Oʻzbekiston 3,5 milliard kilovatt-soat quyosh va shamol energiyasini toʻliq ololmasligi mumkin – YEABR
**Oʻzbekiston 3,5 milliard kilovatt-soat quyosh va shamol energiyasini ololmasligi mumkin – YEABR**
2028 yilga kelib Oʻzbekiston energetika tizimining elektr energiyasini qabul qilish va uzatish boʻyicha cheklangan imkoniyatlari sababli quyosh va shamol elektr stantsiyalarida ishlab chiqarishni majburiy qisqartirish xavfiga duch keladi. Yevraziya taraqqiyot banki (YEABR) maʼruzasida keltirilgan mamlakat energetika tizimini 2026–2028 yillarda rivojlantirish rejasidan kelib chiqishicha, yoʻqotishlar taxminan 3,5 milliard kilovatt-soatni tashkil etishi mumkin. Ushbu yoʻqotishlarning bir qismini Markaziy Osiyo mamlakatlari oʻrtasida elektr energiyasini yanada samarali almashish evaziga kamaytirish mumkin, biroq buning uchun ichki tarmoqlarni mustahkamlash, raqamli boshqaruvni rivojlantirish va savdo qoidalarini muvofiqlashtirish zarur.
YEABRning yangi maʼruzasida ekspertlar Markaziy Osiyo mamlakatlari nafaqat yangi elektr stantsiyalarini qurishi, balki ishlab chiqarilgan elektr energiyasini u zarur boʻlgan joyga uzatish imkonini beruvchi tarmoqlarni ham rivojlantirishi kerakligini taʼkidlashadi. Buning uchun infratuzilmani modernizatsiya qilish, energetika tizimlarini boshqarishga tuzatishlar kiritish va chegaralararo elektr savdosini kengaytirish taklif etilmoqda.
Oʻzbekiston uchun bu vazifa quyosh va shamol generatsiyasining oʻsishi bilan ayniqsa muhim boʻlib bormoqda. Agar tarmoqlar, zaxiralar va savdo mexanizmlari yangi quvvatlarni ishga tushirish bilan bir vaqtda rivojlantirilmasa, mintaqaning boshqa hududlari yoki mamlakatlarida elektr energiyasiga talab mavjud boʻlgan taqdirda ham potentsial ishlab chiqarishning bir qismini cheklashga toʻgʻri keladi.
### Oʻzbekistonga ishlab chiqarilgan barcha energiyadan foydalanishga nima xalaqit bermoqda?
Elektr stantsiyalari energetika tizimi qabul qila oladiganidan koʻproq ishlab chiqarishga qodir. Ayrim davrlarda u mavjud boʻlgan barcha elektr energiyasini qabul qilishga, uni kerakli hududlarga uzatishga yoki joriy isteʼmol bilan muvozanatlashtirishga ulgurmaydi.
Bu, ayniqsa, quyosh va shamol stantsiyalariga tegishli, chunki ularning ishlab chiqarishi ob-havo va sutka vaqtiga bogʻliq. Yuqori generatsiya soatlarida tarmoq haddan tashqari yuklangan boʻlsa, talab va boshqa elektr stantsiyalarining imkoniyatlari ortiqchasini taqsimlashga imkon bermasa, operator QEB (qayta tiklanadigan energiya manbalari)ning bir qismini ishlab chiqarishni cheklashga majbur boʻladi. Boshqacha aytganda, stantsiyalar koʻproq elektr energiyasi ishlab chiqarishi mumkin edi, ammo potentsial generatsiyaning bir qismi baribir ishlab chiqarilmaydi. Maʼruzada bu ishlab chiqarishni majburiy cheklash deb ataladi.
Maʼruza maʼlumotlariga koʻra, sabablar faqat tarmoqlarning haddan tashqari yuklanishi bilan cheklanib qolmaydi: stantsiyalar koʻpincha mahalliy talab cheklangan va quvvat uzatish yetarli boʻlmagan hududlarda quriladi; anʼanaviy elektr stantsiyalari yuklamani texnologik minimumdan pasaytira olmaydi; tizimda tezkor zaxiralar yetishmaydi; qisqa muddatli savdo va muvozanatlash yomon rivojlangan.
Muammoning koʻlamini maʼruzada havola qilingan Oʻzbekiston energetika tizimini 2026–2028 yillarda rivojlantirish rejasi koʻrsatadi. 2026 yilda majburiy cheklovlar taxminan 2,2 milliard kilovatt-soatni, 2027 yilda — 3 milliardni, 2028 yilda esa — qariyb 3,5 milliardni tashkil etadi. Yillik hisobda bu QEBning potentsial ishlab chiqarishining 13,6–14,2 foizini, yaʼni stantsiyalar ishlab chiqarishi mumkin boʻlgan taxminan har yettinchi kilovatt-soatni tashkil etadi.
YEABR bu raqamlarni pastki chegara deb hisoblaydi. Hisob-kitoblar 2028 yilga kelib Oʻzbekistonda QEBning oʻrnatilgan quvvati taxminan 11,4 gigavattga yetishiga asoslangan. Biroq davlatning 2030 yilga moʻljallangan moʻljali sezilarli darajada yuqori — 25 gigavatt. Agar stantsiyalar tarmoqlar, jamgʻaruvchilar va muvozanatlash mexanizmlari rivojlanishidan koʻra tezroq ishga tushirilsa, yoʻqotishlar ortadi: maʼruza mualliflarining baholashicha, belgilangan stsenariydan tashqari har bir qoʻshimcha gigavatt yiliga taxminan 300 million kilovatt-soat cheklov qoʻshadi. Bundan tashqari, quyosh va shamol generatsiyasining ulushi yuqori boʻlganda, cheklovlar odatda chiziqli koʻrinishga qaraganda tezroq oʻsadi, shuning uchun haqiqiy hajm kattaroq boʻlishi mumkin.
### Qaysi oylarda muammo eng oʻtkir boʻlishi mumkin?
Majburiy cheklovlar yil davomida teng taqsimlanmagan. Ularning asosiy qismi may oyidan oktyabrgacha boʻlgan davrga toʻgʻri keladi: bu oylarda quyosh va shamol generatsiyasi yuqori, elektr energiyasiga boʻlgan talab esa moʻʼtadil boʻlib, tizim uchun mavjud boʻlgan barcha ishlab chiqarishdan foydalanish qiyin kechadi.
Eng yuqori qiymatlar oʻtish davridagi talab vaqtlariga toʻgʻri keladi. May oyida oylik QEB potentsial ishlab chiqarishining 37,5 foizi, sentyabrda esa 45,7 foizi cheklanadi. Sovitish tizimlari sababli yozgi yuklamaning ortishi cheklovlarni qisman kamaytiradi: iyun oyida ular 6,4 foizni, iyulda — 5,2 foizni, avgustda — 14,1 foizni tashkil etadi. Qishda cheklovlar minimal darajada boʻladi: yanvarda — 0 foiz, dekabrda — 1,1 foiz, chunki QEB ishlab chiqarishi pastroq, isitishga boʻlgan talab esa barqaror.
Shu bilan birga, ushbu qiymatlar prognoz xususiyatiga ega va YEABR maʼruzasida keltirilgan Oʻzbekiston energetika tizimini 2026–2028 yillarda rivojlantirish rejasi boʻyicha 2028 yilga tegishlidir.
Grafik tizimga hududlar va mamlakatlar oʻrtasida elektr energiyasini qayta taqsimlash, shuningdek, keyinchalik foydalanish uchun ortiqchasini jamgʻarish imkoniyati qachon ayniqsa zarur boʻlishini koʻrsatadi.
### Cheklovlar faqat Oʻzbekistonda emas
Mintaqaviy energetika muammosi nafaqat ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasi hajmi, balki oʻrnatilgan quvvatning qancha qismi eng yuqori talab soatlarida mavjudligi va uni isteʼmolchilarga qanchalik samarali uzatish mumkinligi bilan bogʻliq. Energetika tizimlarining ishiga zaxiralarning mavjudligi, uskunalarning texnik holati va ishlab chiqarishni tartibga solish imkoniyatlari ham taʼsir qiladi.
YEABR maʼruzasida Markaziy Osiyo Birlashgan energetika tizimining yillik maksimal yuklama soatida — 2024 yil 10 dekabr soat 19:00 dagi ishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar keltirilgan. 36,4 gigavatt oʻrnatilgan quvvatda mavjud quvvat 28,8 gigavattni tashkil etgan. Foydalanish imkoni boʻlmagan yoki cheklangan quvvat hajmi 6,6 gigavattga yetgan, yana 0,85 gigavattga yaqini taʼmirlashda boʻlgan.
Cheklovlar sabablari orasida mualliflar yonilgʻi yetishmovchiligi, gidroresurslar tanqisligi, issiqlik elektr stantsiyalarining sovuq zaxirasi, issiqlik isteʼmoli boʻyicha cheklovlar va uskunalarning texnik holatini tilga oladilar. Shu bilan birga, muammolar mamlakatlar boʻyicha farq qiladi. Oʻzbekistonda xavflar, birinchi navbatda, gazning mavjudligi va gaz uzatish tizimidagi bosim bilan bogʻliq. Qirgʻizistonda elektr energiyasini ishlab chiqarish va tartibga solish imkoniyatlari suv resurslari va ortib borayotgan ichki isteʼmolga bogʻliq. Tojikistonda asosiy cheklovlardan biri gidroenergiyaning bir qismini uzatishni qiyinlashtiradigan tarmoq infratuzilmasining oʻtkazish qobiliyati boʻlib qolmoqda.
Ushbu omillar mintaqa mamlakatlari oʻrtasida elektr energiyasi almashinuvini murakkablashtiradi. Hatto bir mamlakatda boʻsh generatsiya boʻlsa ham, uni qoʻshnilarga uzatish tarmoqlarning oʻtkazish qobiliyatiga, davlatlararo liniyalarning mavjudligiga va energetika tizimlarining ish rejimlari muvofiqligiga bogʻliq. Shunga koʻra, mintaqaviy savdoni rivojlantirish uchun nafaqat ishlab chiqarishni oshirish, balki infratuzilmaviy cheklovlarni bartaraf etish va mamlakatlar oʻrtasidagi koordinatsiyani yaxshilash zarur.
### Tarmoqlar allaqachon cheklovlar bilan ishlamoqda
YEABR maʼruzasida 2024–2025 yillarning kuz-qish davridagi elektr energiyasi oqimlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ham keltirilgan. Tarmoqning bir nechta nazorat qilinadigan uchastkalarida amaldagi oqimlar ruxsat etilgan qiymatlardan ortib ketgan. Masalan, Fargʻona energouzelida Oʻzbekiston — Qirgʻiziston yoʻnalishida oqim ruxsat etilgan 1 800/2 600 MVt darajasida 2 940 MVt ga yetgan, bu yuqori qiymatning 113 foizini tashkil etgan. Oʻzbekiston ichidagi Soʻgʻdiyona — Gʻuzor — Talimarjon uchastkasida bu koʻrsatkich ruxsat etilgan 1 500 MVt oʻrniga 1 570 MVt ga yoki 105 foizga yetgan.
Bu maʼlumotlar shuni koʻrsatadiki, elektr energiyasini uzatish hajmini oshirish uchun davlatlararo liniyalarda ham, milliy energetika tizimlari ichida ham cheklovlarni bartaraf etish zarur. Tarmoqlarni modernizatsiya qilish va qurishdan tashqari, YEABR raqamli monitoringni rivojlantirishni, ruxsat etilgan oqimlarni hisoblashni va energetika tizimlarining ish rejimlarini muvofiqlashtirishni takomillashtirishni taklif qiladi. Bunday choralar tarmoqning boshqaruvchanligini oshirishga va undagi mavjud imkoniyatlardan samaraliroq foydalanishga yordam beradi, ammo haddan tashqari yuklangan uchastkalarda infratuzilmani jismoniy jihatdan mustahkamlash zaruratini bekor qilmaydi.
### Mintaqaviy almashinuv Oʻzbekistonga qanday yordam berishi mumkin?
Qayta tiklanadigan energiya manbalari ishlab chiqarishining cheklanishi sababli elektr energiyasi yoʻqotishlarini kamaytirish usullaridan biri Markaziy Osiyo Birlashgan energetika tizimidan samaraliroq foydalanishdir. Mamlakatlarning muvofiqlashtirilgan ishida bir energetika tizimidagi ortiqcha elektr energiyasini talab saqlanib qolayotgan joyga yoʻnaltirish mumkin. Biroq bunday almashinuv imkoniyatlari tarmoqlarning oʻtkazish qobiliyatiga, mavjud zaxiralarning borligiga va kelishilgan savdo qoidalariga bogʻliq.
Yevraziya taraqqiyot banki (YEABR) maʼlumotlariga koʻra, 2024 yilda Markaziy Osiyo Birlashgan energetika tizimida mintaqaviy elektr energiyasi savdosining umumiy hajmi 12,1 milliard kilovatt-soatni tashkil etdi. Bu mintaqadagi umumiy elektr energiyasi isteʼmolining 8,5 foiziga toʻgʻri keldi.
Taqqoslash uchun, 2024 yilda elektr energiyasi isteʼmolida chegaralararo savdo ulushi Yevropa Ittifoqida 17,5 foizni, Italiyada 16,3 foizni va Buyuk Britaniyada 10,5 foizni tashkil etgan. Kanadada bu koʻrsatkich 9,6 foizga, Amerikaning PJM bozorida esa 8,2 foizga yetgan. Shu bilan birga, ushbu mamlakatlarda energetika tizimlari va bozorlarni tashkil etish tamoyillari farq qiladi, shuning uchun bu koʻrsatkichlar Markaziy Osiyo uchun toʻgʻridan-toʻgʻri moʻljal hisoblanmaydi. Shunga qaramay, taqqoslash shuni koʻrsatadiki, mintaqaviy elektr energiyasi almashinuvi energiya taʼminotini taʼminlashda yanada sezilarli rol oʻynashi mumkin.
Oʻzbekiston uchun mintaqaviy koordinatsiya quyosh generatsiyasining oʻsishi sababli ayniqsa muhimdir. Kunduzgi soatlarda u ortiqcha elektr energiyasini yaratishi mumkin, vaholanki mintaqada qoldiq yuklamaning eng yuqori nuqtasi koʻpincha kechqurunga toʻgʻri keladi. YEABR baholashicha, gidroelektr stantsiyalari, energiya jamgʻaruvchilar, manyovrli issiqlik generatsiyasi va tizimlararo aloqalardan birgalikda foydalanish ushbu tebranishlarni yumshatishga va QEB ishlab chiqarishining majburiy cheklovlarini qisqartirishga yordam beradi.
Shu bilan birga, faqat elektr energiyasi savdosining oʻzi yetarli emas. Samarali almashinuvi uchun ishlab chiqarish va isteʼmolni aniqroq prognoz qilish, muvofiqlashtirilgan dispetcherlik boshqaruvi va tarmoqlarning yetarli oʻtkazish qobiliyati kerak. Jamgʻaruvchilar ham kunduzgi quyosh generatsiyasining bir qismini talab ortadigan kechki soatlarga koʻchirishga yordam beradi.
### Energiya jamgʻaruvchilar va gidroakkumulyatsiya stantsiyalari nima uchun kerak?
Qayta tiklanadigan energiya manbalari ishlab chiqarishidagi cheklovlarni kamaytirishning yana bir usuli — kunduzgi generatsiyaning bir qismini yuqori talab soatlariga koʻchirishdir. Buning uchun elektr energiyasini jamgʻarish tizimlari va gidroakkumulyatsiyalovchi elektr stantsiyalari (GAES) ishlatilishi mumkin.
YEABR maʼruzasida "Oʻzbekgidroenergo" AJ tomonidan ishlab chiqilayotgan toʻrtta GAES loyihasi koʻrib chiqiladi. Ularning umumiy quvvati 1,6 GVt ni, umumiy baholangan qiymati esa taxminan 2,2 milliard dollarni tashkil etadi. Roʻyxatga quvvati 600 MVt boʻlgan Yuqori Pskom GAES, Xoʻjakent — 200 MVt, Qoratereng — 500 MVt va Oydarkoʻl — 300 MVt GAES kiradi.
Maʼruza mualliflarining baholashicha, ushbu loyihalar yiliga 2,8 milliard kVt·soatgacha ishlab chiqarishni taʼminlashi hamda energetika tizimini sutkalik muvozanatlash va qayta tiklanadigan energetikani integratsiya qilish uchun qoʻshimcha imkoniyatlar yaratishi mumkin.
GAES ortiqcha soatlarda elektr energiyasidan suvni yuqori rezervuarga haydash uchun foydalanish, soʻngra talab ortganda elektr energiyasi ishlab chiqarish imkonini beradi. Quyosh generatsiyasi ortayotgan bir sharoitda bu kunduzgi ortiqcha energiyaning bir qismini kechki soatlarga koʻchirish imkonini beradi.
Shu bilan birga, ushbu loyihalarni hali amalga oshirilgan obʼyektlar sifatida emas, balki istiqbolli deb qarash kerak. YEABRda taʼkidlanishicha, ularning amaldagi samaradorligi tsikliklar samaradorligi, tarmoqlarning mavjudligi, gidrologik sharoitlar va kapital xarajatlarni hisobga olgan holda hisob-kitoblar bilan tasdiqlanishi kerak.
### Mintaqada elektr energiyasidan samaraliroq foydalanishga nima xalaqit bermoqda?
YEABR maʼruzasining asosiy xulosasi shundan iboratki, Markaziy Osiyoni ishonchli energiya bilan taʼminlash uchun shunchaki elektr stantsiyalari quvvatini oshirishning oʻzi yetarli emas. Shunga muvofiq, ishlab chiqarishning mavjudligini taʼminlash, hududlar va mamlakatlar oʻrtasida elektr energiyasini uzatish uchun tarmoqlarni rivojlantirish va energetika tizimlarining egiluvchanligini oshirish zarur.
Oʻzbekiston uchun bu muammo quyosh va shamol energetikasining rivojlanishi fonida ayniqsa dolzarbdir. Maʼruzada keltirilgan prognozga koʻra, 2028 yilga kelib QEB ishlab chiqarishining majburiy cheklovlari 3,5 milliard kVt·soatga yetishi mumkin. Hisob-kitob mamlakat energetika tizimini 2026–2028 yillarda rivojlantirish rejasiga asoslangan va 2028 yilga kelib taxminan 11,4 GVt qayta tiklanadigan quvvatlarni ishga tushirishni nazarda tutadi. Agar elektr stantsiyalari qurilishining amaldagi surʼatlari prognozda belgilanganidan yuqori boʻlsa, cheklovlar hajmi yanada kattaroq boʻlishi mumkin.
Yoʻqotishlarni kamaytirishga mintaqaviy hamkorlikni rivojlantirish yordam beradi. Elektr energiyasi savdosini kengaytirish, davlatlararo oqimlarni muvofiqlashtirilgan boshqarish va zaxiralardan birgalikda foydalanish mavjud quvvatlarni samaraliroq taqsimlash va turli mamlakatlardagi generatsiya ortiqchaligi yoki tanqisligini qoplash imkonini beradi. Buning uchun elektr tarmoqlari va energiya jamgʻaruvchilarga investitsiyalar kiritish, maʼlumotlar almashinuvini yaxshilash va energetika tizimlarining yanada muvofiqlashtirilgan ish qoidalari talab etiladi.
Shunday qilib, Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun asosiy vazifa — nafaqat elektr energiyasi ishlab chiqarishni koʻpaytirish, balki uni ishonchli uzatish va samarali foydalanish uchun sharoit yaratishdir. Oʻzbekiston uchun ushbu vazifani hal etish energetika balansida qayta tiklanadigan manbalar ulushi ortib borishi bilan alohida ahamiyat kasb etadi.