**Oʻzbekistoncha GOERLO**
Markaziy Osiyo uchun energetik barqarorlik mavzusi allaqachon asosiy masalalardan biriga aylangan. Aholi va sanoat oʻsib bormoqda, elektr energiyasiga boʻlgan talab muntazam ortib bormoqda, eskirgan infratuzilma esa ortib borayotgan yuklamani tobora yomonroq koʻtarmoqda. Oxirgi oʻn yil ichida mintaqada elektr energiyasi isteʼmoli 38 foizga, qishki tigʻiz paytdagi yuklama esa 42 foizga oshdi. Shu bilan birga, infratuzilmaning eskirishi va energetikaning notekis rivojlanishi tufayli tartibga soluvchi quvvatlarning chorak qismiga yaqini yoʻqotildi, bu esa energotizimlari bir-biriga toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻliq boʻlgan Markaziy Osiyo mamlakatlarida bir necha bor yirik avariyalar va toʻliq blekautlarga olib keldi.
Aynan shuning uchun ham Oʻzbekistonda soʻnggi yillarda mamlakatning butun energiya taʼminoti modelini tubdan qayta koʻrib chiqish, hattoki uni «noldan» qurish zarurligi haqida tobora koʻproq gapirilmoqda.
Maʼlumki, soʻnggi oʻn yillikda Oʻzbekistonning rivojlanish surʼatlari sezilarli darajada tezlashdi. Sanoat ishlab chiqarishi oʻsib bormoqda, shaharlar kengaymoqda, bu esa oʻz-oʻzidan elektr energiyasi isteʼmolining ortishiga va uni ishlab chiqarishni koʻpaytirish zaruratiga olib keladi. Biroq, amaliyotda mamlakatdagi manzara noaniqligicha qolmoqda: elektr stantsiyalari koʻpaymoqda, ammo taʼminot ishonchliligi unga mutanosib ravishda oshmayapti. Eslatib oʻtamiz, 2026 yilda mamlakatda umumiy quvvati 27 343 MVt boʻlgan 157 ta elektr stantsiyasi ishlagan. Shundan 17 774 MVt IES va IEMlarga, 2 442 MVt — GESlarga, 3 930 MVt — quyosh stantsiyalariga va 1 652 MVt — shamol stantsiyalariga, shuningdek, 1 545 MVt — energiyani saqlash tizimlariga toʻgʻri kelgan. Buning ustiga, ularning barchasi oʻtgan yilga nisbatan elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi oshganini koʻrsatdi va 2026 yilning birinchi yarmida mamlakatda 45,45 mlrd kVt·soat elektr energiyasi ishlab chiqarildi, bu oʻtgan yilning shu davriga nisbatan 7,1 foizga koʻpdir. Bu Oʻzbekistonni barqaror elektr energiyasi bilan taʼminlashi kerak edi, ammo, afsuski, bunday boʻlmadi.
Bundan tashqari, yilning birinchi yarmida 4,7 foizga oshib, 44,04 mlrd kVt·soatga yetgan isteʼmolning oʻsishi fonida mamlakatda kutilmagan vaziyatlar tez-tez yuzaga keldi, ayrim hududlarda esa isteʼmolchilar 8–10 soatlab elektrsiz qoldilar. Mamlakat rasmiylari maʼlumotlariga koʻra, joriy yilning faqat iyun–iyul oylarida Oʻzbekiston Respublikasi elektr tarmoqlarida 4 mingga yaqin avariya sodir boʻlgan, bu esa mavjud energotizimning asosan eskirgan infratuzilma bilan bogʻliq boʻlgan beqarorligini yana bir bor yaqqol koʻrsatdi.
Jahon banki baholashiga koʻra, Oʻzbekiston taqsimlovchi elektr tarmoqlari infratuzilmasining yarmidan koʻpi 30 yildan ortiq vaqt davomida ishlatilmoqda. Shu bilan birga, tarmoqlardagi elektr energiyasi yoʻqotishlari allaqachon 17,2 foizga yetgan (11 ta tumanda bu koʻrsatkich 25 foizdan oshadi), joriy yilning dastlabki olti oyida esa 4,8 mlrd kVt·soatni tashkil etdi. Bundan tashqari, 300 mingta gaz va 234 mingta elektr hisoblagichlaridan maʼlumotlar tegishli hisobga olish tizimlariga uzatilmayapti, bu esa yuzaga kelayotgan muammolarni oʻz vaqtida hal qilishga xalaqit bermoqda. Turli prognozlarga koʻra, mavjud qiyinchiliklarni bartaraf etish va elektr tarmoqlarini modernizatsiya qilish uchun faqat 2030 yilgacha taxminan 3 milliard dollar talab etiladi, bu mablagʻ esa Toshkentda erkin foydalanish uchun mavjud emas.
Mamlakat energetika balansining asosi boʻlib qolayotgan tabiiy gaz bilan bogʻliq vaziyat ham qoʻshimcha qiyinchiliklar tugʻdirmoqda, chunki u aholi va sanoat tomonidan, shuningdek, issiqlik elektr stantsiyalarida qoʻllaniladi. Soʻnggi yillarda mamlakatda uni qazib olish hajmi kamaymoqda. Xususan, 2026 yilning birinchi yarmida oʻtgan yilgi 21,9 mlrd kub metrga nisbatan 18,3 mlrd kub metr gaz qazib olindi, yaʼni pasayish 16 foizni tashkil etdi. Iyun oyida qazib olish yillik hisobda taxminan 30 foizga qisqardi. Shu sababli Oʻzbekiston xorijdan gaz sotib olish uchun tobora koʻproq mablagʻ sarflashga majbur boʻlmoqda va 2026 yilda faqat Rossiya moviy yoqilgʻisi importi 10 mlrd kub metrdan oshishi mumkin.
Shu bilan birga, mamlakatda toʻliq energetik inqiroz haqida gapirish nooʻrin. Soʻnggi yillarda bu yerda elektr energiyasi ishlab chiqarishni sezilarli darajada oshirish uchun koʻp ishlar qilindi. Energetika vazirligi maʼlumotlariga koʻra, yoqilgʻi-energetika kompleksining investitsiya portfeli umumiy qiymati 51,4 mlrd dollar boʻlgan 133 ta loyiha bilan baholanmoqda. Bunda Toshkentda qayta tiklanuvchi energetikaga alohida eʼtibor qaratila boshlandi. Agar 2022 yilda quyosh stantsiyalari 434 mln kVt·soat ishlab chiqargan boʻlsa, 2025 yilda shamol qurilmalari bilan birgalikda ular 10,5 mlrd kVt·soat berdi, 2026 yilning iyul oyida esa ularning yil boshidan buyon jami ishlab chiqarishi allaqachon 6 mlrd kVt·soatga yetdi.
Jami 2026 yil boshiga kelib mamlakatda umumiy quvvati 5,58 GVt boʻlgan 15 ta quyosh va beshta shamol elektr stantsiyasi ishlab turgan edi. Bundan tashqari, 2025 yil oxiriga kelib 141 mingdan ortiq obʼyektlarda, jumladan, turar joy binolari, korxonalar va ijtimoiy muassasalarda quyosh panellari oʻrnatildi. Shu bilan birga, mamlakatda elektr energiyasini saqlash tizimlari faol qurilmoqda, kichik gidroenergetika rivojlantirilmoqda, chiqindilardan energiya oluvchi stantsiyalar barpo etilmoqda va issiqlik quvvatlari modernizatsiya qilinmoqda.
Soʻnggi yillarning muhim yoʻnalishidan biri Rossiya bilan hamkorlik tufayli mamlakatda rivojlanayotgan atom energetikasi boʻldi. Xususan, joriy yilning 4 iyun kuni ikki davlat prezidentlari Vladimir Putin va Shavkat Mirziyoyev Jizzax viloyatida integratsiyalashgan AESning birinchi energobloki qurilishi boshlanishi marosimida ishtirok etdilar. Loyiha VVER-1000 reaktorlari bazasidagi ikkita katta quvvatli blokni va har biri 55 MVt boʻlgan ikkita RITM-200N kichik reaktorlarini koʻzda tutadi. Rejaga koʻra, stantsiya yiliga taxminan 15,4 mlrd kVt·soat yoki mamlakatning hozirgi isteʼmolining 15 foizdan koʻprogʻini ishlab chiqarishi kerak. Oʻzbekiston uchun ushbu loyiha strategik ahamiyatga ega, chunki u barqaror bazaviy generatsiyani taʼminlashga va shu bilan birga elektr stantsiyalarida gaz yoqish ehtiyojini kamaytirishga qodir.
Ekspertlarning baholashiga koʻra, 2035 yilga borib mamlakatning elektr energiyasiga boʻlgan ehtiyoji 121 mlrd kVt·soatgacha oʻsishi mumkin. Shu sababli bugun Toshkent oldida nafaqat elektr energiyasi ishlab chiqarishni koʻpaytirish, balki atom, issiqlik, gidro-, quyosh va shamol generatsiyalari bir-birini toʻldiradigan, elektr energiyasini uzatish esa uzilishlarsiz va avariyalarsiz amalga oshiriladigan muvozanatli tizimni yaratish vazifasi turibdi. Biroq, mamlakat rasmiylarining barcha avvalgi harakatlari mavjud muammolarning aksariyatini hal qilishga imkon bermadi, vaholanki soʻnggi oʻn yillikda sohaga 23 mlrd dollar xorijiy investitsiyalar jalb etildi va 9,5 GVt yangi elektr stantsiyalari ishga tushirildi.
Shu munosabat bilan bugun Oʻzbekistonda ushbu sohada tub qarorlar qabul qilish zarurligi masalasi yana koʻtarildi, ular ustida ishlashga davlat rahbari ham qoʻshildi. Gap Oʻzbekiston energotizimini rivojlantirish siyosatini jiddiy isloh qilish haqida bormoqda va asosiy qadamlar mamlakat rahbariyati tomonidan belgilab olingan. Shunday qilib, har bir tumanda energetika balanslari shakllantirilishi, tarmoqlar va uskunalar inventarizatsiyadan oʻtkazilishi, har bir tuman va mahallaning (hududiy jamoa va mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish organi) real ehtiyojlari aniqlanishi rejalashtirilgan. Avgust holatiga koʻra, bunday ishlar 916 ta mahalla, 832 mingta xonadon, 49 mingta tadbirkor va 2,2 mingdan ortiq ijtimoiy obʼyektlarni qamrab oldi.
Bunda elektr va gaz taqchilligi mavjud boʻlgan, va aksincha, sezilarli quvvat zaxiralari mavjud boʻlgan hududlar allaqachon aniqlandi. Bunday ishlar rasmiylarga tarmoqlarni rivojlantirishni aniqroq rejalashtirish imkonini beradi va bunga ehtiyoj boʻlmagan joylarda qoʻshimcha mablagʻ sarflanishining oldini oladi.
Shu bilan birga, Toshkentda tarmoqlarning oʻzini rivojlantirish bilan jiddiy shugʻullanishga qaror qilindi. 2030 yilgacha 10 ming km ga yaqin yuqori kuchlanishli liniyalar va 53 ta yirik podstantsiya qurilishi koʻzda tutilgan. Belgilangan maqsad — texnik yoʻqotishlarni 5-6 foizgacha kamaytirishdir. Parallel ravishda raqamli nazorat, yangi hisobga olish tizimlari va sunʼiy intellekt joriy etilmoqda. Bundan tashqari, respublika rahbariyati vaziyatning rivojlanishi uchun javobgarlikni shaxsiylashtirishga qaror qildi: iyul oyida prezident huzurida oʻtkazilgan yirik yigʻilishda energetika kompaniyalari rahbarlari muammoli tumanlarga biriktirildi, ularning ishi natijasi endi shaxsiy koʻrsatkichlar boʻyicha baholanadi. Bundan tashqari, yangi energetika vaziri Sherzod Xoʻjayev, shuningdek, «Hududiy elektr tarmoqlari» boshqaruvi raisi Sardor Isaqulov tayinlandi, u «biz energetika sohasini noldan quramiz» deb bayonot berdi. Bunda ushbu ibora ilgari erishilgan natijalardan voz kechishni emas, balki boshqaruv, rejalashtirish va nazorat tamoyillarini qayta ishga tushirishni anglatadi.
Shu bilan birga, faqat boshqaruvni qayta qurishning oʻzi yetarli boʻlmasligini tushunish muhimdir. Oʻzbekiston bir vaqning oʻzida bir nechta vazifalarni hal qilishiga toʻgʻri keladi: generatsiyani oshirish, eski liniyalar va transformatorlarni almashtirish, akkumulyatorlarni qurish, gaz qazib olishni barqarorlashtirish, oʻz kadrlarini rivojlantirish va shu bilan birga, bularning barchasini infratuzilma loyihalarining yuqori qiymati fonida amalga oshirish. Shu bilan birga, yoʻqotishlarni kamaytirish va mavjud quvvatlar samaradorligini oshirish masalasini hal qilish kerak boʻladi.
Va bu vaziyatda Toshkentga Oʻzbekiston energetika sohasidagi roli juda katta boʻlgan Rossiya yordam berishi mumkin. Shunday qilib, gaz sohasida RF respublikaning asosiy hamkori boʻlib qolmoqda, bu esa moviy yoqilgʻining yetishmayotgan hajmlarini olish imkonini beradi. Parallel ravishda «Rosatom» nafaqat AES qurmoqda, balki kadrlar tayyorlash, muhandislik ishlari va mamlakat uchun yangi boʻlgan atom sohasini shakllantirishda ham ishtirok etmoqda. Bundan tashqari, Oʻzbekiston energotizimi, Qirgʻiziston va Tojikiston kabi, Qozogʻiston orqali RF Yagona energetika tizimi bilan amalda sinxronlashtirilgan.
Rossiya tizim operatori mintaqaviy Muvofiqlashtiruvchi elektr energetika kengashi ishida ishtirok etmoqda, u yerda 2026 yilda AES va katta hajmdagi qayta tiklanuvchi generatsiyani integratsiya qilish, shuningdek, quvvat balanslarini uzoq muddatli rejalashtirish muhokama qilindi. Bularning barchasi Toshkent va Moskva oʻrtasida yanada yaqinroq muvofiqlashtirish uchun texnologik asos yaratmoqda. Shu sababli Rossiyani Oʻzbekistonning yangi energetika modelining potentsial kafillaridan biri sifatida koʻrish mumkin.
Umuman olganda, Toshkentning mamlakat energotizimi ishi samaradorligini oshirish bilan jiddiy shugʻullanish rejalari bugungi kun talablariga toʻliq javob berishini taʼkidlash lozim. Bunda amaldagi hozirgi islohot «hammasini noldan boshlash» tamoyili asosida qurilmasligi kerak, balki mavjud tizimni yanada zamonaviy, boshqariladigan va barqaror tizimga aylantirishga olib kelishi lozim. Bu shuni anglatadiki, eski stantsiyalar modernizatsiyadan soʻng ishlashda davom etadi, yangi quyosh va shamol obʼyektlari akkumulyatorlar bilan toʻldiriladi, atom energetikasi barqaror bazaviy generatsiyani taʼminlaydi, gaz esa oqilona ishlatiladi.
Bunda Rossiya ushbu tuzilmada uglevodorodlar yetkazib berish, atom texnologiyalari va birlashgan energotizimlar bilan ishlash tajribasining uygʻunligi tufayli asosiy uzoq muddatli hamkorlardan biriga aylanishi mumkin. Agar Toshkent bir vaqning oʻzida yoʻqotishlarni kamaytirish, tarmoqlarni yangilash, oʻz generatsiyasini oshirish, gazni ishonchli yetkazib berishni taʼminlash, atom va qayta tiklanuvchi energetikani rivojlantirish, shuningdek, qoʻshnilar bilan muvofiqlashtirishni saqlab qolishga muvaffaq boʻlsa, hozirgi vaziyat mamlakatning yangi energetika modeliga oʻtishining boshlangʻich nuqtasi boʻlishi mumkin.
Ushbu jarayonning qanchalik muvaffaqiyatli kechishiga nafaqat Oʻzbekistonning millionlab aholisi hayoti, balki butun Markaziy Osiyoning barqarorligi ham bogʻliq.