Mark Tsukerbergning imij muammosi bor — unda nega Meta biznesi gullab-yashnamoqda?

Oʻtgan oyda kompaniyaning har yillik Meta Connect mahsulotlar taqdimotida Mark Tsukerberg oʻz maʼruzasini boshlaganiga atigi uch daqiqa boʻlgan ediki, uning ohangi deyarli mahzun tus oldi.

«Yaratish — bu muhabbat izhoridir», dedi u qoʻllarini choʻntagiga solib, yerga qarab. «Bu orqali biz ishongan narsalarimizni yetkazamiz va yaratayotgan narsalarimizga qalbimiz hamda jonimizni bagʻishlaymiz».

Yuzlab tahlilchilar va dasturchilarga murojaat qilar ekan, Tsukerberg Meta’ning eng soʻnggi sunʼiy intellekt (SI) mahsulotlarini taqdim etdi: yangi Muse agentlik chatboti, bir qator aqlli koʻzoynaklar va foydalanuvchilar bilagiga taqib yurishi mumkin boʻlgan Tamagochisimon SI qurilmasi.

Bu yangi texnologiyalarga bagʻishlangan konferentsiya edi — shunga qaramay, deyarli bir soat davom etgan taqdimotda Tsukerberg Meta’ni 2 trillion dollarlik kompaniyaga aylantirishga yordam bergan eng muvaffaqiyatli ikki mahsuloti — Instagram va Facebook ijtimoiy tarmoqlarini biror marta ham tilga olmagani eʼtiborga loyiqdir.

Oʻtgan yilning katta qismida Meta yosh foydalanuvchilarda qaramlik keltirib chiqaradigan mahsulotlarni qasddan loyihalashtirganlikda ayblanib, huquqiy muammolar girdobida qoldi.

Bu esa ichki elektron xatlar, kompaniya hujjatlari va insayderlarning koʻrsatmalari oshkor boʻlishiga olib keldi. AQSh boʻylab shaxsiy jarohatlar boʻyicha advokatlar va prokurorlar oʻz daʼvolarini asoslash uchun ushbu maʼlumotlardan foydalandilar.

Tsukerbergning oʻzi ham ommabop emas: oʻtgan yili Pew tadqiqot markazi oʻtkazgan soʻrovnoma amerikaliklarning uchdan ikki qismi u haqida salbiy fikrda ekanini koʻrsatdi.

Bu yil Meta oʻzining Muse SI hamroh ilovasini va foydalanuvchilarga u bilan gaplashish imkonini beruvchi Tamagochisimon taqiladigan qurilmani taqdim etdi

Uning obroʻsi shu haftada namoyish etilgan Aaron Sorkinning «The Social Reckoning» («Ijtimoiy hisob-kitob») filmidan keyin yaxshilanishi dargumon. Film Meta rahbarlari oʻz mahsulotlari yoshlarga zarar yetkazayotganini bilganliklari haqidagi insayderlik ayblovlariga qaratilgan. «Succession» («Vorislar») seriali aktori Jeremi Strong Tsukerberg obrazini «haqiqiy yovuz qahramon» sifatida gavdalantiradi, deb yozadi Hollywood Reporter taqrizchisi, «u pul haqida gap ketganda, hatto eng kichik masʼuliyat belgisi ham qabul qilinishi mumkin emasligini sovuqqonlik bilan isbotlaydi».

Baʼzilar buni Meta uchun «Katta tamaki» (Big Tobacco) inqiroziga oʻxshash payt deb hisoblamoqda, chunki kompaniyaga va umuman ijtimoiy tarmoqlar sohasiga qarshi konsensus kuchayib bormoqda.

Biroq reallik ancha murakkab koʻrinadi. Oylab davom etgan salbiy xabarlarga qaramay, Meta mahsulotlari real dunyoda har qachongidan ham yaxshiroq natija koʻrsatmoqda. Uning ilovalaridan foydalanish koʻrsatkichi tinimsiz oʻsib bormoqda va foydalanuvchilar allaqachon uning yangi SI yordamchisiga yopirilib oʻtishmoqda.

Bu esa savol tugʻdiradi: Meta’ni haqiqatan ham biror narsa sekinlashtira oladimi? Yoki u janjallar shunchaki yuqib qolmaydigan «teflon» kompaniyaga aylanib boʻldimi?

Oʻtgan yil Meta uchun haqiqatan ham yomon sarlavhalar bilan toʻla boʻldi.

Oʻtgan yozda Reuters agentligi Meta oʻz chatbotlariga «bolalar bilan romantik yoki shahvoniy suhbatlar qurishga» va foydalanuvchilarga notoʻgʻri tibbiy maʼlumotlar berishga ruxsat bergani haqida xabar bergan edi.

Shundan soʻng Meta ushbu siyosatini oʻzgartirdi va bunday javoblarga hech qachon yoʻl qoʻyilmasligi kerak boʻlganini aytdi.

Bu yil esa sud xarajatlari yanada ortdi. Mart oyida hakamlar hayʼati Meta’ning Instagram va Google’ning YouTube ilovalaridan foydalanishi natijasida ruhiy salomatligiga zarar yetganini aytgan 20 yoshli kaliforniyalik ayolga 6 million dollar (4,5 million funt sterling) tovon puli toʻlanishi haqida qaror chiqardi.

Taxminan oʻsha vaqtda Nyu-Meksiko bolalar xavfsizligi masalasida Meta ustidan daʼvo arizasida gʻolib chiqqan birinchi shtat boʻldi. Hakamlar hayʼati kompaniya oʻz platformalari bolalar uchun tugʻdiradigan xavf-xatarlar haqida jamoatchilikni ogohlantirmagan deb topdi. Meta jami 942 million dollar jarimaga tortildi. Sudya Meta’ni havo ifloslanishiga qiyoslab, «jamoatchilik uchun zararli omil» deb atadi.

Meta ushbu qarorlarga qoʻshilmasligini va har ikki ish boʻyicha apellyatsiya berganini aytmoqda.

«Succession» aktori Jeremi Strong «The Social Reckoning» filmiga yozilgan taqrizlardan biriga koʻra, Tsukerberg rolini «haqiqiy yovuz qahramon» sifatida oʻynaydi

May oyida Meta Kentukki maktab okrugi tomonidan qoʻzgʻatilgan daʼvo ishini sudgacha hal qilish orqali jarayondan qutulib qolgan ijtimoiy tarmoq kompaniyalari qatorida edi. Daʼvoda mahsulot dizayni yoshlar oʻrtasidagi ruhiy salomatlik inqiroziga sabab boʻlgani taʼkidlangan edi. Xabar qilinishicha, Meta 9 million dollar toʻlashga rozi boʻlgan, bu barcha javobgarlar ichida eng katta summadir.

Soʻngra shu yozda Meta AQShning 48 ta shtati, shuningdek, Kolumbiya okrugi va AQShning uchta hududi bilan shov-shuvli 18 milliard dollarlik kelishuvga erishdi. Kelishuv doirasida Meta oʻz aybini inkor etdi va besh kunlik sud jarayonida oʻz platformalarini yosh foydalanuvchilar uchun xavfsizroq qilish ustida yillar davomida ishlaganini, sinov va tadqiqotlarga katta mablagʻ sarflaganini taʼkidladi. Kelishuvga koʻra, kompaniya yosh foydalanuvchilar uchun kunlik ikki soatlik cheklovlar, tungi cheklovlar, dars vaqtida bildirishnomalarni oʻchirib qoʻyish va boshqa oʻzgarishlarni joriy etish majburiyatini oldi.

Kompaniya yana boshqa daʼvolarga ham duch kelmoqda, jumladan, shu oy oxirida Los-Anjelesda boshlanishi kerak boʻlgan va yana yosh foydalanuvchilar oʻrtasidagi ijtimoiy tarmoqlarga qaramlik bilan bogʻliq daʼvo ishi shular jumlasidandir.

Shu bilan birga, oʻtgan yilning dekabr oyida Avstraliyadan boshlab bir nechta davlatlar bolalar uchun ijtimoiy tarmoqlarni butunlay taqiqlash choralarini koʻrdi. Ijtimoiy tarmoq kompaniyalari mahsulotlari juda ommabop boʻlsa-da, ularning oʻzlari keng jamoatchilikka yoqmaydi. Reuters/Ipsos soʻrovnomasi shuni koʻrsatdiki, amerikaliklarning 85 foizi ijtimoiy tarmoqlar bolalarda qaramlik keltirib chiqarishi mumkin deb hisoblaydi, 61 foizi esa davlat nazoratini kuchaytirishni qoʻllab-quvvatlaydi.

Meta yosh ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilariga boʻlgan munosabati tufayli sud daʼvolariga duch kelmoqda. Shu yozda Kaliforniyadagi sud binosi tashqarisida namoyishchilar ijtimoiy tarmoqlar zarari tufayli vafot etgani aytilayotgan yoshlarning ismlarini namoyish qilishdi. Meta koʻplab ayblovlarni rad etmoqda

Baʼzilar uchun ishonch muammosi ekzistentsial ahamiyatga ega.

«Jamoatchilik sizga ishonishni toʻxtatgandan soʻng, bu pastga qarab shoʻngʻishga oʻxshaydi», deydi Nyu-York universiteti Stern biznes maktabi dotsenti Elison Teylor.

«Ishonch taqchilligi shu qadar kattadek tuyuladiki, ular bundan keyin oʻzini tiklay olishiga koʻzim yetmaydi».

Shunga qaramay, ushbu shov-shuvli sud ishlariga qaramay, kompaniya Instagram va WhatsApp kabi baʼzi ilovalaridan foydalanuvchilar soni oʻtgan yilga nisbatan 3 foizga oshganini va joriy yilning ikkinchi choragidagi daromad 2025 yilning shu davriga nisbatan 28 foizga koʻpayganini maʼlum qildi.

Koʻpgina brendlar kelajakdagi foydalanuvchilarni jalb qilish uchun faol nishonga oladigan oʻsmirlar bozoriga boʻlgan intilishini kamaytirishga rozi boʻlgan boʻlsa-da, Meta oʻsmirlar uning daromadining 1 foizidan kamrogʻini tashkil qilishini bildirdi. TikTok va Google’ning YouTube ilovalari yosh foydalanuvchilar orasida ommaboproqdir.

48 ta shtat bilan tuzilgan kelishuv esa Meta uchun katta gʻalaba sifatida baholandi, chunki u kompaniyaning baʼzi yuqori martabali rahbarlarini, jumladan Tsukerbergning oʻzini ham koʻrsatma berishdan qutqarib qoldi, koʻproq ichki hujjatlarning eʼlon qilinishini toʻsib qoʻydi va kompaniyaga oʻz aybini tan olmaslik imkonini berdi. Ushbu eʼlondan soʻng aktsiyalar narxi darhol 4 foizga koʻtarildi va oʻtgan oy davomida 25 foizdan koʻproqqa oshdi.

Tanqidchilar orasida keng tarqalgan fikrlardan biri shundaki, kompaniya isteʼmolchilarning nomaqbul xatti-harakatlarga qanchalik toqat qila olishini sinab koʻrdi va hozirgacha uning biznesi bu noroziliklarni asosan yengib oʻtdi. Boshqacha aytganda, odamlar kompaniyani yoqtirmasa ham, uning mahsulotlaridan foydalanishda davom etmoqdalar.

«Menimcha, ular men kutmagan darajada juda yaxshi mavqega ega boʻlib turishibdi», deydi Moor Insights & Strategy asoschisi va bosh direktori Patrik Murxed.

Shunga qaramay, Meta’ning SI sohasiga kirishi qisman jamoatchilik ishonchini tiklashga bogʻliq.

Oʻtgan oyda kompaniya oʻzining yangi Muse SI shaxsiy yordamchi ilovasini ishga tushirdi. Eng muhimi, Muse bu SI agentidir, yaʼni u odatda bir vaqtning oʻzinda bitta vazifani bajaradigan ChatGPT kabi chatbotlardan farqli oʻlaroq, vazifalarni bir necha bosqichda bajarishi va soatlab biror narsa ustida ishlashni davom ettirishi mumkin.

Bu yirik texnologiya kompaniyasi tomonidan ommaviy ravishda chiqarilgan birinchi SI agentdir. Undan ikki hafta davomida foydalangan New York Times texnologiya muxbiri hayratda qolganini aytdi; ilova uning oʻrniga tish sugʻurtalovchisiga qoʻngʻiroq qilgan, oziq-ovqat mahsulotlariga buyurtma bergan va kredit karta xarajatlarini jadvalda kuzatib borgan.

Biroq Muse foydalanuvchilar Meta’ga oʻzlarining eng shaxsiy maʼlumotlarini, jumladan kredit karta tafsilotlarini, xaridlar tarixini va elektron pochta qutilariga kirish huquqini bergandagina eng yaxshi tarzda ishlaydi.

Bundan oʻn yil oldin Cambridge Analytica mojarosi tufayli shaxsiy hayot daxlsizligi borasidagi obroʻsiga putur yetgan kompaniya uchun bu juda katta soʻrovdir. Oʻshanda millionlab Facebook foydalanuvchilarining maʼlumotlari sizib chiqqani va ulardan siyosiy konsalting firmasi foydalangani maʼlum boʻlgan edi.

Tsukerberg Facebook’ni 2004 yilda, 19 yoshida, Garvard universitetida tahsil olayotgan paytida ishga tushirgan

Meta Connect taqdimotidagi Tsukerbergning maʼruzasidan atigi ikki kun oʻtib, Nyu-Meksikodagi yana bir hakamlar hayʼati Meta kompaniyasi Facebook shaxsiy maʼlumotlardan qanday foydalanishi haqida yolgʻon gapirgan deb topdi. Kompaniya ushbu qarorga qoʻshilmasligini va oʻz faoliyatini soxtalashtirishga boʻlgan urinishlarga qarshi oʻzini himoya qilishini aytmoqda.

Xoʻsh, mijozlar Muse taklif qilayotgan qulaylik evaziga ushbu maʼlumotlarni topshirishga tayyormilar?

Baʼzi foydalanuvchilar ha deb javob berishmoqda. Bir oy oldin ishga tushirilganidan beri Muse allaqachon besh milliondan ortiq marta yuklab olindi va haftasiga uch milliondan ortiq faol foydalanuvchiga ega — bu ChatGPT’ning Shimoliy Amerika bozoridagi dastlabki koʻrsatkichlaridan yuqoridir.

Tsukerberg Muse ilovasi Meta SI aqlli koʻzoynaklarining tobora kengayib borayotgan qatori bilan birga ishlaydigan kelajakni tasavvur qilmoqda, bu esa foydalanuvchilarga qoʻllarsiz u «shaxsiy super-intellekt» deb ataydigan tizimni chaqirish imkonini beradi.

Meta oʻz aqlli koʻzoynaklariga katta umid bogʻlayotgani aniq. «Menimcha, ular oʻzlarini ushbu toifada yetakchi sifatida koʻrsatish uchun sarmoya kiritmoqdalar», deydi Forrester bosh tahlilchisi Keyt Uinik. «Bu toifa qanchalik katta boʻlishidan qatʼi nazar, ular hozircha unga egalik qilishadi».

Tsukerberg oʻtgan yili Ilon Mask va Amazon asoschisi Jeff Bezos bilan birga Prezident Trampning inauguratsiya marosimida ishtirok etgan edi

Koʻzoynaklar bahs-munozaralarga sabab boʻlmoqda va baʼzilar ularni yashirin tasvirga olish uchun ishlatilishi mumkinligi sababli «gʻarazli koʻzoynaklar» deb atashdi. Meta foydalanuvchilarning fotosurat yoki video yozib olinayotganini koʻrsatuvchi chiroqni oʻzgartirishiga yoʻl qoʻymaslikka harakat qildi. Tsukerberg yaqinda shaxsiy hayot daxlsizligi xavotirlarini kamaytirish maqsadida faqat audioli yangi aqlli koʻzoynaklarni ham eʼlon qildi.

Biroq kompaniyaning eng ashaddiy tanqidchilari bunga ishonmayaptilar.

«Isteʼmolchilar Meta’ning muammolari borligini va hozirgacha ularning mahsulotlarini bolalar uchun xavfsiz qilishiga ishona olmaganimizni bilishadi. Shunday ekan, nega isteʼmolchi ularga oʻzlarining eng shaxsiy va nozik maʼlumotlarini ishonib topshirishni xohlashi kerak?» deydi Heat Initiative kampaniya guruhidan Bruk Istuk.

Oʻz nutqida Tsukerberg shaxsiy hayot daxlsizligi masalasiga qisqacha toʻxtalib oʻtdi. Bir vaqtning oʻzida uning orqasidagi ekranda Muse tumori koʻk qulfni quchoqlab turgan tasvir paydo boʻldi.

«Muse va koʻzoynagingizdagi kontent qanchalik shaxsiy ekanligini hisobga olib, biz boshidanoq ushbu tizimlarning barchasiga eng zamonaviy maxfiylik va xavfsizlik tizimini joriy etdik», dedi Tsukerberg tinglovchilarga.

U shaxsiy virtual mashinaga — aslida Meta buluti ichida ishlaydigan mustaqil kompyuter tizimiga ishora qildi, kompaniyaning aytishicha, Muse foydalanuvchilarining maʼlumotlari oʻsha yerda saqlanadi. Tsukerberg bu har bir mijozning maʼlumotlari xavfsizligini taʼminlashini va tez orada «hatto Meta ham ushbu maʼlumotlarni koʻra olmasligini» vaʼda qildi. Uning aytishicha, virtual mashina shu yil oxirida ishga tushiriladi va keyinchalik koʻproq maxfiylik himoyasi joriy etiladi.

Meta’ning maxfiylik va xavfsizlikka urgʻu berishi foydalanuvchilarni tinchlantirishga qaratilgandek koʻrinadi. Ammo Uinikning aytishicha, odamlar hali ham ushbu himoya vositalarining koʻpini faollashtirishni oʻzlari tanlashlari kerak. «Menimcha, agar ular buni qilmasdan qutulib qolishlari mumkin deb oʻylashganida, shunday qilishgan boʻlardi», deydi u.

Tsukerberg Kaliforniyada sahnaga chiqqanidan koʻp oʻtmay, ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari Muse’ning notoʻgʻri ishlayotgani, jumladan, agent ruxsatsiz elektron xatlarni oʻqigani haqidagi daʼvolarni xabar qila boshlashdi. Meta bu xabarlarni rad etib, foydalanuvchi rozilik bermaguncha Muse elektron xatlarga kirishiga ishonmasligini aytdi.

Bu yil boshida Los-Anjelesda AQSh hakamlar hayʼati ijtimoiy tarmoqlarga qaramlik boʻyicha sud jarayonida Meta va YouTube’ni aybdor deb topganidan keyin faollar buni bayram qilishdi

Oxir-oqibat, agar natija qulaylik va foydalilik boʻlsa, koʻplab foydalanuvchilar baʼzi maxfiylikdan voz kechishga tayyor boʻlishlari mumkin, deydi Murxed. «Agar isteʼmolchi bu almashinuvni foydali deb bilsa, undan foydalanishda davom etadi», deydi u. «Shuning uchun ham Facebook va Instagram haligacha milliardlab foydalanuvchilarga ega».

Moliyaviy jihatdan, ijtimoiy tarmoqlardagi reklama biznesi — Meta’ning asosiy daromad manbai — katta daromad keltirishda davom etmoqda. Meta joriy yilning ikkinchi choragida 60,8 milliard dollar daromad va 15,9 milliard dollar foyda koʻrganini maʼlum qildi.

Barqaror foyda koʻpchilik tomonidan masxara qilingan Metaverse’dan tortib, hozirgi keng koʻlamli SI infratuzilmasini qurishgacha boʻlgan loyihalarga mablagʻ ajratishga yordam berdi.

Muse haqida gapiradigan boʻlsak-chi? «Bu juda koʻp odamlar xohlaydigan va yoqtiradigan haqiqiy vaqtni tejaydigan foydali vositadir», deydi Uinik.

SI sohasiga investitsiyalar qimmatga tushadi. Meta’ning soʻnggi moliyaviy hisobotiga koʻra, hozirda uning uzoq muddatli qarzi 83,7 milliard dollarni tashkil etadi.

Shunga qaramay, Meta rahbarlari kompaniyaning SI tomon burilishiga nisbatan optimistik ruhda qolmoqdalar. «Bu haqiqatan ham sizning nomingizdan ish bajara oladigan, hayotingizdagi maqsadlaringizga erishishda doimiy ittifoqchingiz boʻlgan agentingiz haqidadir», dedi kompaniyaning bosh texnologik direktori Endryu Bosvort BBC’ga bergan intervyusida.

Meta’ning rejalari katta. Ammo uning kelajagi oxir-oqibat foydalanuvchilar unga ishonishi yoki ishonmasligiga bogʻliq boʻlishi mumkin.