O'zbekiston va Ozarbayjon: Siyosiy yaqinlashuvni iqtisodiy o'sishga qanday aylantirish mumkin

O'zbekiston va Ozarbayjon: Siyosiy yaqinlashuvdan iqtisodiy o'sishga

So'nggi yillarda O'zbekiston va Ozarbayjon o'rtasidagi munosabatlar strategik sheriklikdan to'laqonli ittifoqqa aylandi. Bugungi kunda ularning o'zaro ta'sirida ikkita asosiy jihat yaqqol ko'rinib turibdi: bir tomondan, hamkorlik uchun mustahkam institutsional poydevor yaratildi, ikkinchi tomondan, iqtisodiy sur'atlar endigina kuchaymoqda.

Bizning fikrimizcha, O'zbekiston-Ozarbayjon munosabatlarining keyingi bosqichining mazmunini siyosiy va diplomatik mexanizmlarni rivojlantirish va iqtisodiy hamkorlikni amaliy amalga oshirish o'rtasidagi muvozanat belgilaydi.

**Institutsional arxitektura**

Toshkent va Boku tomonidan qurilgan ikki tomonlama munosabatlar arxitekturasi asosan yuqoridan pastga muvofiqlashtirish tamoyiliga asoslangan. Kun tartibi davlat rahbarlari darajasida belgilanadi va uning amalga oshirilishi hukumatlararo, idoraviy va biznes mexanizmlari tomonidan ta'minlanadi. O'zbekiston prezidentlari Shavkat Mirziyoyev va Ozarbayjon prezidentlari Ilhom Aliyev hamkorlikning asosiy vektorlari va sur'atini belgilab, qaror qabul qilish jarayonini sezilarli darajada tezlashtirdilar.

Natijada, o'zaro ta'sir mexanizmlarining keng qamrovli tizimi asta-sekin paydo bo'ldi. 2023-yilda Oliy Davlatlararo Kengash tashkil etildi, uning birinchi yig'ilishi 2024-yilda bo'lib o'tdi. O'sha paytda Ittifoqchilik munosabatlari to'g'risidagi shartnoma ham imzolandi. 2026-yil iyul oyida Toshkentda Hukumatlararo komissiyaning 15-yig'ilishi bo'lib o'tdi. 2020-yildan beri O'zbekiston-Ozarbayjon Biznes Kengashi faoliyat yuritib kelmoqda, uchta Mintaqalar Forumi o'tkazildi va o'n bir shahar o'rtasida birodarlik shaharlari aloqalari o'rnatildi. Faqat so'nggi uch yil ichida yigirmadan ortiq yuqori darajadagi parlamentlararo aloqalar o'tkazildi va 2025-yilda birinchi parlamentlararo forum Xivada bo'lib o'tdi.

Ikki tomonlama aloqalarning bunday intensivligi odatda qo'shni davlatlar yoki o'zaro savdo darajasi ancha yuqori bo'lgan davlatlarga xosdir. Kaspiy dengizi bilan ajralib turadigan va nisbatan kichik savdo aylanmasiga ega bo'lgan O'zbekiston va Ozarbayjon uchun erishilgan institutsionalizatsiya darajasi ayniqsa sezilarli ko'rinadi.

Amaliy samara siyosiy va ma'muriy to'siqlarni kamaytirish, qarorlarni tasdiqlash uchun zarur bo'lgan vaqtni qisqartirish va biznesning bir-birining bozorlariga kirish shartlarini soddalashtirishdan iborat. Biroq, institutsional asosning o'zi savdo oqimlari va investitsiya talabini yaratmaydi. Bu biznes faoliyati uchun qulay sharoitlar yaratadi, ammo hamkorlikning keyingi dinamikasi bog'liq bo'lgan iqtisodiy rag'batlarning o'rnini bosmaydi.

Shuning uchun keyingi bosqich, ehtimol, mavjud formatlarning yanada kengayishi bilan emas, balki ularning erishilgan siyosiy aloqalar darajasini aniq iqtisodiy natijalarga aylantirish qobiliyati bilan belgilanadi.

**Iqtisodiy o'lchov: Taqqoslash miqyosi**

Mamlakatlar o'rtasidagi siyosiy muloqot hozirda haqiqiy iqtisodiy ko'rsatkichlardan sezilarli darajada oshib bormoqda, bu statistika bilan aniq tasdiqlangan. 2025 yil oxiriga kelib o'zaro savdo 307 million dollarni tashkil etdi, bu taxminan 15% ga o'sishdir. O'zbekiston eksporti 8% ga o'sib, 227 million dollarga yetdi, Ozarbayjondan import esa 39% ga o'sib, 80 million dollarga yetdi. O'zbekiston eksporti turlari 116 ta mahsulotga kengaydi.

Biroq, bu raqamlar O'zbekistonning umumiy tashqi savdo aylanmasi bilan solishtirganda boshqacha ma'noga ega, bu 2025 yilda 81 milliard dollardan oshdi. Ozarbayjonning ushbu aylanmadagi ulushi 0,4% dan kam edi.

Bu ko'rsatkich ikki tomonlama munosabatlar sifatini baholash sifatida talqin qilinmasligi kerak. Aksincha, bu siyosiy yaqinlashishni keng ko'lamli iqtisodiy aloqalarga aylantirishning qiyinligini ko'rsatadi. Bu bir qator obyektiv strukturaviy cheklovlar bilan izohlanadi.

Bular orasida umumiy chegaraning yo'qligi va Kaspiy dengizi orqali multimodal transportga ehtiyoj, bir-birining ustiga chiqadigan eksport tovarlari (to'qimachilik, meva-sabzavot va ayrim kimyoviy mahsulotlar) va tomonlar bir-birini to'ldirishdan ko'ra uchinchi bozorlarda ko'proq raqobatlashadigan iqtisodiy aloqalarni diversifikatsiya qilishning o'xshash modeli mavjud.

Bu juda amaliy xulosaga olib keladi. Shunchaki an'anaviy savdoni oshirish ikki rahbar tomonidan belgilangan 1 milliard dollarlik maqsadga erishish ehtimoli juda kam. O'sishga investitsiya va sanoat hamkorligi orqali erishish kerak bo'ladi, bu yerda savdo oqimlari qo'shma ishlab chiqarish zanjirlari orqali shakllanadi.

Ikkala mamlakat ham bunday tizimli hamkorlikni o'rnatish muhimligini tushunadi. Shuning uchun, so'nggi yillarda kun tartibining diqqat markazida savdodan investitsiyaga sezilarli darajada o'tdi. O'zbekiston Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda 500 million dollarlik ustav kapitali bilan tashkil etilgan Ozarbayjon-O'zbekiston investitsiya kompaniyasi (AUIC) allaqachon taxminan 360 million dollarlik 15 ta loyihada ishtirok etmoqda. Umumiy portfel ancha kengroq bo'lib, taxminan 6 milliard dollarlik 20 dan ortiq loyihalarni o'z ichiga oladi, yana 25 ta loyiha esa qariyb 1,5 milliard dollarlik loyihalar tayyorlanmoqda.

Investitsiya hamkorligining belgilangan niyatlardan qanchalik uzoqqa cho'zilishi aniq ishlab chiqarish maydonlarining amaliyotida eng yaxshi ko'rsatilgan. Eng yorqin misol - Hajigabul sanoat parkidagi "O'zavtosanoat" va "Azermash"ning qo'shma avtomobil yig'ish zavodi bo'lib, u yerda 11 000 dan ortiq Chevrolet avtomobillari va Isuzu avtobuslari ishlab chiqarilgan. Loyiha hozirda keyingi bosqichga - 84 million dollardan ortiq investitsiya hajmiga ega to'liq siklli korxonani yaratishga o'tmoqda. To'qimachilik va ipak qurti yetishtirish klasterlari, shuningdek, agrosanoat va logistika loyihalari ham rivojlanmoqda.

Bunday tashabbuslarning ahamiyati nafaqat ishlab chiqarish hajmi bilan belgilanadi. Ularning asosiy afzalligi ikki mamlakat o'rtasida barqaror ishlab chiqarish aloqalarini shakllantirishdadir.

Qo'shma ishlab chiqarish o'zaro butlovchi qismlar, xom ashyo va uskunalarni yetkazib berishga barqaror talabni yaratadi, ikki tomonlama savdoni yagona ishlab chiqarish zanjiriga samarali integratsiya qiladi.

Bunday aloqalar odatda bozor tebranishlariga kamroq sezgir, chunki ular bir martalik bitimlarga emas, balki uzoq muddatli ishlab chiqarish ehtiyojlariga asoslangan. Yana bir muhim omil shundaki, Ozarbayjonda ishlab chiqarishni mahalliylashtirish, tegishli kelib chiqish qoidalariga rioya qilgan holda, Boku imtiyozli savdo rejimlaridan foydalanadigan uchinchi davlat bozorlariga kirish imkonini beradi.

Shu ma'noda, qo'shma korxonalarni nafaqat milliy bozorlarni rivojlantirish vositasi, balki O'zbekiston va Ozarbayjon chegaralaridan tashqarida mahsulotlarni birgalikda targ'ib qilish uchun potentsial platforma sifatida ham ko'rib chiqish mumkin. Biroq, bu ta'sir avtomatik ravishda yuzaga kelmaydi va savdo, bojxona va huquqiy mexanizmlarni alohida rivojlantirishni talab qiladi.

**Keyingi o'sishga nima ta'sir qiladi?**

O'rnatilgan institutsional arxitektura va iqtisodiy o'zaro ta'sir natijalari hamkorlikni yanada kengaytirish uchun katta salohiyat yaratadi. Biroq, uni amalga oshirish tomonlarning bir qator tarkibiy cheklovlarni yengib o'tish qobiliyatiga bog'liq bo'ladi.

Avvalo, bu uchinchi bozorlarda o'xshash mahsulotlar uchun yuqorida aytib o'tilgan raqobat, parom flotining holati va yuk tashishning mavsumiyligi tufayli Kaspiy logistikasining o'zgaruvchanligi bilan bog'liq. Qo'shimcha cheklovlar ikki mamlakat banklari o'rtasidagi to'g'ridan-to'g'ri to'lovlar va yuklarni sug'urtalash bilan bog'liq qiyinchiliklarni o'z ichiga oladi, bu esa tashqi savdo bitimlarining narxi va muddatini oshiradi.

Shu fonda tabiiy savol tug'iladi: hamkorlik dinamikasini nima tezlashtirishi mumkin?

Eng amaliy qadamlardan biri sertifikatlar va laboratoriya sinovlari natijalarini, ayniqsa qishloq xo'jaligi mahsulotlari uchun o'zaro tan olish bo'lishi mumkin, bu esa tovarlarni hamkor bozoriga kiritish vaqti va xarajatlarini kamaytiradi.

Moliya sektorida korrespondentlik bank munosabatlarini va milliy valyutalarda hisob-kitoblarni ular o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri to'lovlar va qulay valyuta konvertatsiya mexanizmlari orqali kengaytirish mantiqan to'g'ri keladi. Bu vositachilarga bog'liqlikni kamaytiradi va savdo va investitsiya operatsiyalarini oldindan aytib bo'ladigan qiladi.

Transport komponenti alohida e'tiborga loyiqdir. Kaspiy yo'nalishlarining imkoniyatlarini kengaytirish, tariflar va yuk tashish jadvallarini sinxronlashtirish va raqamli yuklarni kuzatishni rivojlantirish biznes xarajatlarini kamaytirishga yordam beradi.

Shunday qilib, O'zbekiston-Ozarbayjon munosabatlari so'nggi yillarda to'plangan siyosiy kapital asta-sekin iqtisodiy va amaliy mazmun kasb etayotgan nuqtaga yetdi. Shu ma'noda, mamlakatlar o'zlarining ittifoqdoshlik munosabatlarini rivojlantirishning yangi yo'nalishlari va chuqurroq shakllariga o'tish uchun mustahkam poydevor qo'yishga muvaffaq bo'lganliklarini ishonch bilan aytish mumkin.

Miraziz Mirumarov, O'zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar institutining yetakchi ilmiy xodimi

Iroda Imamova, O'zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar institutining yetakchi ilmiy xodimi