Oson boʻlmagan tanlov

**Qiyin tanlov**

Eron prezidenti Masʼud Pezeshkiyonning Turkmanboshi port shahri yaqinidagi Turkmanistonning Avaza kurort shaharchasiga tashrifi, ehtimol, MDHning yubiley sammitining, balki oʻtgan butun haftaning asosiy intrigasiga aylandi.

Garchi sobiq SSSR mamlakatlarining eng eski integratsion birlashmasi, 35 yillik mavjudligi davomida baʼzi postsovet davlatlari undan chiqib ketgan, qolganlari esa ushbu «ashaddiy doʻstlar»ning yarim tirik «ittifoqi»da yarim-yorti aʼzo boʻlib qolayotgan boʻlsa-da, allaqachondan beri biror-bir qiziqarli axborot sabablarini vaʼda qilmay qoʻygan boʻlsa ham…

Pezeshkiyon postsovet hududidan tashqaridan kelib, allaqachon har qanday amaliy maʼnosini yoʻqotgandek tuyulgan yigʻilishda kuzatuvchi sifatida ishtirok etgan birinchi siyosatchi boʻldi. Buning oʻzi sezilarli diplomatik voqeaga aylandi: hech qachon SSSR tarkibiga kirmagan davlat, ilgari «ulugʻ Rus abadiy jipslashtirgan» Ittifoq respublikalarining «tsivilizatsiyalashgan ajrashishi» uchun tarixiy paydo boʻlgan maydonchada paydo boʻldi.

Aynan Eron prezidenti Avazadagi sammitni butunlay maʼnosizlikdan qutqarib qoldi. Axir, katta olib qaraganda, oʻsha YEOII va HSHTSh fonida MDHning hozirgi koʻrinishdagi mavjudligining oʻzi mutlaq nonsensdek koʻrinadi.

Pezeshkiyon «MDH+1» formatini — Hamdoʻstlik mamlakatlarining Eron bilan oʻzaro hamkorlik mexanizmini yaratishni taklif qildi. Uning kun tartibida — transport, energetika, savdo, investitsiyalar, texnologik hamkorlik va mintaqaviy xavfsizlik. Eron prezidenti, shuningdek, sanktsiyalar va boshqa tashqi bosim sharoitida savdoni qoʻllab-quvvatlashga imkon beradigan moliyaviy va barter mexanizmlarini rivojlantirish tarafdori boʻlib chiqdi.

**Rossiyaga yaxshi boʻlgan narsa Qozogʻistonga…**

Tehronning taklifi, albatta, Eronning MDHga kirish jarayoni boshlanganini ham, yangi xalqaro ittifoq tuzilganini ham anglatmaydi. Gap Eronning Markaziy Osiyo mintaqasida mavjud boʻlgan manfaatlarini instituttsionallashtirishga boʻlgan urinishi haqida bormoqda.

Bu yerda siyosiy motiv ham bor. AQSh bilan qarama-qarshilik sharoitida Eron hamkorlar doirasini kengaytirishga va cheklangan sonli tashqi kontragentlarga qaramlikni kamaytirishga intilmoqda. Koʻp tomonlama maydoncha mintaqaviy siyosatni Moskva yoki Pekin bilan munosabatlarga keltirib qoʻymasdan, bir vaqtning oʻzida bir nechta davlatlar bilan gaplashish imkonini beradi.

Rossiya uchun Eronning sammitda paydo boʻlishi ham ramziy, ham amaliy ahamiyatga ega. Moskva MDHni sobiq sovet respublikalari bilan oʻzaro hamkorlik mexanizmi sifatida saqlab qolishga intilmoqda. 9 oktyabr kuni Vladimir Putin Hamdoʻstlik mamlakatlari oʻrtasidagi iqtisodiy, madaniy va til aloqalarining, shuningdek milliy valyutalardagi hisob-kitoblarni kengaytirishning ahamiyatini taʼkidladi. Uning soʻzlariga koʻra, Rossiyaning MDH mamlakatlari bilan savdosi 2025 yilda 110 milliard dollardan oshdi.

Sanktsiyalar va Ukraina bilan davom etayotgan urush sharoitida muqobil transport, moliya va savdo kanallarini rivojlantirish Rossiya uchun qoʻshimcha qiymatga ega boʻlmoqda. Va Eronning MDH orbitasida paydo boʻlishi Kreml logikasiga mos keladi.

Biroq Tehronni avtomatik ravishda Moskvaning instrumenti deb hisoblash xato boʻlar edi. Eronning oʻz tashqi siyosati, oʻz iqtisodiy manfaatlari va mintaqadagi boshqa davlatlar bilan oʻz qarama-qarshiliklari bor. Eron va Rossiya sanktsiya bosimi va transport infratuzilmasi masalalarida hamkorlik qilishlari mumkin, ammo shu bilan birga sotuv bozorlari, energiya tashuvchilarni xaridorlari va tranzit oqimlari uchun raqobatlashadilar.

Shunga qaramay, Eronning paydo boʻlishi Hamdoʻstlikning siyosiy qabul qilinishini oʻzgartirishi mumkin. MDH+1 dunyoda shunchaki yarim marginal «oʻzlararo toʻplanish» sifatida emas, balki postsovet hududi doirasidan chiqadigan yangi, Gʻarbga qarshi ittifoq tuzishga boʻlgan urinish sifatida qabul qilinadi. Bu, shubhasiz, bugungi Rossiyaning foydasiga, ammo Qozogʻiston uchun muammoga aylanishi mumkin.

**Siyosatdan tashqari hamma narsa!**

Astana uchun Eron bilan hamkorlik qilish mutlaqo aniq iqtisodiy asosga ega. Qozogʻistonga qoʻshimcha eksport yoʻnalishlari, yangi sotuv bozorlari va cheklangan sonli tranzit yoʻnalishlariga qaramlikni kamaytirish imkoniyati kerak. Fors koʻrfaziga va undan keyin Janubiy Osiyo bozorlariga chiqish Rossiya, Kaspiy dengizi va Janubiy Kavkaz orqali mavjud yoʻnalishlarni toʻldirishga qodir.

Qozogʻiston-Eron munosabatlari allaqachon iqtisodiy asosga ega. 2025 yilda ikki tomonlama tovar ayirboshlash, Qozogʻiston tomonining maʼlumotlariga koʻra, qariyb 430 million dollarni tashkil etdi. Ikki mamlakat rasmiylari uni koʻpaytirish, temir yoʻl tashuvlari va port infratuzilmasini rivojlantirishni muhokama qilmoqda.

Biroq iqtisodiy istiqbollarni allaqachon erishilgan natijalar bilan adashtirib yubormaslik kerak. 2026 yil may oyida Qozogʻiston bosh vaziri oʻrinbosari Serik Jumangarin Fors koʻrfazidagi nizo va toʻlovlar bilan bogʻliq muammolar tufayli Eron bilan savdoni rivojlantirish sekinlashishidan ogohlantirdi. Uning soʻzlariga koʻra, allaqachon tuzilgan kontraktlarning bir qismi biznesning sanktsiya xavotirlari sababli toʻxtatib qoʻyilgan.

Va endi — agar Tehronning Hamdoʻstlik bilan MDH+1 formatida (yoki boshqa har qanday formatda) yaqinlashishi aniq shakllarga ega boʻla boshlasa, Vashington bunda shunchaki «savdo»ni emas, balki siyosiy tanlovni koʻrishi mumkin.

**Avazadan Mayamigacha**

Amerika prezidenti Donald Tramp Qozogʻiston va Oʻzbekiston prezidentlarini joriy yilning dekabr oyida AQShda boʻlib oʻtadigan G20 sammitiga taklif qilishini eʼlon qildi. 2026 yil avgustida Qozogʻiston TIV Qasim-Jomart Toqayev Mayamidagi dekabr sammitida ishtirok etishini tasdiqladi.

Toqayevning taklif qilinishi — bu Astana uchun Vashington bilan munosabatlarni mustahkamlash va Qozogʻistonni investitsiyalar, kritik muhim minerallar, energetika va transport bogʻliqligidan manfaatdor boʻlgan mustaqil hamkor sifatida taqdim etish imkoniyatidir.

Bor-u, ushbu uchrashuv arafasida Qozogʻiston murakkab holatga duch kelmoqda: yaqinda AQSh Moliya vazirligi Eron yoki unga qarashli moliya sektori bilan muayyan operatsiyalarni amalga oshiruvchi xorijiy moliya muassasalari qatiq sanktsiyalarga duch kelishi mumkinligidan ogohlantirdi. G20 arafasida Vashington nafaqat Qozogʻiston rahbariyatining koʻp vektorlilik haqidagi bayonotlarini, balki davlat tuzilmalari, banklar va kompaniyalarning aniq harakatlarini ham baholaydi.

Agar Qozogʻiston diplomatik aloqalar va qonuniy savdo bilan cheklanib qolsa, printsipial konflikt uchun sabablar paydo boʻlmasligi mumkin. Agar Qozogʻiston moliya muassasalari yoki logistika operatorlari sanktsiya ostidagi Eron tuzilmalari bilan operatsiyalarga jalb qilingan boʻlib chiqsa, oqibatlari mutlaqo moddiy boʻlishi mumkin: alohida kompaniyalar uchun cheklovlar, hisob-kitoblarning murakkablashishi va biznes uchun komplayens-xarajatlarining oshishi.

Bugungi kunda Qozogʻiston bir nechta geosiyosiy markazlar oʻrtasida doimiy ravishda «shpagatga oʻtirib», koʻp vektorlilik moʻʼjizalarini koʻrsatishga majbur boʻlmoqda.

Birinchidan, Rossiya Qozogʻiston uchun muhim savdo hamkori va tranzit mamlakat boʻlib qolmoqda. Ikkinchidan, Xitoy investitsiyalar, savdo va infratuzilma loyihalarida sezilarli rol oʻynaydi. Uchinchidan, AQSh va Yevropa Ittifoqi investitsiya muhiti, moliyaviy aloqalar, texnologiyalar va alohida resurslar eksporti uchun ahamiyatga ega. Nihoyat, Eron qoʻshimcha transport imkoniyatlarini taqdim etishi mumkin, ammo u bilan hamkorlik qilish yuqori sanktsiyaviy va boshqa xavflar bilan bogʻliq.

**Tanlovning beqarorligi**

Eron prezidentining Avazada paydo boʻlishi — hali yangi integratsion eraning boshlanishi ham, allaqachon hisobdan chiqarilgan Hamdoʻstlik geosiyosiy jihatdan muhim narsaga aylanayotganining isboti ham emas. Hozircha bu amaliy davomini olishi (yoki olmasligi) mumkin boʻlgan diplomatik tashabbusdan boshqa narsa emas.

Eron uchun bu mintaqaviy aloqalarning kengayishini anglatadi. Rossiya uchun — Gʻarb institutlaridan tashqaridagi hamkorlar bilan oʻzaro hamkorlikni mustahkamlash imkoniyati. Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun — yangi bozorlarga va dengiz portlariga potentsial chiqish.

Qozogʻiston uchun hamma narsa murakkabroq. Eron bilan hamkorlik qilishdan keladigan iqtisodiy foydalar mutlaqo real boʻlishi mumkin, ammo ular Amerika sanktsiyalari va xalqaro hisob-kitoblar bilan bogʻliq xavflarni bekor qilmaydi. Mayamidagi G20 ga tayyorgarlik fonida Astana uchun pragmatik iqtisodiy loyiha Moskva va/yoki Tehron foydasiga qilingan siyosiy tanlov sifatida qabul qilinishiga yoʻl qoʻymaslik ayniqsa muhimdir.

Oftobli Avaza kurort shaharchasidagi «eski doʻstlar uchrashuvi»ning asosiy intrigasi va bosh chaqirigʻi, ehtimol, ana shundadir.