970-yillarda AQShdagi eng yirik chakana sotuvchining kataloglarida kamida ikki yil davomida chaqaloqlar uchun birorta ham pushti kiyim-kechak boʻlmagan.
1980-yillargacha boʻlgan sovet nashrlarida ham "oʻgʻil bolalar uchun" va "qizlar uchun" ranglarning qatʼiy taqsimlanishi uchramaydi. Koʻk va pushti ranglar asosan bir yoshgacha boʻlgan chaqaloqlar kiyimlariga bagʻishlangan boʻlimlarda tilga olingan.
Neytral rangdagi bolalar kiyimlari taxminan 1985-yilgacha ommalashgan boʻlib, shundan soʻng dunyo yana pushti va koʻk ranglarga boʻlinib ketdi. Keyingi oʻzgarish tugʻuruqdan oldingi ultratovush tekshiruvining keng tarqalishi tufayli yuz berdi. Boʻlajak farzandining jinsini bilgach, ota-onalar qiz yoki oʻgʻil bola uchun mahsulotlar xarid qila boshladi. Sotuvchilar esa har bir jins uchun alohida kiyimlarni mamnuniyat bilan taklif qilishdi, chunki bu usul orqali koʻproq tovar sotish imkoniyati paydo boʻldi.
Genderga asoslangan kiyimlarning qaytishini bogʻlaydigan yana bir omil – bolalarning oʻz tanlovi. Ularning koʻpchiligi taxminan ikki yoshida oʻz jinsini anglaydi va toʻrt yoshga kelib gender identifikatsiyasi haqida barqaror tasavvurga ega boʻladi. Shu bilan birga, ular doimiy ravishda ijtimoiy stereotiplarni mustahkamlaydigan taʼsirchan reklamalarni koʻrib-eshitib turadi. Shuning uchun bolalar ayollar uzun sochli va pushti koʻylakli boʻlishi kerak deb oʻylashi mumkin.
Soʻnggi yillarda neytral ranglar yana urfga qaytdi. Bu qisman jins va gender tushunchalari doimiy ravishda qayta koʻrib chiqilayotgani bilan bogʻliq. Moda avlodning madaniy va siyosiy qarashlarini aks ettiradi, bularni koʻpincha yoshlar belgilaydi.