Yevropa yoshlari porloq kelajak eshiklari ular uchun yopilganiga ishonib, koʻchalarga chiqmoqda

Milandan Marselgacha, Madriddan Yevropa boʻylab boshqa koʻplab shaharlargacha, oxirgi haftalarda koʻchalar joʻshqin va ehtirosli norozilik namoyishlari bilan gavjum boʻldi. Koʻpchilik namoyishlar tinch boshlangan boʻlsa-da, ularning anchagina qismi zoʻravonlik va talonchilikning xavotirli manzaralari bilan yakunlandi. Radikal soʻlchi guruhlar tartibsizliklarni qasddan alangalatgani haqida daʼvolar, shuningdek, politsiyaning haddan tashqari shafqatsizliklari haqida xabarlar paydo boʻldi.

Biz Rim va Florentsiyada minglab odamlar yigʻilganini koʻrdik. Butun Frantsiya boʻylab yuz minglab odamlar koʻchaga chiqdi. Madridda sentyabrning oxiridan beri shaharning markaziy maydonida chadirli lager joylashgan. Lissabonda shu oy boshida oʻn minglab odamlar, asosan yoshlar yurish qilishdi. Bryusselda yuzlarini yashirish uchun niqoblangan va qora kiyim kiygan yosh yigitlar xodimlarga tosh va pirotexnika vositalarini otishganidan soʻng, politsiya namoyishchilarga qarshi koʻzdan yosh oqizuvchi gaz va suv purkagichlarni qoʻlladi. Albaniyada hukumatni korruptsiyada ayblayotgan namoyishchilar allaqachon 13 yildan beri hokimiyatda boʻlgan Bosh vazir Edi Ramaning isteʼfoga chiqishini talab qilishmoqda.

Qitʼa ham ijtimoiy, ham siyosiy jihatdan beqarordek tuyulmoqda.

Man Yevropaning turli burchaklaridan, juda koʻp tinch va zoʻravonlikka aylanib ketgan namoyishlardan yillar davomida reportajlar tayyorlaganman. 2017 yildagi Kataloniya mustaqilligi tarafdorlarining joʻshqin yurishlarini, 2015 yilgi Gretsiya qarz inqirozi paytida Afina koʻchalaridagi umidsizlik va Molotov kokteyllarini hamda Prezident Emmanuel Makronning birinchi muddatida yonilgʻi soliqlari va pensiya islohoti boʻyicha takliflar tufayli Frantsiyada qayta-qayta avj olgan zoʻravonliklarni yaxshi eslayman.

Frantsiyadagi namoyishlarga yuz minglab odamlar qoʻshildi, ularning baʼzilari zoʻravonlikka aylanib ketdi

Shunday boʻlsa-da, bu safargisi boshqacha tuyulmoqda. Namoyishlar butun Yevropa boʻylab bir vaqtning oʻzida portlab chiqmoqda va namoyishchilarning aksariyati, xoh tinch, xoh zoʻravon boʻlsin, yoshlardan iborat. Baʼzilari juda yosh. Qoʻlga olinganlar orasida voyaga yetmaganlar soni hayratlanarli darajada koʻp. Oʻtgan dam olish kunlarida Barselonadagi toʻqnashuvlarda ushlanganlarning yarmidan koʻpi 18 yoshga toʻlmaganlar edi. Italiyaning LaPresse axborot agentligi xabariga koʻra, Milandagi toʻqnashuvlardan soʻng politsiya tomonidan qoʻlga olinganlar orasida ham voyaga yetmaganlar bor.

Aksariyat hollarda Yevropa hukumatlari talonchilar va tartibsizlik tashkilotchilarini baland ovozda, ammo tinch va qonuniy tashkil etilgan namoyishchilardan ajratishga harakat qilmoqda. Oxirgilari odatda muayyan bir muammoga qaratilgan boʻladi. Hozirgi toʻlqinda plakatlar va shiorlar asosan taʼlim muammolari, ijtimoiy tengsizlik va yashash narxining oshishiga qarshi qaratilgan, garchi har bir mamlakatning oʻz xos noroziliklari mavjud boʻlsa-da.

Yevropa yoshlari oʻrtasidagi bu toʻsatdan paydo boʻlgan gʻazabga nima sabab boʻldi? Bu namoyishlarning barchasi qaysidir maʼnoda bir-biri bilan bogʻliqmi? Va muhim Yevropa saylovlari yaqinlashayotgan bir paytda, hukumatlar qanday javob qaytaradi — namoyishchilarning xavotirlariga quloq tutish orqalimi yoki keksaroq saylovchilarni jalb qilish uchun qonun va tartibni saqlash yondashuvini qoʻllash orqalimi?

Frantsiya, Belgiya, Irlandiya, Ispaniya, Portugaliya, Italiya, Gretsiya, Serbiya va Albaniyada — qitʼaning 1000 mildan ortiq hududida talabalar koʻchalarga chiqishdi.

Namoyishlar koʻpincha TikTok yoki Instagram orqali norasmiy ravishda uyushtirilmoqda. Belgiya ichki ishlar vaziri namoyishlarning u tomonidan «TikTok’lashuv» deb atalgan holatidan shikoyat qildi.

Talabalar uyushmalari yurishlarni tashkil qilishga yordam bermoqda, ammo ular boshqa mamlakatlardagi, hatto boshqa qitʼalardagi tengdoshlaridan ham ilhomlanishmoqda. Hindistondagi «Suvaraglar» (Cockroach) deb atalgan talabalar harakatini olsak — bu joriy yilning may oyida Hindiston taʼlim tizimini tanqid qilishdan boshlangan, Z avlodining ijtimoiy va siyosiy norozilik harakatidir.

Joriy talabalar norozilik toʻlqini sentyabr oyining oxirida xodimlar yetishmasligi va binolarning xarob ahvolidan shikoyatlar manzarasida boshlangan Frantsiya Yevropa uchun asosiy katalizator boʻldi. Qoʻshni Belgiyada bir maqol bor: Parijda jala yogʻsa, Bryusselda kamida yomgʻir shitirlaydi. Belgiya poytaxti va Lyej shahrida ham endilikda bir necha haftadan beri yoshlar namoyishlari kuzatilmoqda.

Afinada maktab oʻquvchilari va oʻqituvchilar taʼlim va yashash narxiga qarshi namoyish oʻtkazdilar

Shu dam olish kunlarida Barselonada talabalarga Frantsiyaning Lycées Indignés (Gʻazabga kelgan litseylar) shioriga taqlid qilgan holda #InstitutsIndignats ijtimoiy tarmoq heshtegi ostida norozilik bildirish tavsiya etildi.

Afinada 17 yoshli gretsiyalik maktab oʻquvchisi Yanis Papanikolau AFP agentligiga shunday dedi: «Maktab binolari dahshatli va qarovsiz ahvolda... Oʻylaymanki, Frantsiyaning qilayotgan ishlari sababli nimadir oʻzgarishi mumkin, Frantsiya Gretsiyaga turtki beradi».

Butun qitʼa boʻylab koʻplab yoshlar iqtisodiy tushkunlik hissini boshdan kechirishmoqda — va bu faqat taʼlim bilan cheklanib qolmaydi. Ular atrof-muhit haqida qaygʻuradi va sunʼiy intellekt ish oʻrinlarini tortib olishidan qoʻrqishadi. Ular yashash narxining keskin oshishi oʻqishni tugatishga xalaqit berishi hamda oila qurish uchun yetarlicha katta boʻlgan uy sotib olish yoki ijaraga olishga imkon bermasligidan xavotirda.

Madrid va Lissabonda gʻazabning asosiy sababi uy-joy narxining juda qimmatligi boʻldi. Portugaliyaning Instagram bilan bogʻliq kampaniyalari «yetar endi» deb bayonot berdi va odamlarni Ispaniyadagidek koʻchaga chiqishga chaqirdi.

Lissabonda 26 yoshli doktorant va biologiya sohasi boʻyicha tadqiqotchi Karolina Krus ijara shartnomasi tugab borayotgani sababli uysiz qolishi mumkinligini aytdi. «Men oilamda doktoranturaga kirgan birinchi insonman va shuncha oʻqiganimga qaramay, hali ham roʻzgʻor tebrata olmayapman», — dedi u Reuters agentligiga.

Italiyaning moliyaviy poytaxti Milandagi 22 yoshli namoyishchi Rikkardo ham shunday alamni boshdan kechirmoqda. «Mamlakatni Frantsiyadagidek tartibsizlikka sola olmasak yoki Ispaniyadagidek har bir yoʻlni toʻsa olmasak ham, maqsad — loaqal odamlar bu muammolar haqida yana gapirishni boshlashidir», — dedi u AFP agentligiga.

Va bunda faqat soʻl siyosiy qarashdagi yoshlargina gʻazabda emas. Oʻtgan dam olish kunlarida Frantsiya millatchilari yetakchisi Marin Le Penning prezidentlik kampaniyasi boshlanganida, yosh tarafdorlar menga boshqacha xavotirlarni aytib berishdi. Oʻzlarini «jimturgan koʻpchilik» — hali koʻchalarga chiqmaganlar — deb atagan bu yoshlar, yashash narxidan tashqari, «nazoratsiz immigratsiya» va Frantsiya koʻchalaridagi xavfsizlikdan ham juda xavotirda ekanliklarini aytishdi.

Norozilik toʻlqini yoshlardan tashqariga ham tarqalib, kasaba uyushmalari, Makronning birinchi muddatida yashash narxi inqiroziga qarshi namoyish oʻtkazgan Frantsiyaning tarqoq «Sariq jiletlilar» harakati va boshqa fuqarolik tashabbuslarini qamrab oldi. Shu dam olish kunlarida Angliyaning janubiy sohilidagi Kent shahrida ikkita namoyish boʻlib oʻtdi: biri immigratsiya tarafdori, ikkinchisi esa unga qarshi.

Namoyishlarning bu aralash toʻplamini tushunish qiyin boʻlishi mumkin.

Tashqi aloqalar boʻyicha Yevropa kengashi direktori Mark Leonard Yevropa tobora ortib borayotgan va bir-biriga ulanib ketgan, ammo hech biri tegishlicha hal qilinmagan qarama-qarshi inqirozlar haqida gapiradi. Toplanib qolgan oʻsha gʻazab hissi endi koʻchalarga otilib chiqmoqda.

Albaniya poytaxti Tiranada hukumatga qarshi yurishlar boʻlib oʻtdi

«Bir inqiroz boshqasining ustiga tushmoqda», — dedi u menga. «2007-2008 yillardagi moliyaviy inqiroz, 2015 yilgi migrantlar inqirozi, atrof-muhit inqirozi, Kovid, Rossiyaning 2022 yilda Ukrainaga keng koʻlamli bostirib kirishidan keyingi inflyatsiya va endi yana Fors koʻrfazidagi urush».

Leonardning aytishicha, bu inqirozlar turli «qabilalar»ni keltirib chiqardi. Ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish va algoritmlar ularning alohida qarashlarini mustahkamlab, Yevropada haqiqiy qutblanish hissini yaratmoqda.

«Biz buni AQShda koʻrganmiz», — deydi Leonard. «'Mening inqirozim sening inqirozingdan muhimroq' degan his-tuygʻu».

Italiya hukumatining sobiq maslahatchisi, hozirda Djons Xopkins universitetida siyosatshunoslik professori Natali Tochchi menga namoyishlardan yoki ularda yoshlarning ishtirokidan bunchalik hayratlanmasligimiz kerakligini aytdi.

«Biz yoshlarni siyosatdan uzilgan va befarq deb oʻylashga odatlanganmiz. Ular ovoz berishga bormaydi va hokazo deb oʻylaymiz, lekin ular haqiqatan ham ishtirok etmoqda», — dedi u menga, «faqat boshqacha, quyiroq usulda. Bir necha yil oldin butun Yevropa boʻylab oʻtkazilgan 'Kelajak uchun juma kunlari' [ekologik harakat] yoki 7 oktyabrdan keyin Isroining Gʻazodagi harakatlariga qarshi namoyishlarni eslang».

U Serbiyadagi talabalar boshchiligidagi norozilik harakatini misol qilib koʻrsatadi, u yaqinda parlament saylovlarida koʻp yillik yetakchi Aleksandar Vuchichni magʻlub etdi. «Bu juda katta narsa. Ular ikki yildan ortiq vaqt davomida toʻxtamasdan davom etishdi. Bu yangi Yevropa koʻcha namoyishlari qanchalik bardavom boʻladi? Bu hali aniq emas».

Belgiya xavfsizlik xizmatlarining aytishicha, qonuniy tasdiqlangan namoyishlar chetida «vaziyatdan foydalanuvchi» zoʻravonliklar yuz bermoqda

Talonchilik va zoʻravonliklar haqida nima deyish mumkin?

Frantsiya va Belgiya razvedka xizmatlari qonuniy tasdiqlangan namoyishlar chetidagi talonchiliklarni asosan vaziyatdan foydalanish deb taʼrifladilar.

Ular tartibsizliklar «ahmoqona zoʻravonlik» — Ispaniya rasmiylari Barselonada oʻtgan dam olish kunlaridagi toʻqnashuvlarni taʼriflash uchun ham shu iborani qoʻllagan — va ultrasoʻl radikal guruhlardan boʻlgan yoshlar tomonidan qasddan uyushtirilgan tartibsizliklar aralashmasi ekanini taʼkidlashadi.

Tochchi menga Italiyada baʼzi odamlar shunchaki vayron qilish uchun nimanidir buzadiganlarga «maranza» soʻzini qoʻllashini eslatdi: masalan, mashinalarni yoki jamoat chiqindi qutilarini urgilab vayron qiladigan yoki yoqadiganlarga.

Frantsiyada tartibsizlik chiqaruvchilarni koʻpincha «casseurs» — narsalarni sindiradigan odamlar deb atashadi. Ammo shaxsiy suhbatlarda baʼzilar siyosiy jihatdan koʻproq yuklamaga ega terminni qoʻllashadi: «racaille». Italiyadagi «maranza» kabi, bu ham kamsituvchi jargon soʻz boʻlib, odatda ishchilar sinfi va/yoki immigrant oilalardan chiqqan, norozi, shovqinchi shahar yoshlariga nisbatan qoʻllaniladi. Bu soʻz 2005 yil oktyabr oyida oʻsha paytdagi Frantsiya Ichki ishlar vaziri Nikolya Sarkozi tomonidan Parij atrofidagi Arjantey turar-joy massiviga xavotirli tashrifi chogʻida yosh bezorilar va tartibsizlik ishtirokchilarini taʼriflash uchun ishlatilgan edi.

Frantsiya mediasi, shuningdek, yoshlarning ikki guruhi: ultrasoʻl faollar va Frantsiyaning kam taʼminlangan mahallalaridan boʻlgan yoshlar oʻrtasida, qanchalik norasmiy yoki tasodifiy boʻlmasin, manfaatlar ittifoqi mavjudligi yoki yoʻqligi haqida savol bermoqda. Kapitalizmga qarshi soʻlchilar singari, Frantsiya shaharlari chekkasidagi «banlieues» deb ataladigan ommaviy turar-joy massivlaridan boʻlgan yoshlar ham koʻpincha kamsitishni his qilishadi va politsiyaning shafqatsizligidan shikoyat qilishadi.

Madriddagi Puerta-del-Sol maydoni sentyabr oyi oxiridan beri chadirlar bilan egallangan

Frantsiyaning siyosiy oʻng va markaz kuchlari, jumladan Makron, tartibsizliklarni tashkillashtirishda soʻlchi radikal guruhlar va «bezorilar»ni ayblaydi. Le Penning «Milliy birlashish» partiyasidan farqli oʻlaroq, ular Frantsiyaga oʻtmishdagi yoki hozirgi immigratsiya bilan hech qanday bogʻliqlikni koʻrsatishmagan.

Tanqidchilar Yevropaning immigratsiyaga qarshi partiyalarini siyosiy manfaatlar uchun tartibsizliklardan foydalanishga urinishda ayblamoqda. Belgiyada immigratsiyaga qarshi muxolif Flamand millatchi partiyasi Vlaams Belang Lyej va Bryusseldagi zoʻravonliklarda migrantlarni ayblab, tartibsizliklarni «keltirilgan» deb atadi va barbod boʻlgan integratsiya hamda ochiq chegaralarni aybladi. Belgiya Ichki ishlar vaziri Bernar Kenten esa ultrasoʻl guruhlarni aybladi.

Yaqin kunlarda Frantsiya va Italiyada yangi ommaviy namoyishlar oʻtkazilishi rejalashtirilgan.

Hukumatlar zoʻravonlikni bostirish uchun harakat qilmoqda. Minglab odamlar qoʻlga olindi, Italiya va Frantsiya tartibsizlik chiqarganlarga «sindirdingmi — toʻlaysan» siyosatini vaʼda qildi.

Italiya Bosh vaziri Jorjiya Meloni voyaga yetmaganlarning farzandlari yetkazgan zarari uchun ota-onalarni javobgar qilmoqda, jumladan, oila oladigan ijtimoiy yordamni ushlab qolish orqali. Frantsiyada esa Fuqarolik kodeksi allaqachon ota-onalarni farzandlari yetkazgan zarar uchun javobgar qiladi.

Ammo bu Yevropa hukumatlarining baʼzilari uzoq vaqt hokimiyatda qolmasligi mumkin. Barcha yirik YEI mamlakatlari yaqin oylarda muhim saylovlarni oʻtkazdi yoki oʻtkazadi. Frantsiyadagi prezidentlik saylovlari Yevropa uchun eng muhimi deb qaralmoqda. Le Pen izchil ravishda oʻz raqiblaridan sezilarli darajada oldinda bormoqda. Frantsiya koʻchalaridagi tartibsizliklar uning partiyasining qonun va tartib haqidagi murojaati tufayli unga yordam bermoqda deb hisoblanadi.

Ispaniya, Italiya, Germaniya va Polshada millatchi, immigratsiyaga qarshi qattiq qoʻl partiyalar ham soʻrovnomalarda kuchli pozitsiyani egallab turibdi. Bu partiyalar tartib va milliy gʻururni tiklashni vaʼda qilmoqda. Leonardning ishonishicha, ham soʻl, ham oʻng kuchlardagi populistik yoki noanʼanaviy partiyalar Yevropaning beqaror vaziyatidan norozi saylovchilarni oʻz tomoniga ogʻdirish uchun foydalanib, «inqiroz tadbirkorlari»ga aylanishgan.

Shu bilan birga, Yevropaning asosiy siyosiy oqimi yetakchilik inqiroziga duch kelmoqda, deydi Chatham House tahlil markazining Yevropa boʻyicha direktori Greguar Rus.

Men ularning legitimlik inqiroziga ham duch kelayotganini taʼkidlagan boʻlardim. Shuncha odamning — yoshlar va unchalik yosh boʻlmaganlarning — namoyishga chiqayotgani ular voqealarni nazorat qila olmayotganini koʻrsatadi.

Yevropa avtoishlab chiqaruvchilari inqirozda. Urush xavfi ularni qutqarib qoladimi?

Ispaniya va Xitoy yaqinlashmoqda — bu YEIdagi koʻplab odamlarning gʻazabini keltirmoqda

Aholi sonining kamayishi Germaniyaning eski boʻlinishlarini qanday ochib bermoqda

Ammo yangi saylovlar jamiyatdagi norozilikni hal qilishi mutlaqo aniq emas. Frantsiya shu qadar qutblashganki, masalan, agar Le Pen prezident boʻlsa, koʻplab odamlar uning raqiblari gʻazab bilan Frantsiya koʻchalarini toʻldirishini kutishmoqda.

Zamonaviy Yevropa fuqarolar soliq toʻlaydi va qonunlarga boʻysunadi degan farazga asoslanadi. Buning evaziga ular taʼlim va sogʻliqni saqlash kabi yaxshi davlat xizmatlarini, shaxsiy xavfsizlikni hamda qoida va nizomlar bilan boshqariladigan barqaror jamiyatni oladilar.

Ammo bu «ijtimoiy shartnoma» sezilarli darajada zaiflashdi, deydi Rus.

Yevropa koʻchalaridagi tartibsizliklarga qarab, bu norozilik davri davom etadiganga oʻxshaydi.