Oʻzbekistonda AES qurilishini nazorat qilish uchun qoʻshma korxona tashkil etiladi

Oʻzbekistonda AES qurilishini nazorat qilish uchun qoʻshma korxona tashkil etish rejalashtirilmoqda

Jizzax viloyatida integratsiyalashgan atom elektr stantsiyasi qurilishining eng qizgʻin pallasida maydonchaga 10 mingdan ortiq ishchi va mutaxassislarni jalb etish koʻzda tutilgan, bunda ularning 65−70 foizini mahalliy kadrlar tashkil etishi kerak. Bu haqda Prezident Shavkat Mirziyoyevga taqdim etilgan hisobot yakunlari boʻyicha Atom energiyasi agentligi («Oʻzatom») maʼlum qildi.

Oʻzbekistondagi ilk integratsiyalashgan AES loyihasi qurilishning faol bosqichiga oʻtdi. Hozirda asosiy ishlar birinchi energoblokning poydevoriga qaratilgan. 4 iyundan boshlab maydonchaga 916 kub metr beton yotqizildi, qurilish-montaj bazasi va poydevor ishlari esa, «Oʻzatom» maʼlumotlariga koʻra, jadval asosida bormoqda.

«Bu endi namoyish bosqichi emas. Kotlovan yopildi, beton quyilmoqda, baza kengaymoqda. Direktsiyaning vazifasi — surʼatni ushlab turish va yer, beton hamda loyihalash ishlari oʻrtasida uzilishga yoʻl qoʻymaslikdir», — dedi AES qurilishi boʻyicha Direktsiya direktori Abdijamil Kalmuratov.

Uning soʻzlariga koʻra, 916 kub metr — «ramziy quyma emas, balki birinchi blokning yuk koʻtaruvchi konstruktsiyasi boshlanishidir». Keyingi qadam umumstantsiya inshootlarini loyihalash va uzoq tayyorlanish tsikliga ega uskunalarni ishlab chiqarishni tezlashtirish boʻlishi kerak.

«Oʻzatom»da, shuningdek, atrof-muhitga taʼsirni baholash hujjati ishlab chiqilgani va tasdiqlangani, kichik quvvatli bloklarni joylashtirish va qurish uchun zarur ruxsatnoma va litsenziyalar olingani maʼlum qilindi.

22−26 iyun kunlari Oʻzbekistonda MAGATEning ikkinchi bosqichdagi INIR (yadroviy infratuzilmani kompleks koʻrib chiqish) takroriy missiyasi boʻlib oʻtdi, unda 16 ta vazirlik va idoradan 41 nafar rahbar va mutaxassis ishtirok etdi.

«Oʻzatom» maʼlumotlariga koʻra, missiya yakunlari boʻyicha Oʻzbekistonga 2021 yilda berilgan tavsiyalarning aksariyati bajarilgani qayd etildi. Tartib-taomillar yakunlanganidan keyin rasmiy hisobotni MAGATE saytida eʼlon qilish rejalashtirilgan.

«Oʻzatom»ning jamlanma axborot, tahlil va strategik rejalashtirish boʻlimi maslahatchisi — rahbari Rozaliya Kamayeva ushbu missiyani «butun davlat mashinasining global stress-testi» deb atadi.

«Yadroviy loyiha nafaqat kub metr betonlar bilan, balki birinchi navbatda mamlakatning texnologik jihatdan yetukligi bilan sinaladi, bu ishonch loyihasi va mutlaq yadroviy xavfsizlik rejimida faoliyat yuritish qobiliyatining sinovidir», — dedi u.

Oʻzbekiston atom energetikasi uchun infratuzilmani tayyorlashda sezilarli yutuqlarga erishdi, deya xulosa qilgan edi avvalroq MAGATE missiyasi. Shu bilan birga, mamlakat hali texnik-iqtisodiy tadqiqotlarni yakunlashi va yadroviy regulyatorni mustahkamlashi lozim.

Loyihaning alohida yoʻnalishi mahalliy korxonalar ishtirokini kengaytirishdan iborat boʻladi.

«Oʻzatom» bahosiga koʻra, hozirgi mahalliylashtirish salohiyati loyiha umumiy qiymatining 21 foizigacha tashkil etadi. Oʻzbekistonning 30 dan ortiq korxonasi kabel, metall prokati, temir-beton konstruktsiyalar va gidroizolyatsiya materiallarini yetkazib berishga qodir.

Mahalliylashtirishni 30 foizdan oshirish uchun Forish tumanida, stantsiyadan 25 km uzoqlikda maydoni 200 gektar boʻlgan ixtisoslashtirilgan sanoat zonasini tashkil etish taklif qilinmoqda. U yerda 15 ta yoʻnalish boʻyicha mahsulot ishlab chiqarish va yigʻishni yoʻlga qoʻyish hamda 2000 tagacha ish oʻrni yaratish rejalashtirilgan.

«AES nafaqat kilovatt-soatlar, balki sanoat maktabini ham berishi kerak. Forishdagi sanoat zonasi — bu mahalliylashtirishni deklaratsiyadan ishlab chiqarish zanjiriga oʻtkazadigan vositadir», — dedi Abdijamil Kalmuratov.

Tashqi infratuzilma uchun Prezident alohida moʻljalni belgilab berdi — 60−70% mahalliy mahsulot va xizmatlar. Direktsiya rahbarining soʻzlariga koʻra, yadroviy orol bosh pudratchining masʼuliyat hududi boʻlib qoladi, maydoncha, qurilish bazasi, materiallar va infratuzilma esa texnologik jihatdan yoʻl qoʻyiladigan joylarda oʻzbek kompaniyalari salohiyatidan maksimal darajada foydalanishi kerak.

AESning tashqi infratuzilmasi doirasida 388 km elektr tarmoqlari, podstantsiya, 21 km ichimlik suvi quvurlari, 120 km texnik suv taʼminoti, 39,5 km avtomobil va 11 km temir yoʻllarini qurish rejalashtirilgan.

Stantsiyaning oʻz hududi 525 gektarni tashkil etadi. Atom shaharchasi, «Oʻzatom» xabariga koʻra, 100 gektarni egallaydi va 33 ming aholiga moʻljallanadi. Unda 10 mingga yaqin xonadon koʻzda tutilgan boʻlib, ulardan 3000 tasini birinchi bosqichda qurish rejalashtirilgan.

Shaharchada, shuningdek, ilmiy institutlar, maktablar, bolalar bogʻchalari, tibbiyot, sport va madaniyat obʼyektlari paydo boʻladi. «Oʻzatom»da uni kelajakdagi yuqori texnologik ilmiy-sanoat klasteri va eko-shahar deb atashmoqda.

«Atom shaharchasini vaqtinchalik vaxta shaharchasi sifatida koʻrib boʻlmaydi. Bu hududda kadrlarni mustahkamlaydigan va Forish tumani iqtisodiyotini oʻzgartiradigan turar joy, ijtimoiy va taʼlim muhitidir. Shahar odamlarni ushlab turadi. Vaxtani emas, balki oilalarni, maktabni, tibbiyotni, normal turmushni», — dedi Kalmuratov.

Stantsiya qurilishining eng qizgʻin pallasida maydonchada 10 mingdan ortiq ishchi va mutaxassislarni jalb etish rejalashtirilgan. Mahalliy kadrlar ulushi 65−70 foizni tashkil etishi kerak.

2023 yildan buyon Milliy tadqiqot yadro universiteti «MIFI»ning Toshkent filialini 216 nafar talaba tamomladi. Ulardan 83 nafari Xitoy, Vengriya, Frantsiya, Italiya va Janubiy Koreya oliy oʻquv yurtlari magistratura va aspiranturasida oʻqishni davom ettirmoqda. Yana 100 nafar mutaxassis Oʻzbekistonning toʻrtta oliy oʻquv yurtida tayyorgarlikdan oʻtmoqda.

«Stantsiyadan foydalanishni ishga tushirilgan yilda boshlashmaydi. Uni hozir tayyorlashadi. MIFI filialining 216 nafar bitiruvchisi — kelajakdagi sohaning ilk poydevoridir. Lekin nafaqat diplomlar kerak: operatorlar, muhandislar, radiatsiya xavfsizligi boʻyicha mutaxassislar va kuchli davlat boshqaruvi apparati kerak», — dedi Rozaliya Kamayeva.

Texnik nazoratni kuchaytirish uchun yetakchi xalqaro injiniring kompaniyalaridan biri bilan qoʻshma korxona tashkil etish taklif qilinmoqda.

U loyiha hujjatlarini, uskunalarning asosiy uzellarini va qurilish ishlari sifatini mustaqil baholashi, qurilish direktsiyasining oʻzidan tashqari qoʻshimcha nazorat konturini shakllantirishi kerak. Qoʻshma korxona ishtirokchilari tarkibi va tashkil etish muddatlari hozircha belgilanmoqda.

«Bosh pudratchi quradi, lekin oʻz xalqi va xalqaro hamjamiyat oldida xavfsizlik uchun toʻliq masʼuliyatni faqatgina buyurtmachi oʻz zimmasiga oladi», — deya taʼkidladi Rozaliya Kamayeva.

Uning soʻzlariga koʻra, qoʻshma korxona bir vaqtning oʻzida oʻzbekistonlik mutaxassislarga muhandislik va boshqaruv kompetentsiyalarini transfer qilishni taʼminlashi kerak. Loyiha doirasida, shuningdek, 1000 ga yaqin tarmoq standartlarini moslashtirish va joriy etish rejalashtirilgan.

2026 yil yakuniga qadar rasmiylar loyiha hujjatlarini yakunlashni, tashqi tarmoqlar qurilishini boshlashni, mahalliylashtirishni chuqurlashtirishni va buyurtmachi xodimlari hamda stantsiyaning boʻlajak ishchilarini tayyorlashni tezlashtirishni niyat qilgan.

2027 yilda yirik VVER bloklari uchun litsenziya hujjatlarini ishlab chiqish, umumstantsiya binolarini loyihalash va uzoq tayyorlanish tsikliga ega uskunalarga buyurtmalar berishni boshlash rejalashtirilgan.

Jizzax viloyatining Forish tumanida qurilayotgan integratsiyalashgan AES toʻrtta energoblokdan iborat boʻladi: har birining quvvati 1 GVt boʻlgan ikkita VVER-1000 reaktori va ikkita 55 MVtli RITM-200N kichik modulli reaktorlari. Stantsiyaning umumiy quvvati 2110 MVt tashkil etadi, kutilayotgan yillik ishlab chiqarish — 17 mlrd kVt⋅soatgacha.

«Oʻzatom»da qayd etilishicha, maydoncha kelgusida yana ikkita yirik energoblokni joylashtirish imkonini beradi.

Birinchi kichik modulli reaktorning texnik ishga tushirilishi 2029 yilning oktyabr−noyabr oylariga, ikkinchisiniki esa olti oydan keyinga rejalashtirilgan. Birinchi yirik energoblokni 2033 yilda ishga tushirish, loyihani toʻliq yakunlashni esa 2034−2035 yillarda amalga oshirish koʻzda tutilgan.

Loyihaning bazaviy qiymati avvalroq 9,5 mlrd dollardan oshmasligi baholangan edi. Moliyalashtirishning asosiy qismini kredit mablagʻlari, jumladan, Rossiyaning imtiyozli eksport krediti koʻrinishida jalb qilish rejalashtirilgan.