Oʻzbekistonda shisha va bankalar uchun majburiy depozit joriy etilmoqchi
Oʻzbekistonda ichimlik xaridorlari plastik va oyna shishalar, shuningdek, alyuminiy bankalar uchun garov puli toʻlashni boshlashlari mumkin. Pullar boʻsh idish topshirilgandan keyin qaytariladi. Rasmiylar bunday tizimni majburiy qilishni taklif etmoqda, chunki oʻramlarni ixtiyoriy yigʻish amaliyotga joriy etilmagan.
Oʻzbekistonda shisha va bankalar uchun majburiy depozit joriy etilishi moʻljallanmoqda
Oʻzbekistonda plastik va shisha idishlar, shuningdek, ichimliklardan boʻshagan alyuminiy bankalar uchun majburiy depozit tizimini joriy etish taklif qilindi. Bu haqda 20 oktyabr kuni Oliy Majlis Qonunchilik palatasi majlisida Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi raisi oʻrinbosari Iskandar Qutbiddinov «Chiqindilar toʻgʻrisida»gi qonunning yangi tahriri loyihasini taqdim etayotib maʼlum qildi.
Uning soʻzlariga koʻra, amaldagi tizim oʻrov-joylarni alohida yigʻish uchun yetarli iqtisodiy ragʻbat yaratmayapti.
«Plastik va shisha idishlar, shuningdek, ichimliklardan boʻshagan alyuminiy bankalar uchun majburiy depozit tizimini joriy etish zarur. Ixtiyoriy tartib amaliyotda joriy etilmagan, bunday chiqindilarni qayta ishlash darajasi esa pastligicha qolmoqda — atigi 6,2%», — dedi u.
Depozit tizimi shuni anglatadiki, tovar narxiga oʻrov-joy uchun zalog (garov) summasi kiritiladi, xaridor esa boʻsh idishni maxsus qabul qilish punktiga topshirgandan soʻng ushbu summani qaytarib olishi mumkin. Masalan, baʼzi Yevropa mamlakatlarida plastik va shisha idishlarni doʻkonlarda yoki ularning yonida oʻrnatilgan avtomatlar orqali topshirish va xarid qilishda toʻlangan summani qaytarib olish mumkin. Shu usulda yigʻilgan oʻrov-joylar qayta ishlashga yuboriladi.
Qutbiddinovga koʻra, bu chiqindilarni alohida yigʻishni ragʻbatlantirish, qayta ishlash uchun xomashyo hajmini oshirish va atrof-muhit ifloslanishini kamaytirishga yordam beradi.
«Ishlab chiqaruvchilar va savdo tashkilotlariga tegishli infratuzilmani yaratish uchun bosqichma-bosqich oʻtish davrini taqdim etish zarur», — dedi u.
Majlisda depozit miqdori qancha boʻlishi, tizim operatori kim boʻlishi, idishlarni qayerda topshirish mumkinligi va yangi qoidalar qachon kuchga kirishi mumkinligiga aniqlik kiritilmadi.
Shuningdek, deputatlar tomonidan birinchi oʻqishda maʼqullangan qonun loyihasida majburiy depozit tizimi qaysi koʻrinishda mustahkamlangani hozircha noaniq.
Sentyabr oyida Chiqindilarni boshqarish va tsirkulyar iqtisodiyotni rivojlantirish agentligi Norvegiyaning TOMRA kompaniyasi bilan hamkorlikda ishlatilgan idishlarni maxsus avtomatlar — fandomatlar orqali qabul qilish boʻyicha pilot loyihani ishga tushirdi.
23 sentyabr kuni Toshkent shahri va Surxondaryo viloyatida dastlabki qurilmalar ishlay boshladi. Poytaxtda fandomatlardan biri Chilonzor tumani, Bunyodkor koʻchasi, 7A-uyda joylashgan Milliy ekologiya qoʻmitasi binosi oldida oʻrnatildi.
Avtomatlar plastik va shisha idishlarni, shuningdek, alyuminiy bankalarni qabul qiladi. Idishning har bir birligi uchun 150 soʻm miqdorida mukofot koʻzda tutilgan boʻlib, uni Click toʻlov tizimi orqali elektron hamyonga olish yoki xayriyaga yoʻnaltirish mumkin.
Agar pilot loyiha samaradorlikni koʻrsatsa, fandomatlarni Toshkentda va boshqa hududlarda odamlar gavjum boʻladigan joylarda bosqichma-bosqich joylashtirish rejalashtirilmoqda.
Shu bilan birga, amaldagi mexanizm taklif etilayotgan depozit tizimidan farq qiladi: hozirda aholi ichimlikni xarid qilishda zalog toʻlamasdan, ishlatilgan idishni topshirgani uchun mukofot oladi. Kelajakdagi depozit miqdori hozircha eʼlon qilinmagan.
Depozitlarni qoʻllagan holda ishlatilgan idishlarni qaytarish mexanizmi avvalroq prezidentning 2023 yil 31 maydagi qarorida koʻzda tutilgan istiqbolli innovatsion loyihalar roʻyxatiga kiritilgan edi.
2025 yilning yanvar oyida oʻshandagi Ekologiya vazirligi ham plastik mahsulotlar ishlab chiqaruvchilari va import qiluvchilarining chiqindilarni yigʻish, saralash va qayta ishlash boʻyicha masʼuliyatini bosqichma-bosqich kengaytirishni taklif qilgan edi.
Xususan, idora salqin ichimliklar ishlab chiqaruvchilari tomonidan foydalaniladigan plastik oʻrov-joylarning 2026 yilga borib 50 foizini, 2027 yilga borib 75 foizini va 2028 yilga borib 100 foizini majburiy qayta ishlash tarafdori boʻlgan edi. Ushbu koʻrsatkichlar va muddatlar vazirlik tomonidan taklif etilgan edi, biroq 20 oktyabrdagi majlisda ular qonun loyihasining yangi tahririda oʻz aksini topgan-topmaganiga aniqlik kiritilmadi.
Deputatlarga taqdim etilgan hujjatda alohida turdagi tovarlar va oʻrov-joylardan hosil boʻladigan chiqindilar uchun ishlab chiqaruvchilar va import qiluvchilarning masʼuliyatini kengaytirish koʻzda tutilgan. Belgilangan hollarda utilizatsiya yigʻimini qoʻllash ham taklif etilmoqda.
«Bu chiqindilar hosil boʻlishini kamaytirish, qayta ishlashni ragʻbatlantirish hamda chiqindilarni boshqarish xarajatlarini qoplashda ishlab chiqaruvchilar va import qiluvchilarning ishtirokini taʼminlashga qaratilgan», — deya tushuntirdi Qutbiddinov.
U keltirgan maʼlumotlarga koʻra, 2025 yilda Oʻzbekistonda 15,1 mln tonna maishiy chiqindi hosil boʻlgan, biroq ularni saralash ulushi atigi 5,2% ni tashkil etgan.
Idora vakili mamlakatda chiqindilar hosil boʻladigan joylarda ularni alohida yigʻishni qayta ishlash korxonalariga topshirish bilan bogʻlaydigan yagona tizim hozircha shakllanmaganini taʼkidladi.
«Chiqindilar toʻgʻrisida»gi qonunning yangi tahriri toʻqqizta bob va 60 ta moddadan iborat. U oʻrov-joylarni qayta ishlashni tartibga solishdan tashqari, chiqindilarni xavflilik darajasi boʻyicha tasniflashni, davlat organlari va operatorlarning masʼuliyatiga aniqlik kiritishni, poligonlar va chiqindilarni qayta yuklash stantsiyalariga qoʻyiladigan yangi talablarni, shuningdek, sohani moliyalashtirishdagi oʻzgarishlarni koʻzda tutadi.
20 oktyabr kuni Qonunchilik palatasi qonun loyihasini birinchi oʻqishda maʼqulladi. Yangi qoidalar kuchga kirishi uchun hujjat keyingi qonunchilik tartib-taomillaridan oʻtishi kerak.