Oʻtmishisiz Toshkent — endi Toshkent emas

Toshkent oʻtmishsiz — endi Toshkent emas

XIX asr oxiri — XX asr boshlaridagi Toshkent arxitekturasi shunchaki omon qolgan eski binolar toʻplami emas, balki shaharsolikni qayta qurishning eng shiddatli bosqichlaridan birining moddiy solnomasidir. Bir necha oʻn yillar ichida shahar yirik maʼmuriy, savdo, taʼlim va infratuzilma markazi vazifalarini kasb eta boshladi. Aynan oʻsha paytda anʼanaviy shaharsozlik qurilishi yonida oʻquv binolari, davlat muassasalari, mehmonxonalar, savdo passajlari, banklar, ibodatxonalar va muhandislik jihatdan jihozlangan jamoat binolari paydo boʻldi. Bugungi kunda ularning koʻpchiligining yoshi 110–140 yilni tashkil etadi. Toshkent uchun bu ayniqsa muhim: shahar bir necha bor zilzilalarni, keng koʻlamli sovet rekonstruktsiyasini, aholining tez oʻsishini va XXI asrning qurilish bumini boshdan kechirdi. Shu bois, oʻsha davrdan saqlanib qolgan har bir obʼyekt nafaqat arxitektura modasining, balki shahar yangi texnologiyalar va funktsiyalarni qanday oʻzlashtirganining ham guvohidir.

Gʻaznachilik palatasi (Kazennaya palata) uzoq 1887 yilda paydo boʻlgan, aka-uka Vadyayevlar bilan bogʻliq boʻlgan hozirgi Respublika bolalar kutubxonasi binosi — 1893 yilda, nemis yevangelik-lyuteran cherkovi (kirxa) — 1896 yilda, Toshkent real bilim yurti XIX asrning soʻnggi yillariga, «Natsional» mehmonxonasi — 1912 yilga, Yaushevlar savdogarlar uyi — 1913 yilga, Yaushevlar passaji esa — 1915 yilga tegishli. Agar ushbu obʼyektlarni vaqt shkalasiga joylashtirsak, butun bir yangi arxitektura qatlamining shakllanish davri qanchalik qisqa boʻlgani yaqqol koʻrinadi: 30 yildan kamroq vaqt ichida Toshkent eng turli toifadagi inshootlarga ega boʻldi, ularning aksariyati bir asrdan koʻproq vaqtdan beri qad rostlab turibdi.

Loyihasi arxitektorlar Vilgelm Geyntselman va Aleksandr Maksimov bilan bogʻliq boʻlgan Toshkent real bilim yurti binosi ayniqsa eʼtiborga loyiqdir. U nafaqat rus gʻisht meʼmorchiligi va gotika motivlari birlashgan eklektik qiyofasi bilan qiziqarli. Bu inshootning muhandislik mantigʻi juda muhimroqdir. Toshkent seysmik xavfli hududda joylashgan boʻlib, XIX asr oxiridayoq yirik gʻishtli binolar qurilishi devorlar va konstruktsiyalarning bardoshliligini hisobga olishni talab qilar edi. Bu vazifani hal qilish usullaridan biri kontrforslardan foydalanish boʻldi. Yevropa arxitekturasida kontrfors birinchi navbatda gotik inshootlar bilan bogʻliq boʻlsa, Toshkentda u amaliy ahamiyat kasb etdi: qoʻshimcha tayanch devorlarni mustahkamladi va tebranishlar paytida ularning barqarorligini oshirishi kerak edi. Aynan shu yerda eski arxitekturani nega faqat dekorativ meros sifatida qabul qilish mumkin emasligi yaqqol koʻrinadi. Fasadlar ortida oʻz davrining muhandislik izlanishlari turgan edi. Geyntselman zamonaviy temir-beton karkaslar, seysmik yuklamalarni kompyuterda modellashtirish va hozirgi qurilish meʼyorlari mavjud boʻlmagan sharoitda ishlagan. Arxitektor va muhandis barqarorlikka asosan inshootning geometriyasi, devorlarning qalinligi, gʻisht terish sifati va qoʻshimcha tayanchlar tizimi hisobiga erishishiga toʻgʻri kelgan. Bunday binolarning bir qismi XXI asrgacha yetib kelganining oʻziyoq ularni qurilish tarixining oʻziga xos tabiiy laboratoriyalariga aylantiradi. 1966 yilgi Toshkent zilzilasi shaharsozlik uchun ayniqsa ogʻir sinov boʻldi. Undan keyin Oʻzbekiston poytaxti amalda keng koʻlamli qayta qurishning yangi davriga qadam qoʻydi, biroq inqilobgacha boʻlgan arxitektura qatlamining bir qismi saqlanib qoldi. Buning sharofati bilan bugungi kunda aynan bitta shahar hududida bir nechta ketma-ket davrlarni — anʼanaviy Toshkentni, XIX–XX asrlar chegarasidagi shaharni, sovet modernistik megapolisini va zamonaviy poytaxtni koʻrish mumkin.

Modernizatsiyaning kam boʻlmagan muhim guvohi 1915 yildagi Yaushevlar passajidir. Passaj tipining oʻzi shahar iqtisodiyotining oʻzgarishini aks ettirar edi. Savdo asta-sekin anʼanaviy bozor va doʻkon modelidan chiqib, bir tom ostida tovarlar, xizmatlar, xaridorlar va texnik infratuzilma jamlangan tashkiliy makonga aylanib bordi. XX asr boshidagi Toshkent uchun majmuaning elektr yoritkichlari, telefon aloqasi, bugʻ isitish tizimi va yuk koʻtarish mexanizmlari bilan jihozlanishi ayniqsa eʼtiborga loyiq edi. Bugungi kunda bu elementlar tijorat binosi uchun oddiy talablardek tuyuladi, ammo 111 yil oldin ular shahar hayotining mutlaqo boshqa darajasiga oʻtishni anglatardi. Elektr energiyasi ish vaqtini uzaytirdi va doʻkonlarning ichki makonini oʻzgartirdi. Telefon ishbilarmonlik operatsiyalarini tezlashtirdi. Bugʻ isitish tizimi yirik xonalarni anʼanaviy isitish usullariga kamroq qaram qildi. Yuk koʻtarish mexanizmlari bino ichida tovarlar harakatini ancha samarali tashkil etish imkonini berdi. Shunday qilib, passaj bir vaqtning oʻzida arxitektura obʼyekti, savdo markazi va oʻz davrining texnologik platformasi edi.

Shunga oʻxshash tarixni I. A. Markevich loyihasi boʻyicha qurilgan 1913 yildagi Yaushevlar savdogarlar uyi ham hikoya qiladi. Savdogarlar arxitekturasi umuman olganda Toshkent rivojlanishining iqtisodiy tomonini koʻplab rasmiy hujjatlardan koʻra yaxshiroq koʻrish imkonini beradi. Yirik kapital bino tovarlarning barqaror aylanmasi, toʻplangan kapital va shaharning yanada oʻsishi kutilayotgan joyda paydo boʻladi. Tadbirkorlar koʻchmas mulkka faqat tashqi effekt uchun katta mablagʻ kiritmaganlar. Uy, doʻkon, ombor yoki passaj uzoq muddatli aktivlar edi. Shuning uchun arxitektura tarixi bir vaqtning oʻzida iqtisodiyot tarixiga aylanadi: savdo binolarining koʻlamiga qarab bozorning kengayishi, mehmonxonalarga qarab — aholi harakatchanligining oʻsishi, oʻquv yurtlariga qarab — mutaxassislarga boʻlgan talab, maʼmuriy inshootlarga qarab — boshqaruv tizimining murakkablashishi haqida fikr yuritish mumkin.

Aynan funktsiyalarning xilma-xilligi oʻsha davrning arxitektura qatlamini ayniqsa qimmatli qiladi. 1912 yilda qurilgan sobiq «Natsional» mehmonxonasi shahar rivojlanishining boshqa bir tomonini koʻrsatadi. Yirik mehmonxonalarning paydo boʻlishi tashrif buyuruvchilar — amaldorlar, tadbirkorlar, muhandislar, savdogarlar va sayyohlar oqimining oʻsishini anglatadi. Shahar asosan oʻz aholisiga xizmat koʻrsatishdan toʻxtaydi va mintaqaviy aloqalar tuguniga aylanadi. Real bilim yurti texnik va amaliy taʼlimga boʻlgan ehtiyojning ortishini aks ettiradi. 1887 yildagi Gʻaznachilik palatasi maʼmuriy infratuzilmaning rivojlanishini namoyish etadi. 1896 yildagi lyuteran kirxasi va qurilishi XX asr boshlariga toʻgʻri keladigan Muqaddas Iso Qalbi sobori oʻsha paytdagi Toshkentning diniy xilma-xilligini koʻrsatadi.

XIX asr oxirida qurilgan hozirgi Respublika bolalar kutubxonasi binosi bu manzaraga yana bir qatlam qoʻshadi. Natijada gap shahar boʻylab tasodifan tarqalib ketgan alohida yodgorliklar haqida emas, balki shakllangan shahar tizimining parchalari haqida bormoqda. Bir necha oʻn yillar davomida Toshkent bir vaqtning oʻzida savdo maydonlarini, maʼmuriy muassasalarni, taʼlim infratuzilmasini, mehmonxona xoʻjaligini va jamoat makonlarini kengaytirib bordi. Arxitektura bu jarayonni gʻisht va toshda muhrladi. Shu bilan birga, Yevropa qurilish shakllari mahalliy muhitdan alohida mavjud boʻlmagan. Iqlim, mavjud materiallar, seysmik xavflar, shakllangan qurilish madaniyati va turmush tarzi loyihalarni moslashtirishga majbur qildi. Natijada Yevropa shahrining oddiy nusxasi emas, balki modernizatsiyaning oʻziga xos Toshkent versiyasi paydo boʻldi.

Bugungi kunda bu binolarning ahamiyati poytaxtning oʻzgarish tezligi tufayli yanada yaqqol namoyon boʻlmoqda. Zamonaviy Toshkent — koʻp millionli aholiga, ulkan uy-joy fondiga, oʻsib borayotgan transport yuklamasiga va yangi tijorat hamda jamoat makonlariga doimiy talabga ega boʻlgan Oʻzbekistonning eng yirik shahridir. Markaziy tumanlardagi yerning qiymati kam qavatli tarixiy binolarni iqtisodiy jihatdan zaif qilib qoʻyadi: eski ikki qavatli inshoot ostidagi yer uchastkasidan potentsial ravishda ancha intensiv foydalanish mumkin. Tez oʻsib borayotgan megapolisning klassik ziddiyati yuzaga keladi — hudud qiymati va tarixiy muhit qiymati oʻrtasida. Birinchisini kvadrat metrlarda, investitsiyalarda va boʻlajak daromadlarda osongina ifodalash mumkin. Ikkinchisini buxgalteriya jadvaliga joylashtirish ancha qiyin. Biroq, aynan tarixiy muhit tarjimai holi bor shaharni yangi turar-joy mavzelari, yoʻllar va savdo markazlari toʻplamidan ajratib turadi. Alohida eski binoni jismoniy jihatdan saqlab qolish mumkin, ammo agar uning atrofidagi qurilish koʻlami butunlay oʻzgartirilsa, u tarixiy kontekstdan mahrum boʻladi. Koʻp qavatli majmualar bilan oʻralgan ikki qavatli yodgorlik rasman mavjud boʻlishda davom etadi, ammo endi boshqacha qabul qilinadi. Shu bois, arxitektura merosini saqlab qolish nafaqat fasadlarni taʼmirlash bilan bogʻliq. U shahar toʻqimasini — obʼyektlar oʻrtasidagi masofani, tarixiy koʻchalarni, mavzelar siluetini va vizual aloqalarni tushunishni talab qiladi.

Bunday merosning iqtisodiy qiymati ham toʻgʻridan-toʻgʻri turistik daromadlardan ancha kengdir. Shaharlar nafaqat yangi binolar, yoʻllar va mehmonxona xonalari soni bilan raqobatlashadi. Ular taniluvchanlik bilan raqobatlashadi. Zamonaviy savdo markazini deyarli istalgan mamlakatda oʻxshash loyiha boʻyicha qurish mumkin. 1890-yillar yoki 1910-yillardagi binoni xuddi shunday tarixiy qiymat bilan qayta tiklash imkonsiz, chunki uning asosiy resursi vaqtdir. Yangi obʼyekt gʻisht terishni, arkalarni yoki dekorativ elementlarni taqlid qilishi mumkin, ammo u shaharda haqiqatan ham 120 yil oldin mavjud boʻlgan inshootga aylana olmaydi. Aynan shuning uchun tarixiy binolar — bu oʻrnini toʻldirib boʻlmaydigan shahar kapitalidir. U yoʻqotilgandan keyin oddiy qurilish bilan qayta tiklab boʻlmaydi. Nusxasini yaratish mumkin, ammo nusxa endi XIX–XX asrlar chegarasi tarixini emas, balki XXI asr qayta qurish tarixini hikoya qiladi. Toshkent uchun bu masala ayniqsa muhim, chunki saqlanib qolgan inshootlar poytaxt rivojlanishini nafaqat qadimiy yodgorliklar va sovet arxitekturasi orqali koʻrsatish imkonini beradi. Bu davrlar oraligʻida mustaqil qatlam mavjud boʻlib, u shaharga elektr energiyasi, telefon, zamonaviy oʻquv yurtlari, mehmonxonalar, maʼmuriy binolar va yirik savdo majmualari kirib kela boshlagan payt haqida hikoya qiladi.

Bu maʼnoda Yaushevlar passaji, Real bilim yurti, Gʻaznachilik palatasi, «Natsional» mehmonxonasi, kirxa, katolik sobori, Yaushevlar uyi va boshqa inshootlar aynan birgalikda qimmatlidir. Alohida-alohida ularning har biri — muayyan arxitektura yodgorligi. Birgalikda esa ular yuz yil oldingi shahar modelini beradi. Ular orqali qayerda savdo qilishganini, qayerda oʻqishganini, kelganlar qayerda toʻxtashganini, davlat muassasalari qayerda ishlaganini, qaysi texnologiyalar ilgʻor hisoblanganini va seysmik hududda qanday muhandislik yechimlari qoʻllanilganini tushunish mumkin. Bu shahar tarixi arxiv hujjatidan emas, balki toʻgʻridan-toʻgʻri shahar muhitidan oʻqiladigan nodir holatdir. Insonga 1887, 1896, 1912, 1913, 1915 va 2026 yillar oʻrtasidagi masofa mavhum boʻlishdan toʻxtashi uchun bir necha mavzeni piyoda bosib oʻtish kifoya. Bu sanalar uchun haqiqiy devorlar, derazalar, zinapoyalar va fasadlar javob beradi. Ular siyosiy tizimlar, iqtisodiy modellar, texnologiyalar va aholining bir necha avlodlari almashinuvini boshdan kechirdilar. Shu bois, XIX asr oxiri — XX asr boshlaridagi arxitektura Toshkent tarixining chekka bir epizodi emas, balki zamonaviy poytaxtning nega aynan shunday koʻrinishga ega ekanini tushunish kalitlaridan biridir. Shahar bir lahzada va bitta bosh reja tufayli zamonaviy boʻlib qolmagan. U qatlam-qatlam boʻlib shakllangan. Va yuz yildan ortiq yoshga ega binolar Toshkent ilk bor katta zamonaviy megapolisning koʻplab funktsiyalarini kasb eta boshlagan oʻsha qatlamni saqlab kelmoqda. Poytaxt yangi tumanlarni qanchalik tez qursa va odatiy siluetini oʻzgartirsa, bu inshootlarning axborot va tarixiy qiymati shunchalik yuqori boʻladi: yangi qurilish shahar qayerga ketayotganini koʻrsatsa, eski arxitektura uning qayerdan kelganini tushuntiradi.