Isroilni kelajagini belgilab berishi mumkin boʻlgan harbiy xizmat boʻyicha shiddatli bahs

Gʻazablangan namoyishchilar Israil xavfsizlik kuchlarini «natsistlar» deb atashmoqda — ammo bu London yoki Parijdagi falastinparastlarning norozilik namoyishi emas. Toʻqnashuv Israil markazida yuz bermoqda, u yerda oq koʻylak, qora fedora shlyapasi va uzun qora syurtuk kiygan yuzlab ultraortodoksal erkaklar harbiy politsiya bilan toʻqnashmoqda.

Toʻqnashuv Quddus va Tel-Aviv oʻrtasidagi Modiin shahrida joylashgan, yosh ultraortodoksal yahudiy, yaʼni xaredi erkak yashaydigan bino atrofida sodir boʻlmoqda. Politsiya u harbiy xizmatga kelmaganidan keyin hibsga olish uchun kelgan.

Bir videoda BBC’ga koʻrsatilgan Oktyabr boshidagi ushbu toʻqnashuv soʻnggi oylarda Israil jamiyatidagi eng chuqur boʻlinishlardan birini tobora yaqqolroq koʻrsatib qoʻygan koʻplab voqealardan biridir.

Ushbu oʻsib borayotgan nizo Israil hozirda olib borayotgan urushlar, jumladan Gʻazada Hamas bilan hal boʻlmagan mojaro, shuningdek, bosib olingan Gʻarbiy sohilda ekstremist koʻchib keluvchilarning falastinliklarga qarshi kuchayib borayotgan zoʻravonligi fonida yuz bermoqda.

Bir vaqtlar juda kichik ozchilik boʻlgan ultraortodokslar soni yildan-yilga ortib borayotgan boʻlsa-da, alohidaligicha qolmoqda. Hozirda ular aholining taxminan 14 foizini tashkil qiladi va jamoadagi tugʻilish koʻrsatkichi boshqa israilliklarga qaraganda hali ham ancha yuqori. Agar bu oʻsish shu surʼatda davom etsa, 2050 yilga kelib ular Israildagi yahudiy aholisining uchdan bir qismini tashkil qilishi mumkin.

Ultraortodoksal jamoa kengaygani sayin, ular butun vaqtlarini diniy taʼlimga bagʻishlashlari uchun stipendiyalar bilan qoʻllab-quvvatlash xarajatlari boʻyicha bahslar ham kuchaydi. Ushbu guruh uchun subsidiyalar hukumatga yiliga 35 milliard shekelga (8,4 milliard funt sterling) tushishi taxmin qilinadi va yaqingacha ular harbiy xizmatdan ozod qilingan edi.

Endilikda ular nazarpisand qilinmaydigan ozchilik boʻlmagani sababli, kengroq Israil jamiyati bilan koʻproq hamkorlik qilish bosimi ostida qolmoqda.

Ultraortodoksal yahudiylar armiyaga chaqirilishga qarshi koʻplab namoyishlar oʻtkazishdi

Milliy xavfsizlik va iqtisodiyot ushbu saylovdagi ikki asosiy masaladir. Bu ultraortodokslar va ularning ikkala yukni ham adolatli koʻtara olmayotganiga ishonadigan aksariyat israilliklar oʻrtasidagi tafovutni har qachongidan ham oʻtkirroq qiladi.

Hozirgi siyosiy alyanslardan hech biri mutlaq koʻpchilikni qoʻlga kiritishi ehtimoli yoʻqligi va Bosh vazir Benyamin Netanyaxuning kelajagi noaniqligi sababli, kichikroq partiyalar, jumladan, xaredi partiyalarining roli kim Israilni boshqarishini belgilashda yana hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻladi.

Agar Netanyaxu hokimiyatda qolish imkoniyatiga ega boʻlishni xohlasa, Israil ichidagi ularning maxsus maqomini olib tashlash bosimiga qaramay, ultraortodoksal partiyalarni oʻz tomonida ushlab turishi kerak.

Ultraortodokslar nuqtai nazaridan, ularning Israil davlati bilan ijtimoiy shartnomasi tobora taranglashib bormoqda. Ularning deyarli faqat yahudiylikning diniy matnlarini — masalan, Tavrotni (Yahudiy Muqaddas kitobi) oʻrganishga urgʻu berishi ularning taʼlim tizimi alohida ekanini va koʻplab xaredilar Israilning ishchi kuchi tarkibiga kirmasligini anglatadi.

Ultraortodokslar uchun eng katta masala bu anʼanaviy diniy muassasalar, yaʼni yeshiva talabalari uchun Israil Mudofaa Kuchlaridagi (IDF) xizmatdan ozod qilish tartibini saqlab qalishdir. Bu Israil davlatining dastlabki yillariga borib taqaladi, oʻshanda xaredilar Xolokostning deyarli toʻliq qirib tashlanishidan soʻng qayta tiklanishga harakat qilayotgan omon qolganlarning kichik bir jamoasi edi.

Ammo 7 oktyabrdagi hujumlardan soʻng Israil bir nechta frontda urush olib borib, yanada murakkab ahvolga tushgani sababli, ularning mamlakatning chaqiriq boʻyicha armiyasida deyarli toʻliq yoʻqligi yanada bahsli boʻlib qoldi.

Diniy talabalar va ularning ravvinlari, agar yosh ultraortodoksal erkaklar armiyaga qoʻshilsa, ular oʻz jamoasidan butunlay uzoqlashtirishi mumkin boʻlgan taʼsirlar va xulq-atvorga duchor boʻlishlariga ishonishadi. Bundan tashqari, ular oʻz jamoasi anʼanalariga sodiq qolish nafaqat Israilning, balki yahudiy xalqining omon qolishi uchun ham juda muhim deb hisoblashadi.

7 oktyabrdan soʻng darhol nima uchun ultraortodokslar shunday favqulodda holatda armiyaga koʻproq hissa qoʻshmayotgani haqida soʻralganda, jamoaning eng yuqori rahbarlaridan biri, ravvin Dov Landau diniy talabalar nafaqat armiya xizmatidan qochishlari, balki yarador askarlarni koʻrishga bormasligi yoki ularning dafn marosimlarida qatnashmasligi kerakligini aytdi.

Xaredilardagi tugʻilish koʻrsatkichi Israil jamiyatining boshqa qismlariga qaraganda yuqoriroq

Ravvin bunday xavfli vaqtda faqat Tavrot talabalari Israilni maʼnaviy jihatdan himoya qilishi mumkinligini aytdi. «Najot faqat Tavrotni oʻrganish, muntazam Tavrot oʻrganish orqali keladi. Va Tavrotni oʻrganishga boʻlgan har qanday eʼtiborsizlik yoki uzilish sodir boʻladigan narsalar uchun uvol va afsusdir... Tavrotni oʻrganuvchilar qanchalik koʻpaysa, Tavrotni oʻrganuvchilar oʻz bilimlarini shunchalik oshiradi, shuncha yaxshi. Ular bizni himoya qiladi.»

Kengroq Israil jamiyati bu qarashni baham koʻrmaydi deyish juda kam aytilgan boʻladi. Soʻrovnomalar shuni koʻrsatdiki, Gʻazadagi urush davomida ultraortodokslarni harbiy xizmatga chaqirishni jamoatchilik tomonidan qoʻllab-quvvatlash keskin ortgan. Koʻplab odamlar buni xaredi jamoasining masʼuliyatsizligi deb hisoblashadi, bu pozitsiya soliq toʻlovchilar tomonidan moliyalashtirilishi esa yanada gʻazabni oshiradi. Israil Mudofaa Kuchlari (IDF) jangovar kuchlar yetishmasligidan shikoyat qildi, shu bilan birga koʻplab israilliklar oxirgi uch yil ichida yuzlab kunlab xizmat qilishlariga toʻgʻri keldi.

Israildagi yetakchi siyosiy konsultant va soʻrovchi Daliya Sheyndlinning aytishicha, bu masala Netanyaxu uchun juda muhim va Gʻaza urushi fonida Israil jamiyatidagi ushbu lahzani, ayniqsa siyosiy oʻng qanotda tushunish uchun markaziy oʻrin tutadi. «Haqiqatan ham eng dolzarb, zudlik bilan hal qilinishi kerak boʻlgan masala — bu oʻng qanot jamoalari boʻlib, ular hukumatning IDF’dan ozod qilish tartibini himoya qilayotganidan gʻazabda, ayniqsa oʻnglar orasida, lekin aslida Israildagi yahudiy jamoasidagi hamma xizmat qilayotgan va bu urushlarda koʻplar halok boʻlayotgan bir vaqtda.»

Ikki yil oldin Oliy sud ultraortodoksal erkaklarni harbiy xizmatdan ozod qilish aslida oʻz kuchini yoʻqotgan deb qaror qildi. Bu butun vaqtini diniy taʼlimga bagʻishlaganlar endi harbiy xizmatga chaqirilishini anglatishi mumkin edi.

Xaredilarning javobi shiddatli boʻldi. Yuz minglab xaredilar namoyishlar oʻtkazdilar va asosiy magistral yoʻllarni toʻsib qoʻyishdi. Va, Modiin voqeasida boʻlgani kabi, ular chaqiriqdan boʻyin tovlashda ayblangan diniy talabalarning hibsga olinishini toʻxtatishga harakat qilishdi. Namoyishlar vaqti-vaqti bilan davom etmoqda va aholi zich joylashgan xaredi mahallalari koʻpincha xavfsizlik kuchlari bilan toʻqnashuvlar maydoniga aylanadi.

Bu saylovda hal qilinayotgan bahsdir.

Anʼanaviy ravishda xaredi jamoasi nomidan chiqish qiladigan ikkita partiya mavjud. Biri «Birlashgan Tavrot Yahudiyligi» yoki UTJ boʻlib, u ashkenazi yahudiylarini yoki yevropalik yahudiylarni ifodalaydi. Ikkinchisi — keyinroq tuzilgan, Shimoliy Afrika va Yaqin Sharqdan kelgan sefard va mizrahi yahudiylarini ifodalaydigan «Shas» partiyasidir. Ular diniy taʼlimni hamma narsadan, jumladan Falastinliklar bilan munosabatlar haqidagi har qanday savollardan yuqori qoʻyadigan asosiy kun tartibini baham koʻrishadi.

UTJ ham, «Shas» ham Netanyaxu koalitsiyasining bir qismi boʻlgan va ular Oliy sud qarorining ijrosini toʻxtatishga harakat qilish uchun oʻz siyosiy taʼsiridan foydalanganlar. Bir necha bor ular alyansni tark etish va hukumatni agʻdarish bilan tahdid qilishgan. UTJ bu tahdidni amalga oshirdi, ammo hukumatni tashqaridan qoʻllab-quvvatlashni davom ettirdi, «Shas» esa koalitsiya ichida qoldi.

Ushbu oydagi saylovda Netanyaxuning asosiy raqibi sifatida maydonga chiqqan markazchi-oʻng siyosatchi Gadi Eyzenkot ularning pozitsiyasini qoʻllab-quvvatlamaydi. U ultraortodokslarning Israil ichida oʻz qoidalariga ega alohida davlat tuzishi gʻoyasi tobora zaharli boʻlib borayotgani haqidagi oʻz qarashini aniq bildirdi. «Oʻzning eng yaxshi oʻgʻil-qizlarini urushga va oʻz jonlarini fido qilishga yuboradigan mamlakat davlat ichida davlat mavjud boʻlgan haqiqatga chiday olmaydi», dedi u.

Bularning barchasi ultraortodoksal erkaklarni harbiy xizmatdan ozod qilish masalasini «Shas» uchun ham, UTJ uchun ham saylovoldi kun tartibidagi eng ustuvor vazifaga aylantirdi.

Yaqinda UTJ parlament nomzodi Eliakim Starkning bildirgan fikri keskinlikni yanada oshirdi. U ultraortodoksal erkaklarning harbiy xizmatdan qochish vaziyatini Xolokost paytida yahudiylarning taʼqib qilinishi bilan solishtirdi. Bu siyosiy doiralardagi muxolifat yetakchilarining shiddatli tanqidiga sabab boʻldi.

Xaredi masalalariga eʼtibor qaratadigan faol Daniel Goldmanning aytishicha, ikki asosiy xaredi partiyasi oʻzlarini tobora qamal ostida his qilmoqda va yon berishga kamroq tayyor.

Namoyishchilar asosiy magistral yoʻllarni toʻsib qoʻyishdi

Uning aytishicha, ultraortodokslar davlatga ularning yigitlari sonni oshirish uchun haqiqatan ham kerakligiga ishonishmaydi. «Bu kamida qisman xaredi partiyalari davlat ularning yigitlarini jamoadan chiqarib olishni va ularni ultraortodoksaldan oddiy diniy yoki dunyoviyga oʻtkazishni xohlaydi deb hisoblashi bilan bogʻliq, Xudo koʻrsatmasin, ular shunday qabul qilishadi», deydi u. «Shuning uchun ushbu taranglik muhitida ular aslida oʻz pozitsiyalarini qalanglashtirdilar.»

UTJ vakili, sobiq vazir Itsxak Goldnopf hatto ultimatum eʼlon qilishgacha bordi: «Xaredilar oʻz turmush tarzini oʻzgartirmaydilar, chunki armiya va urush bor... Agar boshqa iloj boʻlmasa va ular mamlakatni tark etishlari kerak boʻlsa, ular ketishadi.»

Ammo bu Netanyaxu koalitsiyasining saylovdagi istiqbollariga aniq taʼsir koʻrsatmoqda — ayniqsa, uzoq vaqtdan beri uning ajralmas qismi boʻlib kelgan «Shas»ga. ularsiz Netanyaxu alyansi Knessetda koʻpchilik uchun zarur boʻlgan 60 dan ortiq oʻringa yetmay qoladi.

Daliya Sheyndlinning aytishicha, «Shas» va UTJ’ning harbiy xizmatdan ozod qilishdan voz kechishni rad etishi Netanyaxu koalitsiyasiga zarar yetkazmoqda. «Bu koalitsiyaning 2022 yilda 64 ta oʻrinni qoʻlga kiritgandagidek qoʻllab-quvvatlashni qaytarib ololmayotganining asosiy sabablaridan biridir», deydi u. «Hozirda ular taxminan 50 dan 52 gacha oʻrin olmoqda.»

Netanyaxuning barcha raqiblari ultraortodokslarni ozod qilishni tugatishni va chaqiriqni rad etgan muassasalar yoki shaxslarga moliyalashtirishni qisqartirishni qoʻllab-quvvatlaydilar. Chap qanotda Yair Golan munosib kishilarni zudlik bilan safarbar qilishga chaqirdi.

Benyamin Netanyaxu xaredilarning qoʻllab-quvvatlashiga tayanmoqda, bu amalga oshmasligi mumkin

Shunga qaramay, «Shas» va UTJ’ning Netanyaxuni qoʻllab-quvvatlashini susaytirsa, uni tark etishlari haqidagi bayonotlariga qaramay, hozircha ular uchun boshqa boradigan joy yoʻqday tuyuladi.

Israil siyosati boʻyicha koʻp yillardan beri yetakchi sharhlovchi va hozirda asosan Economist’ning Israildagi muxbiri Anshel Pfefferning aytishicha, Netanyaxuning pozitsiyasi omonat koʻrinadi. «Hozirgi muxolifat blokni birlashtirib turgan ikki narsa bor», deydi u. «Biri, albatta, ular Netanyaxuni almashtirishni xohlashadi, ikkinchisi, ular hozirda ultraortodokslarga nisbatan juda dushmanona muhitdan, asosan armiyaga chaqiriq masalasida foydalanmoqdalar.

«Netanyaxu koʻp yillar davomida ultraortodokslarga nima xohlasa berishga tayyor edi. Ular buni muxolifatdan ololmaydilar.»

Ushbu araz va qaysarlik muhitida, bu yil yangi xaredi partiyasi paydo boʻldi va oʻzini «Shas» va UTJ’ning anʼanaviy yondashuvidan uzilish sifatida taqdim etdi.

Aslida, «Xaredi jamoatchilik partiyasi» ultraortodokslar oʻz shaxsiyatining oʻzagini saqlab qolgan holda umuman Israilga koʻproq hissa qoʻshadigan murosani taklif qilmoqda.

Ultraortodoksal jamoada birinchi marta u ikki nafar ayol nomzodni ham ilgari surmoqda.

Ulardan biri Ziva Ginz BBC’ga oʻz partiyasining harbiy chaqiriq boʻyicha pozitsiyasini tushuntirib berdi. Buning markazida xizmat qilayotgan erkaklarga madaniy jihatdan xaredi boʻlib qolishlariga ruxsat berish gʻoyasi yotadi. «Hayoti haqiqatan ham butun vaqtini Tavrotni oʻrganishga bagʻishlangan har bir kishi oʻrganishni davom ettirishi kerak. Butun kun davomida oʻtirmaydigan va oʻrganmaydigan har bir kishi boshqa Israil yoshlari bilan birgalikda, yosh yigit xaredi sifatida kirib, xaredi sifatida tugatishi mumkin boʻlgan tizimda xizmat qilishi kerak», deydi u.

Ammo bunday murosaga erishish harakatlari ushbu saylovda taʼsir koʻrsatishi uchun hali erta boʻlishi mumkin.

Anshel Pfefferning aytishicha, aksariyati hali ham oʻz ravvinining koʻrsatmalariga amal qiladigan ultraortodoksal jamoadagi asosiy ovozlarni oʻzgartirish qiyin.

«Va odamlar boshqa partiyalarga ovoz berishni boshlaganlaridan soʻng, ular buni boshqa xaredi partiyasi uchun qilishlari shart emas», deb tushuntiradi Pfeffer. «Shuning uchun biz [oʻta oʻngchilar yetakchisi va Milliy xavfsizlik vaziri Itamar] Ben-Gvir kabi odamlarning xaredi jamoasida ilgarilayotganini koʻrmoqdamiz, chunki u yosh xaredilar bilan haqiqatan ham gaplashadigan yagona xaredi boʻlmagan partiya yetakchisidir. Aslida, Israildagi boshqa har bir partiya hatto harakat ham qilmaydi.»

Ben-Gvir xaredi saylovchilari orasida muvaffaqiyatga erishmoqda

Soʻrovnomalar buni aks ettirib, uning «Yahudiy kuchi» partiyasining yutuqlarini koʻrsatmoqda.

Ben-Gvirning harakatlari bosib olingan Gʻarbiy sohilni anneksiya qilish kabi siyosatlarni qoʻllab-quvvatlashi orqali Israilning xalqaro imidjiga zarar yetkazayotgandek koʻrilsa-da, uning oʻta oʻngchi xabari mamlakat ichida kattaroq qoʻllab-quvvatlash bazasini jalb qilmoqda. Uning ultra-millatchi qarashlari anʼanaviy ravishda xaredi partiyasi siyosati bilan mos keladigan qarash emas, lekin ular Israil siyosatining oʻng tomonida umumiy oʻrinni baham koʻrishadi.

Shuning uchun yangi siyosiy uy izlayotgan baʼzi ultraortodoksal saylovchilar uchun Ben-Gvir eng yaqin variant hisoblanadi. Uni xalqaro qoralashlarga qaramay, Israilning dushmanlari deb bilganlarga qarshi keskin pozitsiyani egallashga tayyor boʻlgan kuchli shaxs sifatidagi qiyofasi allaqachon oʻta oʻngga moyil boʻlgan xaredi jamoasidagi baʼzi kishilarga maʼqul kelishi mumkin.

Gadi Eyzenkot xaredi yahudiylarining armiyada xizmat qilishini qatʼiy qoʻllab-quvvatladi

Biroq, hech bir alyans koʻpchilikni qoʻlga kiritishga yaqin koʻrinmayapti, shuning uchun ovoz berishdan soʻng ishlaydigan koalitsiyani tuzish uchun keng koʻlamli savdolashishlar boʻlishi mumkin.

Netanyaxu har doimgidek, hokimiyatda qolish yoʻlini topishga harakat qilish uchun oʻz ajoyib siyosiy mahoratidan foydalanadi.

Bu kichik partiyalarga «hal qiluvchi kuch» (kingmaker) sifatida harakat qilish vakolatini beradi. Ultraortodoksal partiyalar ilgari bu rolni oʻynagan. Ammo bu safar ular hal qiluvchi kuch boʻlmasligi mumkin.

«Haqiqat shundaki, har qanday kichik partiya hal qiluvchi kuchga aylanishi mumkin», deydi Daliya Sheyndlin. «Men xaredi partiyalarini Netanyaxudan uzoqlashtirish uchun juda koʻp narsa kerak boʻladi deb oʻylamayman... Lekin gap shundaki, muxolifat partiyalari chaqiriq boʻyicha jiddiy yon berishlarga tayyor ekanliklariga qandaydir vaʼda bermagunicha, ularni oʻz tomonlariga ogʻdirishni xohlamaydilar deb oʻylayman. Muxolifat partiyalari oʻz platformalarini va saylovchilarga vaʼdalarini aynan shu masalaga tikishmoqda.»

Bu safar ultraortodoksal partiyalar «hal qiluvchi kuch» boʻlish oʻrniga, podshohni agʻdarishga yordam berishi mumkin.