O‘zbekistonda avtomobil yo‘llari haqidagi yangi qonun qabul qilindi. Tafsilotlar

O‘zbekistonda avtomobil yo‘llari sohasini tartibga soluvchi yangi qonun qabul qilindi. Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan imzolangan "Avtomobil yo‘llari to‘g‘risida"gi qonunning yangi tahriri 2025-yil 23-sentabrda Qonunchilik palatasi tomonidan qabul qilinib, 2026-yil 7-aprelda Senat tomonidan ma’qullangan edi. Prezident ushbu hujjatni 5-avgust kuni imzoladi.

Ushbu qonun O‘zbekistondagi barcha avtomobil yo‘llariga, ularning mulkchilik shakli va ahamiyatidan qat’i nazar, tatbiq etiladi.

**Avtomobil yo‘llarining turlari:**

Qonunga ko‘ra, avtomobil yo‘llari uch asosiy turga bo‘linadi:

1. **Umumiy foydalanishdagi avtomobil yo‘llari:** Davlat mulki hisoblanib, Transport vazirligi huzuridagi Avtomobil yo‘llari qo‘mitasi tasarrufida bo‘ladi. Ular o‘z navbatida xalqaro, davlat va mahalliy ahamiyatdagi yo‘llarga bo‘linadi hamda transportdan foydalanish xususiyatlariga ko‘ra I dan V gacha toifalarga ajratiladi.

2. **Shaharlar va boshqa aholi punktlarining ko‘chalari (ichki avtomobil yo‘llari):** Mahalliy hokimliklar tasarrufida bo‘ladi.

3. **Xo‘jalik avtomobil yo‘llari:** Davlat, yuridik yoki jismoniy shaxslar mulkida bo‘lishi mumkin.

**Pulli avtomobil yo‘llarini tartibga solish:**

Yangi qonun pulli avtomobil yo‘llarini qurish, rekonstruksiya qilish va ulardan foydalanish tartibini belgilaydi. Bunday yo‘llarni tashkil etish bo‘yicha qarorni Prezident yoki Vazirlar Mahkamasi qabul qiladi.

* **Muqobil bepul yo‘nalish:** Pulli yo‘l tashkil etishga faqat tegishli hududlar o‘rtasida talabga javob beradigan muqobil bepul yo‘nalish mavjud bo‘lgan taqdirdagina ruxsat beriladi.

* **Qarorda ko‘rsatilishi lozim bo‘lgan ma’lumotlar:** Pulli yo‘l tashkil etish to‘g‘risidagi qarorda uning yo‘nalishi, boshlang‘ich va yakuniy nuqtalari, texnik xususiyatlari, uzunligi, pulli foydalanish muddati, shuningdek, bepul muqobillikni ta’minlaydigan aniq yo‘l ko‘rsatilishi shart.

* **Teng va qulay imkoniyatlar:** Qonun foydalanuvchilarga umumiy foydalanishdagi avtomobil yo‘llaridan erkin va bepul foydalanishni kafolatlaydi. Pulli yo‘llar uchun to‘lov miqdori foydalanuvchilarning ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlarini hisobga olgan holda iqtisodiy jihatdan asoslangan bo‘lishi kerak.

* **Mulkchilik:** Pulli avtomobil yo‘llari davlat mulki bo‘lib qoladi. Davlat-xususiy sheriklik loyihalari amalga oshirilganda, ular loyiha amal qilish muddatiga xususiy sherikka egalik qilish yoki foydalanish uchun berilishi mumkin.

* **To‘lov shartlari:** Yo‘ldan foydalanish uchun haq undirishga butun yo‘nalish bo‘ylab yuqori tezlik rejimi va xizmat ko‘rsatishning yuqori darajasi ta’minlangan taqdirdagina ruxsat etiladi.

* **Tariflar:** To‘lov miqdorini operator belgilaydi, biroq davlat-xususiy sheriklik kelishuvida boshqacha tartib nazarda tutilmagan bo‘lsa, belgilangan eng yuqori stavkadan oshmasligi kerak. Tarif qat’iy miqdorda yoki bosib o‘tilgan har bir kilometr uchun hisoblanishi mumkin. Shuningdek, to‘lov miqdori avtomobil toifasi, sutkaning vaqti, hafta kuni yoki yil oyiga qarab farqlanishi mumkin. Bir toifadagi avtomobillar uchun barcha foydalanuvchilarga bir xil shartlar qo‘llanadi.

* **Axborot berish majburiyati:** Operator safardan oldin foydalanuvchiga pulli yo‘l sxemasi, yo‘l haqi miqdori va to‘lov usullari, to‘lovdan ozod etilgan transport toifalari, shuningdek, avariya xizmati va mas’ul organlarning aloqa ma’lumotlari haqida to‘liq axborot berishi shart.

* **To‘lovdan ozod etilganlar:** Yo‘l harakati xavfsizligi xizmati, yong‘in xavfsizligi, avariya-qutqaruv xizmatlari, tez va shoshilinch tibbiy yordam, davlat transport nazorati hamda ayrim kuch tuzilmalariga tegishli maxsus transport vositalari yo‘l haqidan ozod etiladi.

* **Favqulodda holatlar:** Favqulodda holat joriy etilganda, tabiiy yoki texnogen xususiyatdagi favqulodda vaziyatlar yuzaga kelganda, shuningdek, harbiy holat sharoitida barcha transport vositalaridan yo‘l haqi undirilmaydi. Agar muqobil bepul yo‘ldan foydalanish imkoni bo‘lmay qolsa, pulli yo‘lda ham to‘lov undirish to‘siq bartaraf etilgunga qadar to‘xtatib turiladi.

* **Yo‘l holati:** Pulli yo‘lning holati zarur xizmat ko‘rsatish darajasi va yuqori tezlikda xavfsiz harakatlanishni ta’minlay olmaydigan darajada yomonlashsa, undan foydalanish qisman cheklanishi yoki vaqtincha to‘xtatilishi kerak.

**Ochiqlik va shaffoflik:**

Yangi qonun yo‘l sohasida ochiqlik va shaffoflik tamoyilini belgilaydi. Qurilish-ta’mirlash ishlari, buyurtmachilar va pudratchilar, ajratilgan mablag‘larning sarflanishi, yo‘l tarmog‘idagi o‘zgarishlar, shuningdek, harakatlanishga qo‘yilgan vaqtinchalik cheklov va taqiqlar haqidagi ma’lumotlar fuqarolar va tashkilotlar uchun ochiq bo‘lishi va e’lon qilinishi shart. Umumiy foydalanishdagi avtomobil yo‘llari uchun ajratilgan mablag‘lar maqsadli yo‘naltiriladi va qonunchilikda nazarda tutilgan holatlardan tashqari, ularni boshqa maqsadlarga sarflash mumkin emas.

**Yo‘l sohasini rejalashtirish talablari:**

Qonunda yo‘l sohasini rejalashtirishga qo‘yiladigan bir qator talablar birinchi marta aniq belgilab qo‘yilgan:

* Loyihalarni ishlab chiqishda to‘siqsiz muhit yaratish va piyodalar xavfsizligiga ustuvorlik berish choralari nazarda tutilishi kerak.

* Xalqaro standartlarga muvofiq zamonaviy yo‘lbo‘yi infratuzilmasini barpo etish, atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirish choralari ko‘rilishi hamda yo‘l ishlari rejalashtirilayotgan hudud aholisining fikri o‘rganilishi talab etiladi.

* Yo‘llarni qurish va rekonstruksiya qilishga oid loyiha hujjatlari davlat ekspertizasi hamda yo‘l harakati xavfsizligi auditidan o‘tkazilishi kerak. Atrof-muhitga ta’sirni baholash materiallari esa davlat ekologik ekspertizasidan o‘tkaziladi.

* Yo‘llarni qurish yoki rekonstruksiya qilish jarayonida ularning egalari foydalanuvchilarni ishlar qachon yakunlanishi va aylanib o‘tish yo‘nalishlari haqida oldindan xabardor qilishi shart.

**Yer polosasi va yo‘l bo‘yi hududi:**

Qonun bilan umumiy foydalanishdagi avtomobil yo‘llari uchun ajratilgan yer polosasi minimal o‘lchamlari belgilandi:

* I toifadagi yo‘llar uchun – 80 metr

* II toifa uchun – 60 metr

* III va IV toifalar uchun – 40 metr

* V toifa uchun – 25 metr

Xalqaro va davlat ahamiyatidagi yo‘llar uchun yo‘l bo‘yi hududining kengligi ajratilgan yer polosasi chegarasidan har ikki tomonga kamida 50 metr, mahalliy ahamiyatdagi yo‘llar uchun esa kamida 25 metr bo‘lishi kerak. Bunday hududda bino va inshootlar qurish taqiqlanadi, istisno tariqasida yo‘l bo‘yi infratuzilmasi va xizmat ko‘rsatish obyektlarini joylashtirishga ruxsat beriladi, bunda ularni qurish yo‘l egasi bilan kelishilgan bo‘lishi shart.

**Davlat organlarining vakolatlari:**

Qonun yo‘l sohasida davlat organlarining vakolatlarini aniq belgilab beradi:

* **Vazirlar Mahkamasi:** Avtomobil yo‘llarini rivojlantirish dasturlari va pulli yo‘llardan foydalanish qoidalarini tasdiqlaydi, transport vositalarining ruxsat etilgan vazn va gabarit parametrlarini belgilaydi hamda pulli yo‘llarni tashkil etish bo‘yicha takliflarni ko‘rib chiqadi.

* **Transport vazirligi:** Yo‘l tarmog‘ini rivojlantirish istiqbollarini belgilaydi, dasturlar va davlat-xususiy sheriklik loyihalarini ishlab chiqadi, xalqaro tranzit koridorlarini shakllantiradi hamda pulli yo‘llarda harakatlanish uchun eng yuqori tariflarni tasdiqlaydi.

* **Avtomobil yo‘llari qo‘mitasi:** Umumiy foydalanishdagi avtomobil yo‘llarini qurish, rekonstruksiya qilish va ta’mirlash bo‘yicha yagona buyurtmachi hisoblanadi. Qo‘mita yo‘llarni saqlash ishlarini tashkil etadi, ishlar sifatini nazorat qiladi, kadastrni yuritadi hamda og‘ir vaznli transport vositalari harakati uchun ruxsatnoma beradi.

* **Transport nazorati inspeksiyasi:** Yo‘llarni qurish va ta’mirlashda belgilangan talablarga rioya etilishini nazorat qiladi, transport vositalarining vazn va gabarit me’yorlariga, shuningdek, pulli yo‘llardan foydalanish qoidalariga rioya etilishini tekshiradi. Inspeksiya yo‘l obyektlarini foydalanishga qabul qilish uchun ham ruxsatnoma beradi.

* **Hokimliklar va mahalliy kengashlar:** Shaharlar va boshqa aholi punktlaridagi ko‘chalarni rivojlantirish uchun mas’ul bo‘ladi, hududiy dasturlarni tasdiqlaydi, ko‘chalar kadastrini yuritadi, yo‘l loyihalari uchun yer ajratadi hamda pulli yo‘llar qurilishini taklif qilishi mumkin.

**Qonunning kuchga kirishi:**

Qonun rasmiy e’lon qilingan kundan kuchga kiradi. Biroq pulli avtomobil yo‘llariga oid bob qonun e’lon qilinganidan uch oy o‘tgach amal qila boshlaydi. Ushbu davr mobaynida Vazirlar Mahkamasi harakatni tashkil etish va pulli yo‘llardan foydalanish bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatish qoidalarini, shuningdek, yo‘l haqini hisoblash metodikasini ishlab chiqishi va tasdiqlashi kerak.

Shu bilan birga, 2007-yil 2-oktabrda qabul qilingan "Avtomobil yo‘llari to‘g‘risida"gi qonun hamda unga keyinchalik kiritilgan bir qator o‘zgartirish va qo‘shimchalar o‘z kuchini yo‘qotadi.