Oʻzbeklarga eng yaqin xalq: uygʻurlar bilan qanday oʻxshashliklarimiz bor?

**Oʻzbeklar va Uygʻurlar: Umumiy Ildizlar va Bugungi Hayot Tarzi**

Dunyoda oʻzbeklarga tashqi koʻrinishi, tili, taomlari va urf-odatlari jihatidan nihoyatda oʻxshash bir xalq mavjud boʻlib, ular uygʻurlardir. "Daryo" muxbiri Xitoyning Shinjon uygʻur avtonom rayoniga tashrif buyurib, uygʻurlarning bugungi hayoti bilan yaqindan tanishdi.

**Sayohat Tafsilotlari va Shinjonning Geografik Xususiyatlari**

Sayohat Xitoyning Oʻzbekistondagi elchixonasi tomonidan tashkil etildi. Bir guruh oʻzbekistonlik jurnalistlar, diplomatlar va mahalla faollari Urumchi va Qashqar shaharlariga bordilar. Shinjon hududi 1,66 million kvadrat kilometrni tashkil etib, Oʻzbekistondan qariyb toʻrt baravar kattadir. Aholisi 26 million 360 mingdan ortiq boʻlib, ularning 61 foizi shaharlarda istiqomat qiladi.

**Til va Yozuvdagi Oʻxshashliklar va Farqlar**

Shinjonda eʼtiborni tortadigan birinchi jihat uygʻur tilidir. Uygʻurlar ham oʻzbeklar kabi turkiy xalqlardan boʻlib, ularning tarixiy ildizlari bir. Shu sababli, ular bilan oʻzbek tilida bemalol muloqot qilish mumkin. Baʼzi soʻzlarni hisobga olmaganda, ikki xalq bir-birini tushuna oladi. Biroq, ularning yozuvi turlicha – uygʻurlar arab alifbosidan foydalanadilar. Oʻzbeklar ham tarixda uzoq yillar arab alifbosidan foydalanganlar, ammo soʻnggi 100 yilda lotin, kirill va yana lotin yozuviga oʻtish tajribasini boshdan kechirdilar.

Safar ishtirokchilari uygʻur haydovchisi Abduqayum bilan suhbatlashdilar. Uning soʻzlariga koʻra, Urumchida kuniga sakkiz soat ishlaydigan haydovchilarning daromadi 5-6 ming yuanni (10,6 million soʻmgacha) tashkil etadi, bu esa oylik xarajatlarga bemalol yetadi.

**Din va Madaniyatdagi Mushtaraklik**

Ikkinchi muhim oʻxshashlik shundaki, uygʻurlar ham aksariyat oʻzbeklar kabi musulmonlardir. Shinjonda koʻplab masjidlar mavjudligi qayd etildi. Masalan, Qashqar viloyatining oʻzida mingga yaqin katta-kichik masjidlar faoliyat koʻrsatadi. Delegatsiya Xitoydagi eng yirik musulmonlar namozgohi boʻlgan, 1442-yilda qurilgan va qariyb 600 yildan beri saqlanib kelayotgan Eydgoh masjidida boʻldi. Masjid hozir ham faoliyat yuritmoqda.

**Qashqar: Tarixiy Shahar va Iqtisodiy Hayot**

Navbatdagi manzil ikki ming yillik tarixga ega Qashqar shahri boʻldi. Bu yerdagi tor koʻchalar, loydan qurilgan devorlar va qadimiy bozorlar oʻziga xos muhit yaratadi. Bugungi kunda Qashqar viloyatida 5,75 million kishi yashaydi, ularning 82,4 foizi uygʻurlardir. Aholining 60 foizi dehqonchilik bilan shugʻullanadi, qolganlari sanoat va xizmat koʻrsatish sohalarida mehnat qiladi. Qashqar shahrining oʻzida 1,5 million kishi istiqomat qiladi. Urumchidan Qashqargacha 1,5 ming kilometr masofa bosildi. Qashqardan Andijongacha 550 kilometr, Toshkentgacha esa 800 kilometr masofa bor.

Temirchilik bilan 20 yildan beri shugʻullanuvchi Abdullajon usta oʻz kasbi haqida gapirib berdi. U asosan qozon, kapkir, choʻmich va boshqa uy-roʻzgʻor buyumlarini yasaydi. Temirchilik uning ota kasbi boʻlib, u kuniga olti soat ishlaydi.

**Uygʻur Oshxonasi: Oʻzbek Taomlari bilan Oʻxshashliklar**

Sayohat davomida uygʻur kafe-restoranlarida ovqatlanish uygʻur taomlarining oʻzbeklarnikiga juda oʻxshashligini koʻrsatdi. Ularning milliy taomlari qatorida lagʻmon, palov, manti, somsa, gijda non va chopon kabi ovqatlar alohida oʻrin tutadi.

Tashqi ishlar vazirligi vakili Asqar Mamajonov oʻzbek va uygʻur taomlaridagi oʻxshashlik va farqlar haqida shunday dedi: "Nonlari Jizzax taraflarda yopiladigan nonlarga oʻxshaydi. Lagʻmoni ham sal achchigʻini aytmasa, oʻzimiznikidek. Kaboblari juda oʻxshash, somsasi esa oʻzimizning Olot somsadek. Faqat xamiri sal qalinroq. Olot somsasini bizda pechkada qilayotgan boʻlsa, bular tandirda yopyapti. Tarvuz-qovunlari oʻzimiznikidek. Uygʻurcha osh Xorazm oshiga yaqinroq. Umuman olganda, uygʻurlar pazanda xalq ekan."

**Bozorlar va Onlayn Savdo**

Delegatsiya Shinjonning bir nechta bozorlarida boʻldi. Bu yerda ham Oʻzbekiston bozorlaridagi kabi narxlarni savdolashib, pasaytirib sotib olish mumkin. "Daryo" muxbiri baʼzi savdogarlar bilan suhbatlashdi. Ular raqobat kuchayib, onlayn savdo juda rivojlanishi sababli bozordagi sotuvlar susayganini va daromad kamayganini taʼkidladilar.

Shinjonda ovqatlarni onlayn buyurtma qilsangiz 20 daqiqada, dori yoki kiyim-kechakni esa yarim soat ichida yetkazib berilishi juda tez xizmat koʻrsatishdan dalolat beradi. Bu rivojlanish anʼanaviy bozorga sezilarli taʼsir koʻrsatmoqda, chunki koʻpchilik bozorga borib vaqt oʻtkazmay, uyda oʻtirib buyurtma berishni afzal koʻrmoqda. Oʻzbekistonda esa onlayn buyurtma qilinadigan tovarlar bu darajada tez yetkazilmaydi.

**Oilaviy Anʼanalar va Mahalla Tizimi**

Yana bir qiziq tomoni, uygʻurlar serfarzand xalq ekan. Suhbatlashilgan uygʻurlar orasida besh nafargacha farzandi borlar koʻpchilikni tashkil etdi. Uygʻurlar toʻylarida ham oʻzbeklarnikiga oʻxshash jihatlari koʻp. Masalan, toʻylarga 300 nafardan 500 nafargacha mehmon keladi va Oʻzbekistonning koʻplab joylaridagi kabi kotejlar qilinadi.

Uygʻurlarda ham Oʻzbekistonning ayrim hududlaridagi kabi koʻpkari chopiladi. Delegatsiya ot sporti majmuasida boʻlib, koʻpkari, kamondan oʻq otish va boshqa chavandozlik tomoshalarini tomosha qildi. Shuningdek, uygʻurlarning bir nechta milliy va tarixiy muzeylariga safar qilindi. Muzey devorlariga ilingan gilamlar ham oʻzbeklar toʻqigan gilamlarga oʻxshaydi.

Qiziq tomoni, uygʻurlarda ham mahalla tizimi ishlaydi. Delegatsiya Urumchi shahridagi xalqaro bozor yaqinidagi "Yashnan" mahalla punktida boʻldi. Bu joyda 4214 nafar, 14 ta millat vakillari yashaydi. Hududda bozor borligi sababli savdo bilan shugʻullanuvchi aholi ulushi koʻproq. Mahalla markazida yoshlar va qariyalar uchun turli hunarmandlik va sport toʻgaraklari yoʻlga qoʻyilgan.

Oʻzbekiston mahallalari uyushmasi xodimi Shahboz Rahimov uygʻurlarning oʻzbeklarga qaysi oʻxshash jihatlari hayron qoldirganini aytdi: "Bayramlari, tadbirlari bizdagiga juda oʻxshaydi. Masalan, Navroʻz bayramida hamma oʻzining uyidan narsa olib chiqib, bitta joyga yigʻiladi, sayl boʻladi. Milliy anʼanalari, qadriyatlari ham oʻzimizga tortadigan jihatlari koʻp ekan. Har xil madaniy toʻgaraklari bor ekan. Ular bizda ham bor. Lekin biz asosan yoshlarni qamrab olamiz. Bu yerda toʻgaraklarga koʻproq pensionerlar jalb qilingan. Bu yoqdagi doskalarga mahalladagi muammolar yozib qoʻyilarkan. Doskaga qarab koʻrsatilgan muammoni kim, qachon yechadi, hozir jarayon qanaqa degan savollarga javob olish mumkin. Biz ham mana shu jihatlarni olsak boʻladi."

**Transport va Yashillik**

Shinjonda Oʻzbekistondagidan farqli ravishda skuterlar juda koʻp va ularni asosan ayollar haydamoqda. Har qadamda mototsikl, skuter yoki velosipedlarni uchratish mumkin. Qator koʻchalarda ular uchun alohida yoʻllar qilingan. Bu oddiy kichik yoʻllar emas, balki butun bir mashina sigʻadigan kenglikdagi oʻnlab kilometrlik yoʻllardir.

Koʻchalarda yashillikka ham yaxshi eʼtibor qaratilgan. Xitoyning boshqa shaharlaridagi kabi, Urumchida ham avtomobil yoʻllarining nafaqat chetlariga, balki oʻrta qismlariga ham oʻsimliklar yoki kalta boʻyli archalar ekilgan. Bunday yashilliklar Xitoy boʻylab yuzlab kilometrlarga choʻziladi.

Delegatsiya vakillari Shinjonning bir nechta koʻchalarida, doʻkonlar, bozorlar, kafe va restoranlarida boʻldi. Koʻplab uygʻurlar bilan suhbatlashildi. Uygʻurlarning aksar qismi Oʻzbekiston yoki oʻzbeklar haqida bilishini aytdi. Ayrimlari Toshkent, Samarqand, Buxoro yoki Xorazmda boʻlganini bildirdi. Baʼzilari esa Oʻzbekistonga borish orzusida ekanini taʼkidladi.