Sport qaroqchiligiga qarshi kurash avj olmoqda — ammo u allaqachon nazoratdan chiqib ketmadimikan?

«Futbolning puli koʻpayib ketdi!» — deb yozgan edi «The People» gazetasi 1995 yilning iyul oyidagi yakshanba kunlaridan birida. Nashr hayajon bilan uchta klub birgalikda yangi oʻyinchilar uchun 20 million funt sterlingdan ortiq mablagʻ sarflashga tayyorlanayotgani haqida xabar bergan edi.

Oʻsha yozning eng shov-shuvli bitimi Stan Kollimorning «Nottingem Forest»dan «Liverpul»ga Britaniya rekordi boʻlgan 8,5 million funt sterling evaziga oʻtishi boʻldi.

100 million funtlik transferlar deyarli odatiy holga aylangan hozirgi davrda bu raqam unchalik hayratlanarli tuyulmasligi mumkin. Ammo oʻshanda bu ulkan voqea edi va futbolning sportdan yirik biznesga aylanishini anglatardi.

Bularning barchasiga 1990-yillarning boshida Premyer-liganing tashkil etilishi va uning «Sky» telekanali bilan tuzilgan birinchi telekoʻrsatuv shartnomasi tufayli erishildi. «Sky» besh yillik huquqlar uchun 300 million funt sterlingdan ortiq pul toʻlagan edi. Birinchi marta elit divizionning toʻgʻridan-toʻgʻri futbol oʻyinlari pullik televideniye devori ortiga joylashtirildi.

Bu juda daromadli model edi va keyinchalik avtosport, regbi, golf va kriket kabi boshqa yirik musobaqalar ham undan nusxa olishga harakat qilishdi.

Biroq, hozirda bu model tanglik ostida qolmoqda. Britaniya sportida qaroqchilik keng tarqaldi: «Ampere Analysis» konsalting kompaniyasi maʼlumotlariga koʻra, sport ishqibozlarining yarmiga yaqini pullik kontentni tomosha qilish uchun xushmuomalalik bilan «muqobil» deb ataydigan usullardan foydalanishini tan olmoqda.

Shu yilgi YECHL finali — unda «Pari Sen-Jermen» gʻalaba qozondi — TV orqali tomosha qilish huquqlari boʻyicha bahslarga sabab boʻldi.

Ushbu yoz esa qattiqroq javob choralari belgilarini keltirdi.

Avgust oyida Lankashirlik bir kishi politsiyaning taʼkidlashicha, deyarli 1 million funt sterling miqdorida noqonuniy daromad keltirgan noqonuniy striming xizmatini boshqargani uchun olti yarim yilga ozodlikdan mahrum etildi. Iyun oyida Pembrukshirlik pochtachi noqonuniy obunalarni sotgani va 2 000 ga yaqin odamga qaroqchilik dasturiy taʼminotini yetkazib bergani uchun uch yildan ortiq muddatga qamaldi.

Mersisaydlik uchinchi kishiga esa shunga oʻxshash jinoyatlar uchun avgust oyida shartli ravishda 32 oylik qamoq jazosi berildi. Bir nechta pablar ham oʻyinlarni noqonuniy koʻrsatgani uchun minglab funt sterling miqdorida jarimaga tortildi.

Yirik sport musobaqalarini eksklyuziv koʻrsatish huquqi uchun juda katta mablagʻ toʻlagan TV kompaniyalari oʻz investitsiyalarini himoya qilish uchun ilgarigidan ham qattiqroq kurashishlariga toʻgʻri kelmoqda. Telekanallar ilgari mualliflik huquqini oʻgʻirlanishini biznes yuritish xarajatlarining bir qismi: gʻashlarini keltiradigan va qimmatga tushadigan, ammo ularning mavjudligiga tahdid solmaydigan holat deb bilishga moyil edilar. Ammo hozirda, reklama daromadlari kamayib, tomoshabinlar «Sky» yoki «TNT Sports» kabi uzoq muddatli obuna xizmatlaridan uzoqlashayotgan bir paytda, soha jiddiy xavotirga tushmoqda.

Katta narsalar xavf ostida. Premyer-liganing oʻzi sport gigantidir. Oxirgi bitimida u toʻrt yil davomida mamlakat ichida koʻrsatish huquqlarini 6,7 milliard funt sterlingga sotdi va deyarli shuncha miqdor xorijiy huquqlardan tushdi. Ushbu TV pullari evaziga klublar dunyoning eng yaxshi futbolchilari bilan shartnoma imzolashga muvaffaq boʻlishdi. Bu esa, oʻz navbatida, ligaga global miqyosda juda katta mashhurlik keltirdi.

Futbol Buyuk Britaniyada pullik TVdan eng katta yutuqqa erishgan boʻlsa-da, Formula-1, Olti millat regbi turniri va Uimbldon tennis chempionati kabi boshqa musobaqalar ham eksklyuziv huquqlar uchun juda yuqori toʻlovlarni talab qilmoqda. Bepul televideniyeda jonli efirdagi sport koʻrsatuvlari tobora kamyob boʻlib bormoqda.

Biroq, bu boylik qaroqchilik va noqonuniy tomosha qilishning ortishi sababli xavf ostida qolishi mumkin. Bu amaliyot eng koʻp yosh, raqamli texnologiyalarga moslashgan tomoshabinlar orasida tarqalgan boʻlib, ular har yili sport ishqibozlarining kattaroq qismini tashkil etmoqda. Ammo koʻpchilik yoshi kattaroq tomoshabinlar ham bundan xotirjam foydalanayotgani koʻrinadi.

«18 yoshdan 34 yoshgacha boʻlganlar orasida 70 foizdan ortigʻi buni muntazam ravishda qilishini tan oladi», deydi «Ampere Analysis» tadqiqotchisi Daniel Monaxan. «35 yoshdan 44 yoshgacha boʻlganlarning yarmidan koʻpi va 45 yoshdan 64 yoshgacha boʻlganlarning uchdan bir qismi buni qilayotganini tan oladi».

Shu yilgi YECHL finali Buyuk Britaniyada oxirgi 30 yildan ortiq vaqt ichida birinchi marta pullik tizimda boʻldi. Tomoshabinlardan uni tomosha qilish uchun kamida 4,99 funt sterling toʻlash soʻraldi, bu esa tanqidlarga, jumladan, oʻsha paytdagi bosh vazir, «Arsenal» ishqibozi ser Kir Starmer tomonidan ham tanqid qilinishiga sabab boʻldi.

«Mehnatkash odamlar ushbu oʻyinni tomosha qilish uchun obunaga pul sarflashlari shart emas», deb yozdi u X (sobiq Twitter) platformasida.

Koʻpchilik shunchaki toʻlashdan bosh tortdi: «Guardian» gazetasi uchun «Gaming Compliance International» tomonidan oʻtkazilgan tadqiqotga koʻra, Buyuk Britaniyada 3,7 million IP manzil oʻyinning noqonuniy translyatsiyalariga kirdi. Taqqoslash uchun, Buyuk Britaniyada qariyb yetti million kishi uni qonuniy ravishda tomosha qilgan.

Qaroqchilik translyatsiyalaridan tez-tez foydalanadiganlardan biri — «Kiran», oʻz haqiqiy ismini oshkor qilishni xohlamaydigan 30 yoshlardagi IT mutaxassisi. «Arsenal»ning ashaddiy muxlisi boʻlgan u Premyer-liga va Chempionlar ligasi oʻyinlarini, shuningdek, Ispaniya La Ligasining muhim oʻyinlarini tomosha qilishni yaxshi koʻradi. Uning «TNT Sports»ga pullik obunasi bor, ammo u yerda koʻrsatilmaydigan oʻyinlarni tomosha qilish uchun striming saytlaridan foydalanadi.

«Buning mohiyati moliyaviy tomonga — bu eng kattasi — va kirish qulayligiga borib taqaladi», deydi u. «Har bir oʻyinni tomosha qilish sizga yiliga yuzlab funtga tushadi».

U foydalanadigan translyatsiyalar bepul va havolalarni ijtimoiy tarmoqlarda topish oson.

Ammo u yana bir omil borligini aytadi: mashhur translyatsiya taqiqi (blackout). Shanba kuni soat 14:45 va 17:15 oraligʻida oʻtkaziladigan oʻyinlar odatda Buyuk Britaniyada jonli efirda koʻrsatilmaydi, bu quyi liga oʻyinlariga tomoshabinlar tashrifini himoya qilishga qaratilgan eski qoidadir. Biroq, Buyuk Britaniyadan tashqaridagi telekanallar ushbu oʻyinlarni koʻrsatishi mumkin va koʻrsatadi ham, bu esa qaroqchilik translyatsiyalarini ragʻbatlantirishga yordam beradi.

«Men asosan [translyatsiya taqiqi] sababli strimingga oʻtdim», deydi Kiran, «va aytishim mumkinki, obunalar qimmatlashgani sayin buni biroz koʻproq qila boshladim».

Qaroqchilik kontentini qidirayotgan odamlarda tanlov juda koʻp. Striming havolalari va ulardagi muammolarni chetlab oʻtish boʻyicha maslahatlar onlayn munozara guruhlarida erkin baham koʻriladi. Kiran va uning doʻstlari foydalanadigan ushbu havolalar amaliy kamchiliklarga ega — jumladan, doimiy qotib qolish (buferlash), tasvir sifatining pastligi yoki ogohlantirishsiz yoʻqolib qoladigan platformalar. Baʼzi hollarda ular tomoshabinlarga porno saytlarning ochiq-oshkora reklamalarini ham yogʻdirishi mumkin.

Koʻpchilik foydalanuvchilar noqonuniy kontentni «Amazon Fire Stick» kabi TVga ulanadigan kichik qurilma — striming apparati orqali tomosha qilishni afzal koʻrishadi. Bu qurilmalar qonuniy mahsulotlardir, ammo ularga ruxsat etilmagan dasturiy taʼminotni ham «noqonuniy yuklash» (sideload) mumkin, bu esa qaroqchilarga tanlangan kanallar toʻplamini taklif qilish orqali qonuniy xizmatlarga taqlid qilish imkonini beradi.

Noqonuniy tomosha qilishning uchinchi usuli bu virtual shaxsiy tarmoq yoki VPN boʻlib, u komyuteringizni sport dasturlari Buyuk Britaniyadagidan koʻra arzonroq yoki mutlaqo bepul boʻlgan boshqa mamlakatda joylashgandek koʻrsatadi.

Shu yil boshida «Sports Industry Group» soʻrovda qatnashgan muxlislarning 58 foizi noqonuniy strimingni ijtimoiy jihatdan maqbul deb hisoblashini aniqladi.

Buning sababi tomoshabinlar ulardan qancha pul toʻlash talab qilinayotganidan norozi boʻlishgani boʻlishi mumkin.

Hukumatning Intellektual mulk idorasi taʼkidlaganidek, «noqonuniy kontentga kirishning asosiy sababi — qonuniy xizmatlar uchun adolatsiz yoki yuqori narx belgilangani deb qabul qilinishidir».

Masalan, Premyer-liganing sifatli jonli oʻyinlarini tomosha qilishni xohlagan britaniyalik tomoshabinga «Sky Sports» va «TNT Sports» obunalari kerak boʻladi. Bunga baʼzi Ispaniya oʻyinlarini yoki Yevropa Chempionlar kubogi regbisini qoʻshsangiz, «Premier Sports» ham kiritilishi kerak. Koʻpgina boks janglari va NFL oʻyinlari «DAZN»da koʻrsatiladi. Ishqiboz muxlis oyiga 80 dan 100 funtgacha pul toʻlashiga toʻgʻri kelishi juda oson.

Yaqin-yaqingacha telekanallarning oʻzi ham qaroqchilikka qarshi kurashni ustuvor vazifa deb hisoblamas edi. Ular auditoriyani kengaytirishga eʼtibor qaratgan edilar va mualliflik huquqining buzilishi shunchaki biznes yuritishning yana bir xarajati edi.

Sanoatning baʼzi tarmoqlarida bu hatto foydali deb qaralardi. 2013 yilda «Time Warner»ning oʻsha paytdagi ijroiya direktori Jeff Byuks «Taxtlar oʻyini» (Game of Thrones) seriali dunyodagi eng koʻp qaroqchilik qilingan shouga aylanganini mamnuniyat bilan kutib olgan edi. Uning aytishicha, noqonuniy tomosha qilish orqali yaratilgan eʼtibor «Emmi mukofotidan ham yaxshiroq» edi, chunki u shov-shuv koʻtarishga va oxir-oqibat yangi obunachilarni jalb qilishga yordam berdi.

Ammo hozirda kayfiyat oʻzgardi. Reklama daromadlari kamayib, tomoshabinlar uzoq muddatli obuna xizmatlaridan «Netflix», «Amazon Prime» va «Apple TV» kabi striming platformalarining moslashuvchanroq takliflariga oʻtayotgani sababli anʼanaviy koʻrsatuvlar bosim ostida qolmoqda. «Sky» va «TNT Sports» zarar koʻrayotganini xabar qildi.

«WPI Economics» tomonidan oʻtkazilgan yaqindagi hisobotda aytilishicha, sportning noqonuniy strimingi teleradioeshittirish sohasiga yiliga qariyb 700 million funt sterlingga tushmoqda.

Va qaroqchilik allaqachon oʻyinning oʻziga taʼsir qilmoqda.

Oʻtgan yili oʻtkazilgan konferentsiyada «DAZN» sport striming platformasining global huquqlar boʻyicha rahbari Tom Barrouz qaroqchilikni oʻz kompaniyasi uchun «ulkan muammo» va «sport huquqlari sanoati uchun deyarli inqiroz» deb taʼrifladi.

Ushbu mulohazalardan bir necha oy oʻtgach, «DAZN» Frantsiya futbol ligasi bilan frantsuz futbolining yuqori divizioni oʻyinlarini Frantsiyada koʻrsatishga ruxsat bergan bitimini bekor qilishga rozi boʻldi. Shartnoma achchiq nizodan soʻng amalga oshirildi, bu nizo qisman strimerning liga qaroqchilikka qarshi yetarlicha kurashmagani haqidagi daʼvosiga taqalgan edi — garchi obunachilar soni ham omil boʻlgani tushunilsa-da.

«DAZN» shartnomani bekor qilish uchun 100 million yevro (85 million funt) va yana 140 million yevrolik toʻlanmagan huquq toʻlovlarini toʻlagani aytilsa-da, uning chiqib ketishi Frantsiya ligasi moliyasida boʻshliq qoldirdi. Liga oʻz striming xizmatini ishga tushirishiga toʻgʻri keldi va «football-finance.com» tomonidan toʻplangan maʼlumotlarga koʻra, translyatsiya daromadi yiliga qariyb 700 million yevrodan joriy mavsumda 412 million yevroga tushdi.

Koʻplab boshqa daromad manbalariga ega boʻlgan «Pari Sen-Jermen» kabi Yevropa giganti uchun bu ehtimol unchalik muhim emasdir. Ammo kichikroq klublar uchun bu jiddiy muammo boʻldi. Frantsiya gʻarbidagi «Anje» (Angers SCO) klubi oʻtgan yili bu vaziyat ikki mavsumda unga 30 million yevroga tushganini va hujumchi Esteban Lepolni sotishga majbur qilganini aytdi.

Premyer-liga miqyosidagi musobaqa oʻz koʻrsatuvchisini yoʻqotishi ehtimoldan yiroq. Ammo qaroqchilik oxir-oqibat telekanallarning kelajakda qancha toʻlashga tayyorligini kamaytirishi mumkin.

«Baʼzi telekanallarning moliyaviy ahvoliga qarasangiz, ular pul yoʻqotmoqda», deydi Liverpul universitetining futbol moliyasi boʻyicha dotsenti Kiran Magvayr. «Qaroqchilik... ular obuna modellari orqali ishlab chiqarishni kutgan daromadlarning tobora kattaroq qismini egallamoqda. Shunga koʻra, ha, bu ular uchun tashvishdir».

«Ampere» tadqiqotchisi Daniel Monaxanning fikricha, qaroqchilik «oxirgi 30 yil ichida telekanallar va huquq egalari uchun juda daromadli boʻlgan sport huquqlari modellari uchun cheklab qoʻyuvchi jiddiy omildir».

Agar u nazoratsiz qoldirilsa, deydi u, bu huquq egalariga oʻz investitsiyalaridan daromad olishni qiyinlashtiradi.

Eng yaxshi holatda, bu kelajakdagi oʻsishni sekinlashtirishi mumkin. Eng yomon holatda, bu vaqt oʻtishi bilan daromadlarning kamayishini anglatishi mumkin, bu esa TV pullarining keskin ortishidan eng koʻp foyda koʻrgan sport turlariga zarar yetkazadi.

Premyer-liga uchun bu shunchaki kamroq shov-shuvli transferlarni anglatishi mumkin — ammo bu liganing ommaviy sport darajasidan boshlab kengroq futbolga ajratadigan miqdorini ham qisqartirishi mumkin, bu koʻrsatkich 2025 yilgacha boʻlgan uch yil davomida jami 1,6 milliard funtni tashkil etdi.

Xoʻsh, aslida nima qilish mumkin?

Sanoat tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan Mualliflik huquqi oʻgʻriligiga qarshi federatsiya (Fact) maʼlumotlariga koʻra, javobning asosiy qismi isteʼmolchilarning munosabatini oʻzgartirishdir.

Tashkilotning surishtiruvlar boʻyicha menejeri Nik Samnerning aytishicha, qaroqchilik jabrlanuvchisiz jinoyat emas. «Buning ortida uyushgan jinoyatchilik turibdi va ular har qanday yoʻl bilan pul ishlashni xohlashadi», deydi u.

U shuningdek, foydalanuvchilar firibgarlikka duchor boʻlishidan ogohlantiradi. «Ular... juda koʻp shaxsiy maʼlumotlarni egallab olishadi, keyinchalik ularni jinoiy foyda uchun sotishlari mumkin».

Telekanallar va sport tashkilotlari noqonuniy onlayn translyatsiyalarni yopish uchun qattiq ishlamoqda. Har yili yuz minglab translyatsiyalar oʻchirib tashlanadi. Ammo, Monaxan taʼkidlaganidek, ular bilan kurashish «koʻrshapalak tutish»ga oʻxshaydi: «Baʼzilari olib tashlanadi, boshqalari, koʻpincha boshqa mamlakatlarda paydo boʻladi».

Yana bir yoʻl bor.

Buyuk Britaniyada qaroqchilik kontentini yuklab olish yoki striming qilish jinoyat boʻlishi mumkin. Ammo tomoshabinlarning oʻzi shanba kungi oʻyinni qaroqchilik translyatsiyasida tomosha qilgani uchun javobgarlikka tortilishi ehtimoli juda past.

«Fact» vakili Nik Samnerning aytishicha, hozirda asosiy eʼtibor odamlarga qaroqchilik xavfi haqida maʼlumot berishga qaratilgan — ammo u kelajakda qattiqroq siyosat olib borilishini inkor etmaydi.

«Bu yerda jinoyatlar sodir etilmoqda», deydi u.

Shunga koʻra, noqonuniy kontentni tomosha qilayotgan odamlar bir kun kelib qimmatga tushadigan huquqiy muammolarga duch kelishlari mumkin.

Shunday boʻlsa-da, keng koʻlamli kurashning oʻzi ulkan qiyinchilik boʻladi va norozilik uygʻotishi mumkin. Bugun noqonuniy tomosha qilayotganlar ertaga qonuniy obunalarga oʻtishiga hech qanday kafolat boʻlmaydi.