O, dengiz, dengiz…
Yaqindagina bu yerda dengiz mavjlanib turgan edi. Bugun sobiq Orolning bepoyon hududlarida saksovul boʻy koʻtarmoqda. Ammo shu bilan bir qatorda qarama-qarshi jarayon ham avj olmoqda: Qozogʻiston Orolning shimoliy qismiga, yaʼni Kichik yoki Qozoqorolga suvni qaytarishga harakat qilmoqda. Oʻzbekiston esa oʻz navbatida dengizning janubiy qismidagi «qurigan tubni koʻkalamzorlashtirish» loyihasini faol amalga oshirmoqda. Ikkala yoʻnalish — suv bilan toʻldirish va koʻkalamzorlashtirish — bir xil vazifani hal qiladi, ammo turli kelajakka yetaklaydi. Chekingan dengiz oʻrnida nima paydo boʻlishi kerak: suvmi, oʻrmonmi yoki ikkalasiga ham joy topiladigan yangi landshaftmi?
### Dengiz ketdi, muammolar qoldi
Orol halokati insonning xoʻjalik faoliyati butun bir mintaqa tabiatini qanday oʻzgartirishi mumkinligining eng mashhur misollaridan biriga aylanganiga ancha boʻldi. Oʻtgan asrning oʻrtalaridagina Orol dunyodagi maydoni boʻyicha toʻrtinchi ichki dengiz edi, uning suv yuzasi maydoni esa taxminan 68–69 ming kvadrat kilometrni tashkil qilardi. Keyinchalik Amudaryo va Sirdaryo suvlari tobora ortib boradigan hajmda ekin maydonlarini sugʻorishga yoʻnaltirila boshlandi. Kanallar, suv omborlari, gidroelektr stantsiyalari qurildi, paxta va sholi ekinlari kengaytirildi. Iqtisodiy vazifalar tezkorlik bilan hal qilindi, ammo ekologik toʻlov juda katta boʻlib chiqdi. Dengiz oʻz maydonining 90% dan ortigʻini yoʻqotdi. Bugun yagona Orol oʻrnida bir nechta tarqoq suv havzalari mavjud, uning qurigan janubiy qismi oʻrnida esa maydoni taxminan 6 million gektar boʻlgan yangi sahro — Orolqum paydo boʻldi. Uning paydo boʻlishi mintaqaga yerlarning shoʻrlanishi, choʻllanish va chang-tuz boʻronlarini olib keldi. Ammo oxirgi ikki oʻn yillikda Orol tarixi kutilmagan davomga ega boʻldi. Maʼlum boʻlishicha, dengizni faqat yoʻqotish emas, balki baʼzi joylarda uni qaytarish ham mumkin ekan.
### Suv qaytganida
2005 yilda Qozogʻistonda Koʻkarol toʻgʻoni qurildi. U Kichik Orolni ajratib oldi va unda Sirdaryo suvini ushlab turish imkonini berdi. Natija hayratlanarli boʻldi: suv sathi koʻtarildi, shoʻrlanish darajasi pasaydi, ixtiofauna tiklana boshladi. 2026 yilga kelib Shimoliy Orol sathi Boltiq tizimi boʻyicha taxminan 42 kilometrga yetdi. Suv bilan birga baliqchilik, demakki, sohilboʻyi qishloqlarining ish oʻrinlari va iqtisodiy hayoti ham qayta boshladi.
Koʻkarol toʻgʻoni muhim bir narsani isbotladi: Orolning yemirilishi ortga qaytariladigan jarayondir. Ammo bu muvaffaqiyat darhol yangi savolni oʻrtaga tashladi: yanada ilgarilab ketish mumkinmi? Javob birinchi navbatda suvga borib taqaladi. Sirdaryo va Amudaryo Markaziy Osiyoning qishloq xoʻjaligi, shaharlari, sanoati va energetikasini taʼminlaydi. Orolga oqib keladigan suv miqdorini oshirish uchun yo oqimning yuqori qismida suv isteʼmolini kamaytirish, yoki undan foydalanish samaradorligini sezilarli darajada oshirish kerak. Shuning uchun dengiz taqdiri endi faqat Qozogʻiston yoki Oʻzbekistonga bogʻliq emas. U butun mintaqaning suv siyosati bilan bogʻliq.
Suvni qaytarish ehtimoli hali past boʻlgan joylarda boshqa yoʻl tanlandi. Oʻzbekiston Orolning qurigan tubini keng koʻlamda koʻkalamzorlashtirishni boshladi. Keyinchalik bunga Qozogʻiston ham qoʻshildi. Orolqumda birinchi navbatda saksovul, jongʻil (tamariks) va shoʻr hamda deyarli suvsiz yerda yashay oladigan boshqa oʻsimliklar ekilmoqda. Ularning vazifasi oddiy: qum va tuzni ushlab qolish, chang boʻronlarini kamaytirish va bosqichma-bosqich barqaror oʻsimlik qoplamini shakllantirish. Ishlar koʻlami juda katta. Ommaviy axborot vositalarida keltirilgan maʼlumotlarga koʻra, koʻkalamzorlashtirish Oʻzbekistonda 1,5 million gektardan ortiq, Qozogʻistonda esa 500 ming gektarga yaqin maydonni qamrab olgan. Orol kelajagining ikkinchi strategiyasi ana shunday shakllandi.
Birinchisi — «suv bilan toʻldirish» — dengizni qaytarishga harakat qiladi, ikkinchisi — «koʻkalamzorlashtirish» — u yoʻqolganidan posle qolgan yerni xavfsizroq qilishga urinadi. Uzoq vaqt davomida bu yondashuvlar bir-birini shunchaki toʻldiradidek tuyulgan edi. Ammo yangi ilmiy maʼlumotlar muammoga murakkabroq nazar solishga majbur qilmoqda.
2022 yilda Orolda ispaniyalik olimlar Qiziloʻrdaning Orol tumani faollarining bevosita ishtirokida choʻkma yotqiziqlarni keng koʻlamli tadqiq qilishdi. Ularning natijalari yaqinda Science (DOI: 10.1126/science.aeb2344) jurnalida chop etildi va xalqaro matbuot eʼtiborini tortdi. Maʼlum boʻlishicha, qurigan dengiz tubi yana bir xavfli xususiyatga ega: u karbonat angidrid gazi ajratib chiqaradi. Tadqiqotchilarning baholashicha, 1960-yillarda dengizning jadal qurishi boshlanganidan beri uning sobiq tubi taxminan 748 million tonna CO₂ ajratgan, bu Ispaniya, Frantsiya va Belgiyaning zamonaviy yillik umumiy chiqindilariga tengdir. Uning yotqiziqlarida shunchalik koʻp organik uglerod qolmoqdaki, kelajakda potentsial ravishda yana 605 million tonnaga yaqin CO₂ ajralib chiqishi mumkin. Tub suv ostida boʻlgan vaqtda u yerda toʻplangan organik modda qisman kisloroddan himoyalangan boʻladi. Suv chekinganda, havo tuproqqa kirib boradi. Organikaning parchalanishi boshlanadi va uglerod atmosferaga chiqib ketadi.
Kutilmagan effekt paydo boʻlmoqda: sobiq dengiz uglerod omboridan uning chiqindi manbaiga aylanmoqda. Tadqiqotchilar yana bir muhim xulosaga kelishdi: Orolqumning oʻta quruq iqlimida oʻsimliklar tuproqdan ajralib chiqayotgan karbonat angidrid gazini toʻliq yuta olmaydi. Aynan shunday chiqindilarni kamaytirish haqida gap ketganda, qurigan tubning bir qismiga suvni qaytarish koʻkalamzorlashtirishdan koʻra samaraliroq boʻlishi mumkin.
### Suv oʻrmonga qarshimi?
Bu saksovul bekorga ekilmoqda deganimi? Albatta, yoʻq. Koʻkalamzorlashtirish boshqa, kam boʻlmagan muhim vazifalarni hal qiladi. Oʻsimliklar tuproqni mustahkamlaydi, qum va tuz koʻchishini kamaytiradi, oʻsimlik qoplamini hosil qiladi. Yangi tadqiqot bu natijalarni inkor etmaydi. U faqat shuni koʻrsatadi: oʻrmon dengiz oʻrnini toʻliq bosa olmaydi. Ammo bu yerda haqiqiy qarama-qarshilik paydo boʻladi. Vaqt oʻtishi bilan sobiq dengiz tubida oʻn yillar davomida barqaror quruqlik ekotizimi shakllantirilsa, bu hudud amalda quruqlik sifatida mustahkamlanadi. Agar qachondir uni yana suv bilan toʻldirish rejalashtirilsa, uzoq muddatli koʻkalamzorlashtirish oʻz maʼnosini yoʻqotadi. Xush, qay birini tanlash kerak? Ehtimol, umuman tanlashning hojati yoʻqdir.
«Yoki — yoki» emas, balki «ham — ham». Sobiq Orol juda katta, shuning uchun uning butun hududi uchun yagona retsept mavjud boʻlishi mumkin emas. Kichik Orol allaqachon isbotladi: suv oqimini taʼminlashning real imkoniyati boʻlgan joyda dengizni tiklash mumkin. Bu nafaqat ekologik, balki iqtisodiy samara ham beradi. Sirdaryo va Amudaryo deltalarida ham koʻllar va suv-botqoqlik yerlarini saqlab qolish uchun suv zarur. Ammo Orolqumning shunday goyat katta hududlari borki, u yerga yaqin kelajakda suv qaytishi amrimahol. Bu yerda koʻkalamzorlashtirish halokat oqibatlarini yumshatishning eng real usuli boʻlib qolmoqda.
Shu sababli ikki strategiyani bir-biriga qarama-qarshi qoʻymasdan, hududlar boʻyicha ajratish mumkin. Suvni qaytarish real boʻlgan joylarda — suv bilan toʻldirish, buning iloji boʻlmagan joylarda era — koʻkalamzorlashtirish kerak. Daryo deltalari era suv havzalari, oʻsimliklar va xoʻjalik faoliyati birgalikda mavjud boʻlgan oraliq hududlarga aylanishi mumkin. Aynan shunday yondashuv dastlabki maqolada ham taklif etilgan. Va bu endi boshqacha Orol boʻladi — ilgarigi dengiz ham emas, oddiy choʻl ham emas.
### Dengizni qaytarishdan daromad olish mumkinmi?
Yangi tadqiqot yana bir ajoyib gʻoyani taklif etadi. Mualliflarning hisob-kitoblariga koʻra, suvdan samaraliroq foydalanishga taxminan 8,5 milliard yevro investitsiya kiritish 1960 yilgi darajaga nisbatan Orol maydonining taxminan yarmini tiklash uchun sharoit yaratishi mumkin. Tadqiqotchilar mablagʻlarning bir qismini «uglerod kreditlari» bozori orqali izlashni taklif qilmoqdalar. Qisqacha aytganda, «uglerod kreditlari» — bu issiqxona gazlarini (SO2 va metan) kamaytirishga qaratilgan jahon bozori mexanizmlarining elementlari boʻlib, ularning kvotalari mamlakatlararo birjalarda sotilishi mumkin. Qozogʻistonda qonunchilik bazasi allaqachon mavjud va soʻnggi yillarda muvaffaqiyatli rivojlana boshladi. Bu yerdagi mantiq shunda: agar suvning qaytishi sobiq dengiz tubidan CO₂ chiqishini toʻxtatsa, oldi olingan chiqindilar iqtisodiy qiymatga ega boʻladi. Tadqiqotchilar uni taxminan 3,1–15,8 milliard yevroga baholamoqda. Hozircha bu tayyor loyihadan koʻra koʻproq muhokama uchun taklifdir. Ammo u Orolga boʻlgan qarashning oʻzini oʻzgartiradi. Dengizni tiklash nafaqat qimmatga tushadigan ekologik dastur, balki mumkin boʻlgan iqlim va iqtisodiy loyiha sifatida ham qarala boshlanadi.
### Dengiz boʻyida yashayotgan fan
Ammo bu tarixning yana bir ishtirokchisi bor, u haqda juda kam gapiriladi, — bu Orolboʻyining oʻzida yashovchi aholidir. Bu oʻrinda «Orol Tenizi» kabi jamoat tashkilotlarining tajribasi muhimdir. Oʻn yillab Orol yonida yashab kelayotgan odamlar sunʼiy yoʻldosh tasvirlari va qisqa muddatli ekspeditsiyalar bera olmaydigan bilimlarga ega. Baliqchilar suvning qanday oʻzgarayotganini, baliq qayerda paydo boʻlayotgani yoki yoʻqolayotganini, sohil chizigʻi va delta koʻllari bilan nima sodir boʻlayotganini koʻrishadi. Bu koʻp yillik kuzatuvlar professional ilmiy tadqiqotlar bilan birlashganda, bugungi kunda «fuqarolik fani» deb ataladigan narsa paydo boʻladi. Yuqorida koʻrib chiqilgan tadqiqotlarda mahalliy aholining ishtiroki akademik ilmiy tadqiqotlarga muhim qoʻshimcha boʻlib, Orolning ushbu «intellektual tiklanishi»ga xizmat qiladi. Bu, ayniqsa, hozirgi vaqtda, dengizning oʻtmishi haqida emas, balki uning va butun sohilboʻyi xalqining kelajagi haqidagi masala hal qilinayotgan bir paytda juda muhimdir.
### Biz qaysi Orolni qoldiramiz?
Oʻtgan asrning oʻrtalaridagi Orolni bugun toʻliq qaytarib boʻlmaydi. Juda koʻp narsa oʻzgardi — aholi, qishloq xoʻjaligi, suv isteʼmoli, butun mintaqa iqtisodiyoti. Ammo bu kelajak allaqachon belgilab qoʻyilganini anglatmaydi. Kichik Orol suvni qaytarish mumkinligini koʻrsatmoqda. Orolqum esa qurigan yerni bosqichma-bosqich oʻsimliklar bilan mustahkamlash mumkinligini koʻrsatmoqda. Yangi tadqiqotlar har bir qarorning oʻz cheklovlari va oqibatlari borligidan ogohlantiradi. Shuning uchun bugungi kunda asosiy savol shunday yangramaydi: qaysi biri yaxshiroq — suvmi yoki oʻrmonmi? Sobiq dengizning qaysi qismini hali ham suvga qaytarish mumkinligini, qaysi birini koʻkalamzorlashtirish zarurligini va ular oʻrtasidagi chegara qayerdan oʻtishini tushunish juda muhimdir. Va buni nafaqat olimlar, amaldorlar va xalqaro tashkilotlar hal qilishi kerak. Oxirgi soʻz bu yerda yashashda davom etayotgan odamlarga ham tegishli boʻlishi kerak. Chunki ular uchun Orol — dunyo xaritasidagi ekologik ramz emas. Orol — ularning uyi.