Qirgʻogʻim, mehribon qirgʻogʻim…
Kaspiy sohilidagi sammitlar seriyasidan nimalar kutish mumkin. Siyosatchilar mintaqaviy davlatlar manfaatlarini birlashtirishlari kerak boʻladi
Qirgʻogʻim, mehribon qirgʻogʻim…
7 oktyabr kuni Turkmanistonning Kaspiy dengizi sohilidagi kurort shahrida diplomatik marafon boshlandi. Turkmanistonning Avaza shahrida «uchta sammit» oʻtkazilishi haqida ilk bor shu yilning 25 avgustida Turkman xalqining milliy yetakchisi Gurbanguli Berdimuhamedov va Qozogʻiston Prezidenti Qasim-Jomart Toqayev oʻrtasidagi telefon muloqoti chogʻida batafsil soʻz yuritilgan edi. Oʻshanda Qahramon-Arqadagʻ (Gurbanguli Berdimuhamedovning unvoni) Qozogʻiston rahbariga Turkmanistonning «joriy yilning 7–9 oktyabr kunlari «Avaza» milliy turistik zonasida uchta muhim sammit, xususan, Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari va Ozarbayjonning Maslahat uchrashuvi yigʻilishi, MDH Davlat rahbarlari kengashi yigʻilishi va Kaspiy ekologik sammitini oʻtkazish toʻgʻrisidagi» tashabbuslarini qoʻllab-quvvatlagani uchun minnatdorchilik bildirgan edi.
Ushbu sammitlarning ketma-ketligida ham, ularning mazmunida ham hech qanday intrigani sezmaganlar oʻz xulosalarini qayta koʻrib chiqishlari kerak. Sammit, yaʼni Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari va Ozarbayjonning Maslahat uchrashuvi yigʻilishi, Turkiy davlatlar tashkiloti (TDT) doirasidagi ishlamayotgan yoki oqsayotgan integratsiya mexanizmlarini qisman almashtirishi kerak boʻlgan yangi «Markaziy Osiyo + Ozarbayjon» formati ishining davomi hisoblanadi. Eslatib oʻtamiz, Turkiya Prezidenti Rejep Tayyip Erdogʻanning yagona «turkiy» tarix, yagona «turkiy» alifbo va boshqa integratsiya tashabbuslarini faol ilgari surishiga javoban, Turkman xalqining milliy yetakchisi Gurbanguli Berdimuhamedov Oʻzbekiston, Qozogʻiston va Qirgʻizistonning muqaddas turkiy qadamjolariga safar qilib, ushbu mamlakatlar prezidentlari bilan uchrashdi va tarixiy turkiy yerlar, aslida, Markaziy Osiyoda joylashganini hamda Turkiya rasmiylarining turkiylikning boshlanishi va yetakchilikka boʻlgan daʼvolari hech qanday asosga ega emasligini koʻrsatdi. Bu pozitsiya Turkiya va Ozarbayjon tandemi tomonidan baholandi va TDT doirasidagi faollik oʻrnini Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyevning tashabbusi egalladi. U Ozarbayjonni Markaziy Osiyo mamlakatlarining hamkorlik formatiga jalb qilish orqali turkiy davlatlar hamkorligini yanada amaliy tekislikka oʻtkazib, yuzaga kelgan taranglikni yumshatishga harakat qildi.
Mohiyatan esa, Ozarbayjon oʻzini butun Markaziy Osiyo mintaqasi uchun Yevropaga asosiy «oyna» sifatida koʻrsata boshlaganidan tashqari, hech narsa oʻzgargani yoʻq. Gap Oraliq koridor deb ataluvchi tizim doirasidagi loyihalar majmuasi haqida bormoqda, uning tarkibiy qismi Transkaspiy yoʻnalishlari hisoblanadi, Oraliq koridorning oʻzi esa allaqachon mantiqiy va mazmunan Yevropa Ittifoqining Global Gateway loyihasiga, uning muhim minerallar, energiya va bozorlarga chiqishning mustaqil taʼminot zanjirlari kontseptsiyalari bilan birga integratsiya qilingan.
Ozarbayjon qoʻshilganidan keyin bu yoʻnalishdagi ishlar sezilarli darajada faollashdi: turli loyihalarni institutsionallashtirish, mintaqa mamlakatlarining milliy normalarini, jumladan, bojxona normalarini unifikatsiya qilish, shuningdek, Ozarbayjonning Yevropaga «oynasi»dan manfaatdor boʻlgan mamlakatlar guruhlarini (Oʻzbekiston–Turkmaniston–Ozarbayjon–Gruziya) shakllantirish boshlandi, bunga nafaqat Markaziy Osiyo davlatlari, balki Gruziya ham jalb etildi. Prezident Aliyev faolligining choʻqqisi Oʻzbekistonga tashrifi boʻldi, u yerda bir nechta jiddiy bitimlar imzolandi va Oʻzbekistonga portlardan foydalanish imkoniyatini berish hamda Kaspiyda xususiy oʻzbek flotini yaratish orqali «Kaspiy davlati»ga aylanish taklifi yangradi, yaqinda Turkiya–Ozarbayjon–Oʻzbekiston formatida oʻtkazilgan harbiy mashgʻulotlar esa ushbu kursni yanada mustahkamladi.
Aslida, Oraliq koridorda hech qanday yomon narsa yoʻq, faqat uning loyihalari Rossiyani chetlab oʻtib va RFni izolyatsiya qilish maqsadida qurilayotganidan tashqari, bu haqda Yevropa Ittifoqining barcha direktiv hujjatlarida ochiq aytilgan. «Markaziy Osiyo + Ozarbayjon» formatidagi davlat rahbarlarining Maslahat uchrashuvi esa, shubhasiz, oʻsha Yevropaga «oyna» egasi boʻlmish Ozarbayjon Prezidenti Aliyevning benefisiga aylanadi.
Dastlab rejalashtirilgan Kaspiy sammitiga ham kam boʻlmagan intriga solingan edi, unda Turkmaniston Prezidenti Serdar Berdimuhamedovning ilk bor 2023 yilda taqdim etilgan va Turkmaniston TIV tomonidan turli xalqaro maydonlarda faol ilgari surilayotgan «Kaspiy ekologik tashabbusi» taqdim etilishi kerak edi. Kaspiy dengizi atrof-muhitini muhofaza qilish boʻyicha amaldagi Tehron konventsiyasi mavjud boʻlgan taqdirda, Kaspiy dengizining ekologik muammolarini hal qilishga xalqaro ishtirokchilarni, jumladan, BMT mexanizmlarini keng jalb etish eʼlon qilinganini hisobga olmaganda, ushbu tashabbusning mazmuni oxirigacha tushunarli emas edi.
Aynan mana shu, ehtimol, turkman tomonining boshqa tashabbuslari bilan birga, ushbu Kaspiy ekologik tashabbusining asosiy maqsadi hisoblanadi, yaʼni – allaqachon mavjud boʻlgan Tehron va Oqtau konventsiyalarining ruhi va matnini zaiflashtirishdir. Oxirgisi hozircha Eron Mejlisi (parlamenti) tomonidan ratifikatsiya qilinmagan va kuchga kirmagan, biroq barcha tomonlar tomonidan parafirlangan va kelishuvning oʻsha ruhi va matnini mustahkamlaydi, uning asosiy normalarida Kaspiy dengizi akvatoriyasidagi butun vaziyat uchun asosiy, bosh masʼuliyatni faqat va istisno tariqasida beshta sohilboʻyi mamlakati zimmasiga olishi, baynalmilallashtirish yoki mintaqadan tashqaridagi ishtirokchilarni yoʻl qoʻyish jarayonlari esa qabul qilinishi mumkin emasligi aytilgan.
Aynan shuning uchun ekspertlar va kuzatuvchilar BMT va boshqa xalqaro institutlar bilan hamkorlikka havola qilish ham Kaspiy boʻyicha allaqachon tuzilgan kelishuvlarni zaiflashtirishga qaratilgandek koʻrinishini taʼkidlamoqdalar, bundan maqsad Kaspiy akvatoriyasida alohida mamlakat yoki mamlakatlar guruhining faoliyatiga nisbatan konsensus asosida qaror qabul qilish tamoyilini chetlab oʻtish uchun tirqish topishdir.
Aytgancha, oʻtgan yili Turkmanistonga tashrifi chogʻida Rossiya Bosh vazirining oʻrinbosari Dmitriy Patrushev Rossiyaning bu masala boʻyicha pozitsiyasini aniq belgilab bergan edi – Rossiya Kaspiyning barcha ekologik muammolarini faqat Tehron konventsiyasi doirasida hal qilishga tayyor va shunday qiladi. Biroq, turkman tomoni Tehron konventsiyasi va uning mexanizmlarida aynan nima yetishmayotganini va nega yana bir, ustiga-ustak juda noaniq mexanizm talab etilganini hamda u asosiy konventsiya bilan qanday bogʻlanishini tushuntirmasdan, oʻz ekologik tashabbusini faol ilgari surishda davom etdi.