Qandahor va Kobul muvozanati: “Tolibon”dagi boʻlinish nima bilan bogʻliq?
Jamoatchilikka oʻzini koʻrsatmaydigan, Qandahorda yashashi aytiladigan “Tolibon” yetakchisi Haybatulloh Oxundzoda diniy-mafkuraviy siyosatning ortodoksal xarakterini belgilaydi va qurolli tuzilmalarni oʻz nazoratida ushlaydi. Kobulda esa ichki ishlar vaziri Sirojiddin Haqqoniy va unga yaqin doiralar mamlakatdagi tang ahvolni oʻnglash uchun iqtisodiy imkoniyatlarni kengaytirish va xalqaro izolyatsiyadan chiqishga koʻproq urgʻu bermoqda.
**Qandahor va Kobul oʻrtasidagi muvozanat: “Tolibon”dagi boʻlinish sabablari**
“Tolibon” harakati Afgʻonistonda hokimiyatni qoʻlga kiritganiga besh yil toʻlgan bir paytda, mamlakat boshqaruvida Qandahor va Kobul oʻrtasidagi qarama-qarshiliklar tobora koʻzga tashlanmoqda. Kun.uz'ning “Geosiyosat” dasturida siyosiy tahlilchilar ushbu ichki tafovutlarning sabablari va oqibatlari haqida fikr yuritdilar.
**Rahbariyatdagi ikki qutb**
“Tolibon”ning jamoatchilikka koʻrinmaydigan, Qandahorda istiqomat qiluvchi oliy rahbari Haybatulloh Oxundzoda harakatning diniy-mafkuraviy yoʻnalishini belgilab, qurolli tuzilmalarni nazorat qiladi. Uning qarashlari ortodoksal va konservativ xarakterga ega boʻlib, davlat boshqaruvida qatʼiy diniy tamoyillarni saqlab qolishni ustuvor biladi.
Kobulda esa ichki ishlar vaziri Sirojiddin Haqqoniy va uning atrofidagilar mamlakatdagi ogʻir iqtisodiy vaziyatni yaxshilash, iqtisodiy imkoniyatlarni kengaytirish va xalqaro izolyatsiyadan chiqishga koʻproq eʼtibor qaratmoqda. Haqqoniy nisbatan pragmatik yondashuv tarafdori boʻlib, Afgʻonistonni iqtisodiy rivojlantirish, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va boshqa davlatlar bilan faol munosabatlar oʻrnatishni muhim deb hisoblaydi.
**Mafkuraviy ustunlik va pragmatik ehtiyojlar**
Siyosiy tahlilchi Hamza Boltayevning taʼkidlashicha, “Tolibon” ichida mafkuraviy masalalar, milliy iqtisodiyotni rivojlantirish va tashqi siyosatga munosabat borasida ichki tafovutlar mavjud. Mafkuraviy va ichki siyosat masalalarida Qandahorning roli ustun. Buning asosiy sababi – “Tolibon” harakatining gʻoyaviy asoschilari va asosiy rahbarlarining katta qismi aynan shu hududdan chiqqani hamda hozirda ham harakatning yuqori lavozimlarini egallab turganidir. Shu bois davlatning mafkuraviy qiyofasi, identifikatsiyasi va ichki siyosatining asosiy yoʻnalishlarini belgilashda Qandahor katta taʼsirga ega.
Bugungi “Tolibon”ning davlat qurilishi fundamental islomiy gʻoyalarga asoslangan. Bu yondashuv qabila-urugʻchilikdan koʻra, islomiy tamoyillarga tayangan davlatchilik modelini shakllantirishga qaratilgan. Mazkur mafkuraviy siyosatni amalga oshirish va uni mamlakat boʻylab taʼminlash uchun xavfsizlik tizimi ustidan qatʼiy nazorat oʻrnatilgan. Afgʻonistonda xavfsizlik, razvedka va mudofaa tuzilmalari ana shu siyosatning asosiy tayanchi hisoblanadi. Bu jihatdan Qandahorning taʼsiri ayniqsa kuchli. “Tolibon”ning qurolli kuchlari va xavfsizlik tizimida xizmat qilayotgan mujohidlarning katta qismi gʻoyaviy jihatdan Qandahorga tayanadi.
Hatto Kobuldagi hukumat idoralari, jumladan Tashqi ishlar vazirligi binosi yoki shahardagi nazorat punktlarida ham xavfsizlikni taʼminlayotgan kuchlar Qandahordan tayinlanishi Qandahorning bu boradagi taʼsirini koʻrsatadi.
Shuning uchun mafkuraviy siyosat va xavfsizlik masalalarida Qandahor hal qiluvchi mavqega ega. Biroq bu holatni Qandahor “gʻoyaviy poytaxt”, Kobul esa “siyosiy poytaxt” degan oddiy ikki qutbli model bilan izohlash toʻgʻri boʻlmaydi. Masalaning mohiyati shundaki, “Tolibon” ichida mafkuraviy ustuvorlik bilan pragmatik boshqaruv ehtiyojlari oʻrtasida muvozanat mavjud. Ayniqsa, tashqi siyosat va milliy iqtisodiyotni rivojlantirish masalalarida pragmatik yondashuv tarafdorlarining taʼsiri kuchli. Bu yoʻnalishda Kobulning pozitsiyasi muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki “Tolibon”ning hokimiyatda uzoq muddat qolishi va oʻz legitimligini taʼminlashi faqat mafkuraviy ustunlik bilan cheklanmaydi. Iqtisodiyotni rivojlantirish, moliyaviy resurslarni topish, tashqi savdoni yoʻlga qoʻyish va xalqaro hamkorlarni tanlash zarur.
Shu sababli hozirgi “Tolibon” avvalgi “Tolibon”dan farqli ravishda nafaqat mafkuraviy maqsadlar, balki davlatning iqtisodiy jihatdan yashab qolishi va xalqaro maydonda oʻz mavqeyini mustahkamlash masalalarini ham hisobga olishga majbur.
Aynan shu nuqtada pragmatik qanotning, xususan, Kobuldagi siyosiy va iqtisodiy doiralarning ovozi kuchaymoqda. Demak, “Tolibon” ichidagi tafovutni shunchaki Qandahor va Kobul oʻrtasidagi qarama-qarshilik sifatida emas, balki mafkuraviy ustuvorlik bilan davlatni boshqarish, iqtisodiyotni rivojlantirish va tashqi aloqalarni kengaytirish zarurati oʻrtasidagi ichki muvozanat sifatida koʻrish maqsadga muvofiq.
**Haqqoniy tarmogʻining roli**
Siyosiy tahlilchi Anvar Yoʻldoshevning soʻzlariga koʻra, “Tolibon” ichidagi asosiy ichki ziddiyat Qandahor qanoti, yaʼni oliy diniy rahbar Haybatulloh Oxundzoda tarafdorlari bilan Xost va Paktikadan chiqqan haqqoniylar guruhi oʻrtasida kechmoqda. Sirojiddin Haqqoniy – “Tolibon”ning nufuzli rahbarlaridan biri. Uning otasi Jaloliddin Haqqoniy Afgʻonistondagi urushlar davrida eng katta taʼsirga ega dala qoʻmondonlaridan biri boʻlgan. Sirojiddin yoshligidan otasi bilan birga faoliyat yuritgan, Pokistonda diniy taʼlim olgan va keyinchalik Haqqoniy tarmogʻining boshqaruvida muhim mavqe qozongan.
Jaloliddin Haqqoniy vafotidan keyin, 2018-yilda, uning oʻrnini Sirojiddin egallagan. Sirojiddin Haqqoniy uzoq vaqt AQSH tomonidan qidiruvda boʻlgan va uning qoʻlga olinishi uchun 10 million dollar mukofot eʼlon qilingan edi. Biroq 2025-yil mart oyida AQSH ushbu mukofotni bekor qildi. Shunga qaramay, Haqqoniy va Haqqoniy tarmogʻi xalqaro terrorizmga qarshi sanksiyalar va boshqa cheklovlar doirasida hanuz qolmoqda.
Xotin-qizlar huquqlari borasida ham Haqqoniy qanoti Oxundzodaga nisbatan yumshoqroq pozitsiyani qoʻllab-quvvatlayotgani haqida xabarlar mavjud. Aynan shu masalalar Oxundzoda va Sirojiddin Haqqoniy oʻrtasidagi ziddiyatlarning asosiy sabablaridan biri sifatida koʻriladi.
Haqqoniy Afgʻonistonning oldingi siyosiy sharoiti oʻtib ketganini, mamlakat yashab qolishi va rivojlanishi uchun xorijiy davlatlar bilan hamkorlik zarurligini taʼkidlaydi. Oxundzoda esa mafkuraviy masalalarda murosaga borishni istamaydi. Bu ziddiyat faqat siyosiy qarashlar bilan cheklanmay, hokimiyat va vakolatlar taqsimotiga ham taʼsir qilmoqda. Ayrim paytlarda Haqqoniyning vakolatlarini, jumladan, u boshqarayotgan tuzilmalarning taʼsirini cheklashga urinishlar boʻlgani haqida maʼlumotlar tarqalgan.
Bunda Sirojiddinning yoshi va siyosiy ambitsiyalari ham muhim omil. Oxundzodaning yoshi katta, Haqqoniy esa undan ancha yosh va oʻzini “Tolibon”ning keyingi bosh rahbari sifatida koʻrishi mumkin. Bundan tashqari, Haqqoniy tarmogʻi Afgʻoniston boʻylab keng aloqalarga va katta taʼsirga ega. Shu sababli uning siyosiy va xavfsizlik sohasidagi salohiyati Oxundzoda uchun jiddiy muvozanat omili hisoblanadi.
Vaqt oʻtishi bilan bu ziddiyat yanada kuchayishi mumkin. Ayniqsa, Haqqoniy Gʻarb davlatlari, Yevropa mamlakatlari va Rossiya bilan aloqalarni rivojlantirishga intilayotgan bir paytda, uning xalqaro maydondagi pragmatik imiji kuchayishi ehtimoldan xoli emas. Shu sababli kelajakda “Tolibon” rahbariyatida hokimiyat almashinuvi yuz bersa, Sirojiddin Haqqoniy Haybatulloh Oxundzodaning ehtimoliy vorislaridan biri sifatida koʻrilishi mumkin. Biroq bu hozircha aniq siyosiy ssenariy emas, balki “Tolibon” ichidagi kuchlar nisbatidan kelib chiqadigan ehtimollardan biridir.