Ozarbayjon va Oʻzbekiston: ittifoqchilik hamkorligining yangi bosqichi

**Ozarbayjon va Oʻzbekiston: ittifoqchilik hamkorligining yangi bosqichi**

Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyevning 23–24 avgust kunlari Oʻzbekistonga amalga oshirgan davlat tashrifi ozarbayjon-oʻzbek munosabatlari tarixidagi eng mazmunli voqealardan biri boʻldi. Safarning asosiy natijalaridan biri ikki davlat oʻrtasidagi ittifoqchilik aloqalarining institutsional va iqtisodiy poydevorini yanada mustahkamlash boʻldi.

Bundan bir necha yil avval Boku va Toshkent oʻrtasidagi munosabatlar, eng avvalo, strategik sheriklik sifatida belgilanar edi. Keyinchalik Oliy davlatlararo kengash tuzildi, 2024 yilda Ittifoqchilik munosabatlari toʻgʻrisidagi shartnoma imzolandi, ushbu tashrif davomida esa prezidentlar Ilhom Aliyev va Shavkat Mirziyoyev Abadiy doʻstlik toʻgʻrisidagi shartnomani imzoladilar.

Munosabatlarning siyosiy-huquqiy maqomi izchil yuksalishi bilan bir qatorda, bu yoʻl ozarbayjon-oʻzbek hamkorligi mazmun-mohiyatining shiddat bilan kengayib borayotganini ham aks ettiradi.

Soʻnggi yillarda Boku va Toshkent hamkorlik mexanizmlarining tarmoqlangan tizimini barpo etdi. Hozirda 220 dan ortiq hujjatni oʻz ichiga olgan shartnomaviy-huquqiy baza ushbu tashrif yakunlari boʻyicha yanada kengaytirildi. 2023 yilda tashkil etilgan Oliy davlatlararo kengash strategik ustuvor yoʻnalishlarni belgilashning asosiy vositasiga aylandi, uning Toshkentdagi uchinchi yigʻilishi esa tomonlar umumiy maqsadlarni shakllantirishdan aniq loyihalarni amalga oshirishni nazorat qilishga oʻtayotganini koʻrsatdi.

Ushbu kontekstda allaqachon shakllangan ittifoqchilik munosabatlariga yanada uzoq muddatli va keng qamrovli xususiyat bagʻishlovchi Abadiy doʻstlik toʻgʻrisidagi shartnoma alohida ahamiyatga ega.

Hujjatda suverenitet, xavfsizlik va hududiy yaxlitlikni oʻzaro hurmat qilish, bir tomon hududidan boshqa tomon manfaatlariga qarshi foydalanishga yoʻl qoʻymaslik majburiyati mustahkamlangan, shuningdek, savdo, investitsiyalar, energetika va transportdan tortib raqamlashtirish, «yashil» iqtisodiyot, taʼlim va madaniyatgacha boʻlgan amaliy hamkorlikning keng doirasi belgilab berilgan.

Shu tariqa, ikki tomonlama hamkorlikning uzoq muddatli izchilligiga moʻljallangan siyosiy-huquqiy doira shakllantirilmoqda.

Muzokaralar yakunida imzolangan hujjatlar paketi ham diqqatga sazovordir. Unga 2030 yilgacha oʻzaro tovar ayirboshlash hajmini 1 milliard dollarga yetkazish dasturi, investitsiyalar va savdo sohalaridagi kelishuvlarni amalga oshirish boʻyicha amaliy harakatlar rejasi, pensiya taʼminoti, madaniyat va turizm sohalarida hamkorlik toʻgʻrisidagi bitimlar, Tashqi ishlar va Adliya vazirliklari oʻrtasida 2027–2028 yillarga moʻljallangan hamkorlik dasturlari, shuningdek, Urganch va Xonkendi, Buxoro va Lochin, Urganch va Naxchivon shaharlari oʻrtasida birodarlik munosabatlarini oʻrnatish toʻgʻrisidagi bayonnomalar kirdi. Shu tariqa, ikki davlat ittifoqchiligi aniq moʻljallar, muddatlar va amalga oshirish mexanizmlariga ega boʻldi.

Eng sezilarli oʻzgarishlar iqtisodiy sohada yuz berdi. 2025 yilda Ozarbayjon va Oʻzbekiston oʻrtasidagi tovar ayirboshlash hajmi uch barobardan ziyod oʻsib, 795 million dollarga yetdi. Bundan tashqari, hamkorlik tarkibi ham asta-sekin oʻzgarmoqda. Oʻzaro investitsiyalar, sanoat kooperatsiyasi va qoʻshma loyihalarni amalga oshirishga asoslangan model shakllanmoqda.

Ozarbayjon-Oʻzbekiston investitsiya kompaniyasi ushbu jarayonning asosiy vositalaridan biriga aylandi. Avgust oyiga kelib u umumiy qiymati 500 million dollarlik sakkizta loyihani maʼqulladi, yana deyarli shuncha miqdordagi yettita loyiha koʻrib chiqilmoqda. Shu tariqa, faqatgina ushbu tuzilmaning portfeli amalda 1 milliard dollarga yaqinlashmoqda.

Shu bilan birga, umumiy investitsiyaviy hamkorlik koʻlami ancha kengdir. Oliy davlatlararo kengash yigʻilishida ikki mamlakat qoʻshma loyihalarining umumiy portfeli allaqachon 5 milliard dollardan oshgani taʼkidlandi.

Shu tariqa, siyosiy ittifoqchilik oʻzaro investitsiyalar, qoʻshma korxonalar va uzoq muddatli tijorat manfaatlari hisobiga shakllanayotgan yanada mustahkam iqtisodiy bazaga ega boʻlmoqda.

Ikki davlat prezidentlari tomonidan bevosita tashrif chogʻida ishga tushirilgan loyihalar rivojlanib borayotgan hamkorlikning yorqin ifodasi boʻldi.

Yangi yoʻnalishlardan biri Davr Bank bilan loyiha orqali ABBning Oʻzbekiston bank bozoridagi ishtirokini kengaytirish boʻldi. Matanat-A kompaniyasining gips ishlab chiqarish zavodi loyihasi ishga tushirildi, Landau tarmogʻining ikkita STEAM maktabi ochildi.

Shu bilan bir vaqtda, SOCARning beshta yangi avtoyoqilgʻi quyish shoxobchasi, Sea Breeze Uzbekistan turistik-turar joy majmuasi, Baku City turar joy majmuasi, tarkibida kumush boʻlgan rudani qayta ishlash korxonasi va bogʻdorchilik sohasidagi yangi loyihalarga poydevor qoʻyildi.

Ushbu tashabbuslar majmui Ozarbayjonning Oʻzbekistondagi iqtisodiy ishtiroki tobora diversifikatsiya qilinib, bank sektori, taʼlim, energetika, qurilish, togʻ-kon sanoati, turizm va qishloq xoʻjaligini qamrab olayotganini koʻrsatadi.

Ozarbayjon uchun bu Markaziy Osiyoning eng yirik bozorlaridan birida investitsiyaviy va korporativ ishtirokini kengaytirish uchun qoʻshimcha imkoniyatlar ochadi. Oʻzbekiston uchun esa, oʻz navbatida, bunday hamkorlik kapital, texnologiyalar va boshqaruv ekspertizasining qoʻshimcha manbalarini yaratadi. Bularning barchasi ikki mamlakat oʻrtasida yanada barqaror va institutsionallashgan iqtisodiy sheriklik modelini shakllantirishga xizmat qiladi.

Ushbu tashrifning ikkinchi strategik yoʻnalishi transport bilan bogʻliq. Umumiy chegara mavjud emasligiga qaramay, Kaspiy orti yoʻnalishlarining rivojlanishi va Yevroosiyo transport geografiyasining oʻzgarishi ikki mamlakat oʻrtasidagi hamkorlikni chuqurlashtirish uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda.

Oʻzbekiston uchun Ozarbayjon Kaspiy va Janubiy Kavkaz orqali Turkiya va Yevropa bozorlariga chiqishni taʼminlovchi muhim tranzit boʻgʻini boʻlib xizmat qiladi. Oʻz navbatida, Ozarbayjon uchun Oʻzbekiston Markaziy Osiyodagi asosiy sheriklardan biri boʻlib, mintaqa va undan keyin Xitoy bilan transport-iqtisodiy bogʻliqlikni kengaytiradi. 2025 yilda ikki mamlakat oʻrtasidagi tranzit tashishlar hajmi 1,4 million tonnaga yetdi.

Toshkentdagi muzokaralarning muhim natijalaridan biri transport-tranzit sohasidagi hamkorlikni faollashtirish, jumladan, Kaspiy orti yoʻlagi salohiyatini birgalikda rivojlantirish va Kaspiyda qoʻshma flot yaratishni tezlashtirish boʻyicha kelishuv boʻldi. Bundan tashqari, Oʻzbekiston tomoni Kaspiy dengizida yagona operatorga ega boʻlgan alohida oʻzbek-ozarbayjon transport yoʻlagini shakllantirish tashabbusi bilan chiqdi.

Agar ushbu rejalar amalga oshirilsa, Boku va Toshkent oʻrtasidagi transport hamkorligi nafaqat Oʻrta yoʻlakdan yanada faol foydalanishni, balki transport-logistika zanjirining alohida boʻgʻinlarini boshqarishda birgalikda ishtirok etish imkoniyatini ham nazarda tutuvchi sifat jihatidan yangi bosqichga koʻtariladi.

Xitoy–Qirgʻiziston–Oʻzbekiston temir yoʻlining qurilishi va uning Oʻrta yoʻlak bilan tutashishi Xitoydan Markaziy Osiyo orqali Kaspiyga qoʻshimcha yuk oqimini shakllantirishga qodir. Bunday konfiguratsiyada Oʻzbekiston Markaziy Osiyoning muhim transport uzeli sifatidagi rolini, Ozarbayjon esa ushbu oqimni Janubiy Kavkaz, Turkiya va Yevropa yoʻnalishi bilan bogʻlovchi gʻarbiy boʻgʻin sifatidagi rolini mustahkamlaydi. Shu tariqa, umumiy transmintaqaviy iqtisodiy oʻqni shakllantirish uchun asos yuzaga keladi.

Boku va Toshkentning zamonaviy munosabatlari Ozarbayjon va umuman Markaziy Osiyo oʻrtasidagi aloqalarning jiddiy transformatsiyasi bilan parallel ravishda rivojlanmoqda. 2025 yil noyabr oyida Ozarbayjon Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining Maslahat uchrashuvlarining toʻlaqonli ishtirokchisiga aylandi. Shu tariqa, C5 formati amalda C6 ga aylandi.

Ushbu konfiguratsiyada Kaspiy tobora umumiy transport, energetika va investitsiya manfaatlari shakllanadigan makonga aylanib bormoqda. Ozarbayjon va Oʻzbekiston ushbu jarayonning eng faol ishtirokchilari qatoridan joy olgan.

Xususan, har ikki davlat Oʻrta yoʻlakni rivojlantirish tarafdori boʻlib, energetika va «yashil» energetika sohasidagi hamkorlikni kengaytirmoqda, Turkiy davlatlar tashkiloti doirasidagi sheriklikni mustahkamlamoqda va shu bilan bir vaqtda ikki tomonlama moliyaviy va ishlab chiqarish mexanizmlarini yaratmoqda. Shu bois Boku va Toshkent ittifoqi Markaziy Osiyo, Kaspiy va Janubiy Kavkaz oʻrtasidagi yangi hamkorlik arxitekturasining bogʻlovchi elementlaridan biriga aylanmoqda.

Siyosiy, iqtisodiy va institutsional tarkibiy qismlardan tashqari, ozarbayjon-oʻzbek munosabatlari mustahkam ijtimoiy va madaniy-gumanitar poydevorga ega. Tarix, til va anʼanalar mushtarakligi bugungi kunda amaliy loyihalar bilan toʻldirilmoqda. Oʻzbekiston tomonidan Fuzuliyda qurilgan Mirzo Ulugʻbek nomidagi maktab oʻzaro yuksak ishonch va birdamlik ramziga aylandi. Taʼlim sohasidagi almashinuvlar rivojlanmoqda, madaniyat kunlari va mediaforumlar oʻtkazilmoqda, birodarlashgan shaharlar tarmogʻi kengaymoqda.

Ushbu tashrif davomida bu tarmoq Urganchning Xonkendi va Naxchivon bilan, Buxoroning esa Lochin bilan aloqalari hisobiga boyidi. Shuningdek, Yangi Toshkentda «Ozarbayjon» bogʻiga poydevor qoʻyildi.

Garchi bunday loyihalar koʻp milliardlik investitsiyalar va transport tashabbuslari fonida unchalik ahamiyatli emasdek tuyulsa-da, aynan ular davlatlararo munosabatlarning ijtimoiy barqarorligini mustahkamlaydi.

Davlat tashrifi yakunlari ozarbayjon-oʻzbek munosabatlarining yangi bosqichga oʻtganini koʻrsatmoqda, bu bosqichda shakllangan siyosiy va institutsional baza izchil ravishda yanada chuqurroq iqtisodiy, transport, moliyaviy va gumanitar mazmun bilan toʻldirilmoqda.

Abadiy doʻstlik toʻgʻrisidagi shartnoma ikki tomonlama munosabatlarning uzoq muddatli siyosiy-huquqiy asosini yaratadi, Oliy davlatlararo kengash esa ularni yanada muvofiqlashtirishning asosiy institutsional mexanizmi boʻlib xizmat qiladi. Ozarbayjon-Oʻzbekiston investitsiya kompaniyasi faoliyati va biznesning toʻgʻridan-toʻgʻri ishtiroki kengayishi ittifoqchilikning iqtisodiy tarkibiy qismini mustahkamlaydi. Qoʻshma transport va logistika loyihalari keng Yevroosiyo makonida ikki mamlakatning oʻzaro bogʻliqligini kuchaytiradi, madaniy-gumanitar hamkorlik esa ikki tomonlama munosabatlarning ijtimoiy asosini mustahkamlaydi va ularning uzoq muddatli barqarorligini taʼminlaydi. Ushbu elementlarning uygʻunligi hozirgi bosqichni avvalgilaridan sifat jihatidan farqli qiladi.

Soʻnggi davlat tashrifi natijalari Ozarbayjon va Oʻzbekiston oʻrtasidagi yuksak siyosiy ishonch izchil ravishda yanada yaxlit iqtisodiy va mintaqaviy hamkorlik arxitekturasiga aylanayotganidan dalolat beradi.