O‘z bolalarini o‘ldirgan ona: u jinoyatchimi yoki og‘ir vaziyat qurboni?

O‘z farzandlarini o‘ldirgan ona: u jinoyatchimi yoki og‘ir vaziyat qurbonimi?

Jamiyatda mutlaq va daxlsiz deb qaraladigan tushunchalar bor. Onalik ana shunday eng birinchi qadriyatlardan biri sanaladi. Ona farzandi uchun har qanday qurbonlikka tayyor, uni asraydigan va mehr beradigan eng ulug‘ zot sifatida tasavvur qilinadi. Ammo ba’zan jamiyat tasavvurlarini ostin-ustun qiladigan, eng muqaddas tuyg‘ularga ham tegib ketadigan dahshatli fojialar yuz beradi.

AQSHning Massachusets shtati Daksberi shaharchasida yashagan 32 yoshli hamshira Lindsi Klensi bilan bog‘liq voqea ham aynan shunday, butun dunyoni larzaga solgan va insoniyatni ikki qarama-qarshi guruhga ajratgan mudhish hodisaga aylandi.

Bir tarafda — uch nafar begunoh go‘dakni bo‘g‘ib o‘ldirgan qotil ona. Ikkinchi tarafda — tug‘uruqdan keyingi og‘ir ruhiy kasallikka uchragani aytilayotgan ayol (postpartum psixoz), o‘z harakatlarini boshqara olmagan, tibbiyot va jamiyat e’tiborsizligining “qurboni”. Lindsi Klensi ishi nafaqat sud zalida, balki butun dunyo bo‘ylab ijtimoiy tarmoqlar, xotin-qizlar jamoalari va erkaklar orasida ham qizg‘in bahs-munozaralarga sabab bo‘ldi. Xo‘sh, Lindsi kim: sovuqqon jinoyatchimi yoki o‘z ruhiy holati va og‘ir vaziyatining qurbonimi?

### Mash’um oqshom: hodisaning xronologiyasi

2023-yil 24-yanvar... Oddiy oqshomlardan biri. Bostondagi nufuzli kasalxonada tug‘uruq bo‘limi hamshirasi bo‘lib ishlaydigan Lindsi uy yumushlari bilan band. Uning uch farzandi bor — 5 yoshli Kora, 3 yoshli Douson va 8 oylik chaqaloq Kallan. Lindsining turmush o‘rtog‘i Patrik Klensi esa moliya va texnologiya sohasida faoliyat yuritadi.

Tashqaridan qaraganda bu oila baxtli ko‘rinardi, biroq bu ko‘rinish ortida chuqur ruhiy iztiroblar yashiringan edi. Uchinchi farzandi tug‘ilgach, Lindsida tug‘uruqdan keyingi kuchli xavotir va depressiya alomatlari paydo bo‘lgan. U shifokorlarga murojaat qilgan, unga ketma-ket o‘ndan ortiq turli kuchli psixotrop va depressiyaga qarshi dori-darmonlar yozib berilgan edi. Lindsi o‘z kundaliklarida va do‘stlariga yuborgan xabarlarida miyasida doimiy ravishda “xavotir, vasvasa va salbiy fikrlar” aylanayotganini ko‘p bor yozgan.

24-yanvar kuni Patrik Klensi xotinining iltimosiga ko‘ra, kechki ovqat va bolalar uchun dori olish uchun ko‘chaga chiqadi. Taxminan 30 daqiqadan so‘ng uyga qaytgan Patrik g‘ayrioddiy sukunatga duch keladi. Hovlini ko‘zdan kechirganida, qonga belanib yotgan xotinini ko‘radi. Lindsi o‘zini ikkinchi qavatdan tashlagan edi.

“Bolalar qayerda?” degan erining savoliga Lindsining bergan javobi va undan keyingi muloqot dahshatli bo‘lgan. Patrik darhol 911 xizmatiga qo‘ng‘iroq qiladi. So‘ng uy yerto‘lasiga tushadi. U yerda uchala farzandining jonsiz tanalarini topadi. Lindsi bolalarining bo‘yniga mashq qilish uchun ishlatiladigan rezina arqonlarni bog‘lab, ularni bo‘g‘ib o‘ldirgan edi.

5 yoshli Kora va 3 yoshli Douson voqea joyida vafot etgan. Hayot alomatlari hali saqlanib turgan 8 oylik chaqaloq Kallan shifoxonaga yetkazildi, biroq uch kundan so‘ng otasining bag‘rida jon berdi. Oynadan sakragan Lindsi esa umurtqa pog‘onasi sinishi va og‘ir jarohatlar sabab butunlay shol bo‘lib qoldi.

### Keyingi voqealar va sud jarayoni

Ushbu dahshatli voqeadan so‘ng huquq-tartibot organlari Lindsiga nisbatan qasddan odam o‘ldirish va noqonuniy ravishda quroldan foydalanish moddalari bo‘yicha ayblov qo‘ydi. Prokuratura vakillarining aytishicha, Lindsi hodisa sodir bo‘lgan kuni mutlaqo sog‘lom aql bilan harakat qilgan. U erini uydan uzoqroq do‘konga yuborgan, onlayn xarita orqali yo‘lga qancha vaqt ketishini hisoblagan va aynan shu vaqt oralig‘ida mudhish rejasini amalga oshirgan. Prokurorlar Lindsining telefoni va kompyuterida “bolalarni bo‘g‘ib o‘ldirish” yoki shunga o‘xshash qidiruvlar bo‘lganini aniqlagan.

Biroq Lindsining advokati va tibbiy ekspertlar butunlay boshqacha fikrda. Ular Lindsining tug‘uruqdan keyingi psixoz (postpartum psychosis) deb ataladigan og‘ir va kam uchraydigan ruhiy xastalikdan aziyat chekkanini ta’kidlashdi. Bu holatda ayol reallikdan chetga chiqadi, gallyutsinatsiyalar kuzatiladi va miyasidagi “ovozlar”ga ergashadi. Lindsi shifoxonadan turib bergan ko‘rsatmasida o‘sha kuni miyasida bir ovoz unga: “Senga ham, bolalaringga ham hayot yo‘q, ularni qutqarish uchun o‘ldirishing kerak”, deb buyruq berganini va o‘sha paytda o‘zini boshqara olmaganini aytgan.

Sud jarayoni hanuz davom etmoqda va u Amerikaning eng munozarali ruhiy-sud ekspertizasi hamda murakkab sudlov hodisalaridan biriga aylangan.

### Ayollarning Lindsining yonini olib ko‘chaga chiqishi va ijtimoiy birdamlik

Lindsining ishi tez orada oddiy qotillik voqeasidan ayollar va onalar huquqlari, tug‘uruqdan keyingi ruhiy salomatlik muammolarini qamrab olgan keng ko‘lamli ijtimoiy harakatga aylandi. Minglab ayollar, onalar va hatto tibbiyot xodimlari Lindsini prokuror aytganidek “qotil” emas, balki tibbiyot tizimining qurboni deb hisoblashdi.

Amerika bo‘ylab va ijtimoiy tarmoqlarda #IStandWithLindsay (Men Lindsi tarafidaman) kabi heshteglar tarqaldi. AQSHning turli shtatlarida, xususan Massachusetsda yuzlab ayollar ko‘chalarga chiqib, tinch namoyishlar o‘tkazishdi. Ularning shiorlarida shunday yozilgandi: “U aybdor emas, u kasal edi!”, “Postpartum psixoz — bu jinoyat emas, fojia!”, “Onani yolg‘iz qoldirgan tizim aybdor!”.

Bu ayollarning aksariyati o‘zlari ham tug‘uruqdan keyin og‘ir depressiya, miyaga keladigan dahshatli fikrlar va chorasizlikni boshdan kechirganini aytishdi. Ko‘plab onalarning fikricha, jamiyat ayollardan tug‘uruqdan so‘ng darhol “ideal ona” bo‘lishni talab qiladi. Ruhiy qiynoq, charchoq va depressiya haqida gapirish esa “yomon onalik” stigmatsiyasi deb qabul qilinadi. Lindsi o‘nlab shifokorlarga borib yordam so‘ragan bo‘lsa-da, unga faqat tabletkalar yozib berilgan va haqiqiy psixologik yordam ko‘rsatilmagan. Namoyishchilarning asosiy talabi — Lindsini qamoqxonaga emas, ruhiy kasalliklar shifoxonasiga joylashtirish va tug‘uruqdan keyingi ruhiy salomatlikka milliy darajada e’tibor qaratish bo‘ldi.

### Xayriya pullari va kutilmagan ehsonlar

Ushbu fojiadan keyin jamiyatda yana bir kutilmagan holat yuz berdi: qisqa vaqt ichida Klensilar oilasi uchun katta miqdorda xayriya mablag‘lari yig‘ildi. GoFundMe platformasida ochilgan maxsus sahifa orqali dunyo bo‘ylab odamlar 1 million dollardan ortiq pul o‘tkazishdi.

Eng hayratlanarli va ta’sirli jihati shundaki, bolalarning otasi Patrik Klensi turmush o‘rtog‘i Lindsini ochiqchasiga kechirdi. U ijtimoiy tarmoqlardagi bayonotida shunday yozdi:

“Men Lindsi bilan o‘tgan har bir soniya uchun minnatdorman. U ajoyib rafiqa va mehribon ona edi. Sodir bo‘lgan bu voqea — uning o‘zligini aks ettirmaydi. Bu uning ichidagi og‘ir kasallik. Men uni kechiraman va hammangizdan unga nisbatan nafrat emas, hamdardlik bildirishingizni so‘rayman”.

Otasining bu “mardona va kutilmagan bayonoti” xayriya aksiyasining yanada kuchayishiga sabab bo‘ldi. Yig‘ilgan mablag‘lar nafaqat bolalarning dafn marosimlari va advokatlar xizmati uchun, balki o‘zini ikkinchi qavatdan tashlab butun umrga shol bo‘lib qolgan Lindsining doimiy tibbiy parvarishi hamda tug‘uruqdan keyingi depressiyadan aziyat chekayotgan ayollarga yordam beruvchi jamg‘armalarga yo‘naltirilishi bildirildi. Biroq bu holat jamiyatning boshqa bir qatlami tomonidan keskin qoralandi: “O‘z bolalarining qotili uchun pul yig‘ish — bu axloqsizlik”, degan e’tirozlar ham kam bo‘lmadi.

### Erkaklarning Lindsi “keysi”ga munosabati

Lindsi Klensi voqeasi faqat onalar va tibbiyot doirasi bilan cheklanib qolmadi. U erkaklar, ya’ni bo‘lajak va amaldagi otalar, oila boshliqlari hamda turmush o‘rtoq tanlash arafasida turgan yigitlar orasida ham jiddiy bahslarga sabab bo‘ldi. Erkaklar forumlari, podkastlar va ijtimoiy tarmoqlarda Lindsining ishi misolida turmush o‘rtoq tanlash va oilaviy hayotga tayyorgarlik bo‘yicha yangi munozaralar boshlandi.

Ilgari ko‘plab erkaklar juft tanlashda asosan ayolning tashqi ko‘rinishi, xarakteri, oilaviy tarbiyasi va ro‘zg‘orbopligiga e’tibor qaratgan bo‘lsa, Lindsi voqeasidan so‘ng ruhiy salomatlik (mental health) mezoni birinchi o‘ringa chiqdi. Erkaklar orasida bo‘lajak rafiqaning ruhiy bosimlarga chidamliligi, uning oilasida ruhiy kasalliklar bor-yo‘qligi va depressiyaga moyilligini oldindan bilish qanchalik hayotiy zarurat ekani muhokama qilina boshlandi. “Biz nafaqat yaxshi qizni, balki bo‘lajak bolalarimizning hayotiga xavf solmaydigan ruhiy barqaror onani tanlashimiz kerak”, degan fikrlar ilgari surildi.

Erkaklar o‘rtasidagi tahlillarda yana bir muhim jihat ta’kidlandi: ayol o‘zidagi ruhiy o‘zgarishlarni yashirmay, turmush o‘rtog‘iga ochiq ayta olishi kerak. Lindsining turmush o‘rtog‘i Patrik uyda nimalar bo‘layotganini oxirigacha anglamagani, uning ruhiy holati qanchalik kritik nuqtada ekanini sezmay qolgani ko‘plab erkaklar uchun jiddiy saboq bo‘ldi. Endilikda erkaklar juft tanlashda ayolning o‘z his-tuyg‘ularini to‘g‘ri ifodalay olishi va inqirozli vaziyatlarda yordam so‘ray bilish qobiliyatiga alohida e’tibor qaratmoqda.

Ayni paytda bu ish erkaklarga faqat ayolni ayblash emas, balki er sifatida mas’uliyatni chuqurroq his qilish lozimligini ham ko‘rsatdi. Ko‘plab erkaklar turmush o‘rtog‘i farzand dunyoga keltirgandan so‘ng uni bir zum ham yolg‘iz qoldirmasligini, har bir harakati va ruhiy holatini doimiy nazoratda tutishini aytgan. Ayol tug‘uruqdan keyin ojiz va mo‘rt bo‘lib qolganida, erning faqat moddiy ta’minotchi emas, balki asosiy ruhiy qalqon bo‘lishi shartligi oydinlashdi.

### Ikkiga bo‘lingan fikrlar

Erkaklarning bu hodisaga munosabati bir xil bo‘lmadi. Bir guruh erkaklar Patrik Klensining xotinini kechirganini va unga rahmdillik qilganini “haqiqiy erkaklik, sevgi va mehribonlik” deb baholagan bo‘lsa, boshqa bir guruh esa keskinroq pozitsiyani egalladi. Ularning fikricha, o‘z farzandlarini o‘ldirgan ayolni kechirish va unga xayriya yig‘ish otalik burchiga xiyonatdir. Ular har qancha kasal bo‘lmasin, o‘z jigarbandini o‘ldirgan ayol jinoyatchi va u qattiq jazolanishi kerak, degan qarashda qolmoqda.

### Lindsi qotilmi yoki qurbon?

Lindsi Klensi voqeasi — eng fojiali va javobi murakkab savollardan biridir.

Hodisaga tibbiyot, biologiya va inson ruhiyatining tubsiz qorong‘iliklari nuqtayi nazaridan qaralsa, Lindsi — og‘ir vaziyat va ruhiy kasallik qurboni. U hamshira sifatida boshqalarning hayotini saqlagan, bolalarini jonidan ortiq ko‘rgan ona edi, biroq tug‘uruqdan keyingi psixoz uning ichidagi onalik fitratini yutib yubordi.

Bu fojia jamiyat va dunyoga bir narsani yaqqol ko‘rsatdi: tug‘uruqdan keyingi ruhiy salomatlik — bu shunchaki “injiqlik” yoki “charchoq” emas, balki inson hayotini va butun oilalarni barbod qilishga qodir dahshatli holatdir.

Agar hodisaga faqat qat’iy qonun va oqibat nuqtayi nazaridan qaralsa, Lindsi — uch nafar beayb, o‘zini qutqara olmagan go‘dakning hayotiga zomin bo‘lgan jinoyatchi. Begunoh bolalarning o‘limi hech qanday dori, kasallik yoki vaziyat bilan oqlanishi mumkin emas.