Qish qattiq soʻroq qiladi
Qirgʻiziston energetikasi qishga tayyormi? Isteʼmolning yozgi rekordi respublika uchun tizimli xavf-xatarlarni koʻrsatdi
**Qish qattiq soʻraydi**
Qirgʻiziston 2026–2027 yillar kuz-qish mavsumiga tayyorgarlikning yakuniy bosqichiga chiqmoqda. Oktyabrgacha energiya obʼyektlarini taʼmirlash va rekonstruktsiya qilishni yakunlash, generatsiya qiluvchi uskunalarni tigʻiz yuklamalarga tayyorlash va yoqilgʻi zaxiralarini yaratish zarur. Shu bilan birga, allaqachon tasdiqlangan energiya balansi boʻlajak davr qanchalik keskin oʻtishini koʻrsatmoqda: mamlakat ichida prognoz qilinayotgan 19,6 mlrd kVt·soat isteʼmol sharoitida 15,5 mlrd kVt·soat ishlab chiqarish, 4,1 mlrd kVt·soatlik taqchillikni esa import hisobiga yopish rejalashtirilgan. Toʻqtogʻul suv omboridagi suv sathining avgust oyida oʻtgan yilgidan past boʻlib qolgani qoʻshimcha xavf tugʻdirmoqda.
Ishlar bir vaqtning oʻzida bir nechta yoʻnalishda olib borilmoqda. Bishkek issiqlik elektr markazida (IEM) qozon va turboagregatlar taʼmirlanmoqda, energetika korxonalari koʻmir va mazut zaxiralarini koʻpaytirmoqda, elektr tarmoqlari majmuasi obʼyektlarida esa uskunalar yangilanmoqda. Mamlakatning isitish mavsumi uchun umumiy ehtiyoji 3,4 mln tonna koʻmir va 45,5 ming tonna mazut deb baholanmoqda. Biroq taʼmirlash ishlari, yoqilgʻi zaxiralari va import, eng avvalo, yaqinlashib kelayotgan qish vazifasini hal qiladi. Asosiy masala — amaldagi generatsiya modeli talabning keyingi oʻsishiga bardosh bera oladimi-yoʻqmi, shunda.
Bunga qisman javobni yozgi isteʼmol choʻqqisi koʻrsatdi. 2026 yil 19 iyulda Qirgʻizistonda bir sutkalik elektr energiyasi isteʼmoli 50 mln kVt·soatlik psixologik chegaradan oshib ketdi — bu oʻtgan yilgi maksimumdan 7,6 mln kVt·soatga yoki 18 foizga koʻpdir. Isteʼmolchilar ushbu rekordning taʼsirini tez fursatda his qilishdi: Qirgʻiziston Milliy elektr tarmogʻi eng jiddiy yuklamalar kuzatilgan hududlarda, ayniqsa Bishkek va Chuy viloyatida sozlash tadbirlari eʼlon qildi. Oʻchirishlar davomiyligi sutkasiga ikki soat bilan cheklandi.
Namoyon boʻlgan mahalliy taqchilliklar — aysbergning faqat uchi, xolos. Muammo tizimli xususiyatga ega va mamlakatning ijtimoiy, iqtisodiy hamda texnologik rivojlanishiga jiddiy toʻsiq boʻlmoqda. Yuzaga kelayotgan va kuchayayotgan nomutanosibliklarning sabablari bundan dalolat beradi.
Birinchidan, amaldagi elektr generatsiyasi tizimi tubdan farq qiluvchi texnologik va ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda yaratilgan. Uning asosi — gidroenergetika: suv moʻl boʻlgan yillarda ishlab chiqarishning 90 foizigacha uning hissasiga toʻgʻri keladi. Bunday tuzilish Qirgʻiziston Respublikasining tabiiy ustunliklari bilan izohlanadi. Mamlakat sezilarli gidropotentsialga ega: qayta tiklanuvchi suv resurslarining yillik umumiy hajmi 46,5 km³ ga baholanadi, uning hududida 3,5 mingdan ortiq suv oqimlari, jumladan 30 ta yirik daryo mavjud. Togʻli relyef chuchuk suvning katta zaxiralarini shakllantirish va toʻplash imkonini beradi, bu boʻyicha respublika mintaqada yetakchi oʻrinlardan birini egallaydi.
Biroq bu potentsialni davlatlararo majburiyatlar va qoʻshnilarning manfaatlaridan alohida koʻrib chiqib boʻlmaydi. Mintaqaning suv resurslari umumiy oqim tizimi bilan bogʻlangan, shu boqis ulardan foydalanish tartibi Qozogʻiston, Oʻzbekiston va Tojikiston bilan kelishishni talab qiladi. Shu tariqa, Qirgʻizistonning tabiiy ustunliklari Markaziy Osiyoda suv-energetika balansi va yaxshi qoʻshnichilik munosabatlarini saqlash zarurati bilan cheklangan.
Ikkinchidan, iqlim oʻzgarishi muammosi tobora oʻtkirlashib bormoqda. Harorat tebranishlari va anomal issiqlik muzliklarning erishini tezlashtirmoqda, ularning suv balansidagi ulushi taxminan 26–26,5 foiz deb baholanadi. Kelajakda muzliklardan suv olishning qisqarishi butun gidroelektr generatsiyasi tizimi uchun jiddiy xavf tugʻdiradi.
Uchinchidan, suvdan foydalanish infratuzilmasi va energetika obʼyektlarining salmoqli qismi hali shoʻrolar davrida yaratilgan. Asosiy fondlarning eskirishi oʻsib bormoqda: ekspertlar bahosiga koʻra, 2020-yillarning boshiga kelib generatsiya quvvatlarining deyarli yarmi normativ foydalanish muddatini oʻtab boʻlgan. Bu nafaqat ishlab chiqarishga, balki elektr energiyasini uzatish va taqsimlashga ham tegishli boʻlib, u yerda eskirish darajasi yanada yuqori. Tarmoqlarning ahvoli texnik yoʻqotishlarga olib keladi va avariyaviy oʻchishlar xavfini oshiradi.
Vaziyatni talabning tez surʼatlar bilan oʻsishi yanada ogʻirlashtirmoqda. Buni aholi sonining koʻpayishi, yangi uy-joylar, ijtimoiy va sanoat obʼyektlari qurilishi ragʻbatlantirmoqda. Mintaqaning boshqa mamlakatlari kabi, Qirgʻiziston ham elektr energiyasi isteʼmoli uni ishlab chiqarish va yetkazib berish imkoniyatlaridan tezroq oʻsayotgani muammosiga duch kelmoqda. Amaldagi energiya modeli iqtisodiyot va jamiyat ehtiyojlarini allaqachon qiyinchilik bilan qoplamoqda, qishda esa bu nomutanosiblik ayniqsa sezilarli boʻladi.
Qozogʻiston va Oʻzbekiston tajribasi shuni koʻrsatadiki, diversifikatsiya variantlaridan biri atom generatsiyasi boʻlishi mumkin. Qirgʻiziston uchun bu yoʻnalish yangi emas: 2022 yilda «Rosatom» davlat korporatsiyasi va respublika hukumati kichik quvvatli atom elektr stantsiyasini qurish boʻyicha hamkorlik memorandumini imzolagan edi. Loyihaning ehtimoliy amalga oshirilishi yadroviy infratuzilmani rivojlantirishni, ilmiy-texnik kadrlarni tayyorlashni, iqtisodiyot va xavfsizlikni sinchiklab baholashni, shuningdek, jamoatchilik muhokamasini talab qiladi.
Kichik AES sohaning barcha muammolarini hal qilmaydi va yaqin yillardagi qish mavsumlaridagi taqchillikka javob boʻla olmaydi. Biroq uzoq muddatli istiqbolda u mavsumiy taqchillik davrida gidroenergetikaga tushadigan yuklamani kamaytirishi, importga qaramlikni susaytirishi va generatsiya tuzilmasini yanada barqaror qilishi mumkin.
Aynan energiya taʼminotining barqarorligi mamlakatning yangi texnologik ukladga oʻtishi shartiga aylanmoqda. Bu yerda strategik qarorlar tezligi muhim: atom tarmogʻini yaratish katta xarajatlar, ishonchli institutlar va vaqt talab qiladi, loyihani amalga oshirishning toʻliq tsikli esa sakkiz-oʻn yil davom etishi mumkin. Shu bois, qishga tayyorgarlikni nafaqat har yilgi taʼmirlash kampaniyasi, balki davlatning butun energetika modelini izchil yangilash qobiliyatining sinovi sifatida ham koʻrib chiqish lozim.