Yevropa avtomobil ishlab chiqaruvchilari inqirozda. Urush istiqboli ularni qutqara oladimi?

Yashil, yirik va haybatli Ford’ning eng yangi modeli «Aql bovar qilmas Xalk» uslubidagi oʻzgarishni boshdan kechirgan pikapga oʻxshaydi. Kompaniyaning mashhur Ranger liniyasi asosida yaratilgan, Ford’ning Dagenhemdagi zavodi tashqarisida turgan ushbu baquvvat mashina ikki tonna yuk tashiy oladi, toʻrt tonnagacha shatakka oladi va u yerda hali ham dvigatellar ishlab chiqarayotgan 2000 kishilik ishchi kuchining umidlarini ham yelkasida koʻtarib turibdi.

Zavod ichida, kamuflyaj boʻyoqli mashinani harakatga keltirishga moʻljallangan uch litrli dizel dvigatellari ishlab chiqarish liniyasi boʻylab harakatlanmoqda. Ushbu liniyaning mahsulot hajmi soʻnggi oʻn yil ichida yiliga 90 000 ta dvigateldan taxminan yarmigacha kamaydi.

Ford harbiy mashinalar ishlab chiqarishga oʻtish kompaniyaning Buyuk Britaniyadagi rahbari avtomobil ixtiro qilinganidan beri eng qiyin muhit deb taʼriflagan vaziyatni qoplashga yordam beradi deb umid qilmoqda. Bir paytlar ustun boʻlgan Yevropa avtomobil sanoati kichiklashib bormoqda va u Yevropa qayta qurollanayotgan bir paytda sanoat qudratini tiklash uchun mudofaa byudjetlarining oʻsishiga umid qilmoqda.

Ford Britaniya armiyasining Yengil harakatchan mashinalar (LMV) dasturi uchun tenderda ishtirok etmoqda

Ford mudofaa sohasi mutaxassislari General Dynamics va Ricardo bilan qoʻshma korxonada ishtirok etib, Mudofaa vazirligining (MoD) yaqin besh-yetti yil ichida armiyaning eskirgan Land Rover bazasidagi parkini almashtirish uchun 9000 ta mashina yetkazib berish boʻyicha shartnomasi uchun kurashmoqda.

Ford UK raisi Liza Brankinning aytishicha, bu taklif kompaniya mudofaa talablariga qanchalik tez javob bera olishini koʻrsatish uchun imkoniyatdir: «Ishlab chiqaruvchi sifatida siz oʻzingizga kelayotgan har bir imkoniyatga qaraysiz va bu biz foydalanishni istagan ajoyib imkoniyatdir».

Bu Ford mudofaa ishlariga birinchi marta yuzlanayotgani yoʻq.

Ikkinchi jahon urushidan oldin Ford’ning Sharqiy Londondagi Dagenhem zavodi Yevropadagi eng yirik avtomobil zavodi edi.

Urush boshlanganda, fuqarolik avtomobillari ishlab chiqarish butunlay toʻxtatildi va zavod toʻliq harbiy mahsulotlar chiqarishga moslashtirildi. 1939 yildan 1945 yilgacha Dagenhem zavodi Ittifoqchilarning urush harakatlari uchun 360 000 ta mashina ishlab chiqardi.

Manchesterdagi Ford ishchilari Rolls-Royce tomonidan loyihalashtirilgan 34 000 ta Merlin dvigatellarini ishlab chiqarishdi, ular Spitfire va Hurricane qiruvchi samolyotlarini harakatga keltirgan.

Sakson yil oʻtib, Buyuk Britaniya va Yevropa avtomobil sanoati urush dvigatellari bir yetkazib beruvchi BBC’ga aytganidek «yakuniy inqiroz»ning oldini olishga yordam berishiga umid qilmoqda.

Yevropa Rossiya tahdidi va AQShning Yevropa himoyachisi sifatida harakat qilishni istamasligiga javoban mudofaa xarajatlarini oshirish uchun yuzlab milliardlar ajratishga majbur boʻlayotgan bir paytda, Xitoy raqobatchilarining tijorat bosimi ostida qolgan avtomobil ishlab chiqaruvchilari buni eʼtibordan chetda qoldirishmadi.

Xoʻsh, Yevropaning qayta qurollanishi inqirozdagi avtosanoat va taʼminot zanjirini qutqara oladimi?

Mudofaani oʻsish sektori va Yevropadagi avtomobil zavodlarida toʻplanib qolayotgan ortiqcha quvvatni oʻzlashtira oladigan soha sifatida koʻrayotgan yolgʻiz Ford emas.

Frantsiyaning Renault avtomobil ishlab chiqaruvchisi mudofaa giganti Thales bilan harbiy dronlar ishlab chiqarish boʻyicha strategik bitim imzoladi va oyiga 1000 donagacha mahsulot ishlab chiqarishni maqsad qilgan. Frantsiya harbiylari va Qurollanish bosh boshqarmasi anʼanaviy, sekinroq mudofaa taʼminoti zanjirlarini chetlab oʻtish uchun Renault’ning ommaviy ishlab chiqarish tajribasidan foydalanmoqchi.

Shu bilan birga, Volkswagen Germaniya gʻarbidagi Osnabryuk shahridagi toʻliq quvvat bilan ishlamaydigan zavodni sotishga rozi boʻldi, u Isroilda joylashgan mudofaa investori bilan qoʻshma korxonada harbiy ishlab chiqarish markaziga aylanadi.

Land Rover ishlab chiqaruvchi Jaguar Land Rover (JLR) ham Ford bilan bir xil shartnoma uchun kurashmoqda, chunki armiya 2030 yilgacha oʻzining hozirgi Land Rover bazasidagi parkini bosqichma-bosqich foydalanishdan chiqaradi. JLR shuningdek, oʻzining global harbiy ambitsiyalarini qoʻllab-quvvatlash uchun yangi maxsus biznes boʻlinmasini tashkil etdi.

Avtomobil ishlab chiqaruvchilar va savdogarlar jamiyati (SMMT) vakili Mayk Housning aytishicha, toʻliq foydalanilmayotgan avtoishlab chiqarish quvvatlarini mudofaa sohasiga yoʻnaltirish mantiqan toʻgʻridir.

Buyuk Britaniya avtomobil sanoati va uning yetkazib beruvchilari bir nechta yirik ishlab chiqaruvchilarga — Sanderlenddagi Nissan, Derbishirdagi Toyota, Oksfordshirdagi BMW va mahsulot qiymati boʻyicha eng yirigi, Midlends va Mersisayddagi bir nechta zavodlarga ega JLR’ga juda bogʻliq.

Housning aytishicha, taʼminot zanjiri juda zaif ahvolda.

«Buyuk Britaniyaning avtomobil ishlab chiqarish hajmi soʻnggi sakkiz yoki toʻqqiz yil ichida pasayib bormoqda», deydi u. «Biz ehtimol 10 yil oldingi koʻrsatkichning yarmidamiz. Bu, albatta, taʼminot zanjiriga zarba beradi, chunki ular avvalgidek miqdorda detallar ishlab chiqarmayapti. Demak, ularda boʻsh quvvat bor. Ular bitta muayyan ishlab chiqaruvchiga ham juda bogʻliq boʻlishi mumkin».

Shuning uchun ular «mijozlar bazasini kengaytirish va mudofaa sohasiga oʻtish imkoniyatini» mamnuniyat bilan kutib olishadi, deydi u.

Atigi ikki hafta oldin JLR xarajatlarni kamaytirish va xalqaro, ayniqsa Xitoy raqobatchilariga qarshi raqobatbardoshlikni saqlab qolish uchun Buyuk Britaniyadagi 30 000 kishilik ishchi kuchidan 4000 ta ish oʻrnini qisqartirishini eʼlon qildi. JLR’ga sovutish tizimi komponentlarini yetkazib beruvchi Evtec kompaniyasidan Deyv Roberts buning oqibatlaridan xavotirda ekanini aytadi.

«JLR Buyuk Britaniya avtomobil ishlab chiqarish makonidagi muhim omildir», deydi u. «Bu butun sektorni birlashtirib turadigan yelimdir. Chunki unutmang, siz JLR uchun ishlab chiqarayotgan hajmlar Buyuk Britaniyadagi boshqa har qanday avtomobil ishlab chiqaruvchisidan sezilarli darajada yuqoridir.

Agar ular zarar koʻrsa, buning taʼsiri taʼminot zanjiri boʻylab chuqurroq tarqaladi».

Shu hafta boshida JLR’ning yirik yetkazib beruvchilari hukumatni avtomobil ishlab chiqaruvchilarga aerokosmik va mudofaa sohalariga oʻtishda yordam berishga chaqirib, Buyuk Britaniyada keng koʻlamli avtomobil ishlab chiqarish uzoq muddatli pasayishga yuz tutayotganidan ogohlantirdi.

Rahbarlar Buyuk Britaniya avtomobil taʼminoti zanjirida «koʻrinarli darz ketish» haqida ogohlantirishdi

Bosh vazir, moliya vaziri va Uest-Midlends meri Richard Parkerga yoʻllangan ochiq xatda soha rahbarlari Britaniyaning avtomobil taʼminoti zanjiri «inqirozda emas», balki «notoʻgʻri bozorda» ekanini aytishdi.

Xat 8600 dan ortiq bevosita xodimga ega boʻlgan korxonalar vakillari boʻlgan rahbarlar, shuningdek, 75 000 ga yaqin ishchini ifodalovchi Britaniya metall shakllantirish konfederatsiyasi tomonidan imzolangan.

Xatni imzolaganlarning aytishicha, ish oʻrinlarining qisqartirilishi Buyuk Britaniyaning 183 000 ga yaqin ishlab chiqarish ish oʻrinlarini qoʻllab-quvvatlovchi avtomobil taʼminoti zanjiridagi «birinchi koʻrinarli darz ketish»dir.

Butun Yevropa boʻylab sektor ACEA avtomobil sanoati ishlab chiqaruvchilari assotsiatsiyasi bosh direktori Sigrid de Vris «mukammal boʻron» deb atagan vaziyatga duch kelmoqda. Avtomobil ishlab chiqaruvchilari elektromobillarga oʻtish uchun milliardlab mablagʻ sarflamoqdalar va hukumatning elektromobillar sotuvi boʻyicha maqsadlari isteʼmolchilar talabidan tezroq harakat qilayotganini taʼkidlamoqdalar.

Va xaridorlar tanlayotgan elektromobillar tobora koʻproq sohaning eng katta yangi tahdidi — Xitoydan kelmoqda.

2000-yillarning boshlarida Gʻarb kompaniyalari Xitoyni katta imkoniyat sifatida koʻrishdi. Uning tez oʻsib borayotgan oʻrta sinfida koʻp pul va avtomobillarga, jumladan, eng foydali premium modellarga cheksiz ishtiyoq bor edi. Bu juda serdaromad edi — bir paytlar Xitoy Volkswagen foydasining yarmini taʼminlagan.

Ammo bu uzoq davom etmadi. Xitoy mahalliy avtomobil sanoatiga ega boʻlishni xohladi va mamlakatni yuqori texnologiyali sektorlarda, jumladan, elektromobillar sohasida yetakchiga aylantirish uchun katta davlat mablagʻlari yoʻnaltirildi.

Bugungi kunda Xitoy bozori xorijiy va mahalliy brendlar bilan toʻlib-toshgan va shiddatli raqobat bilan ajralib turadi. Xitoy avtomobil ishlab chiqaruvchilari eʼtiborini xorijiy bozorlarga qaratishdi va bozor ulushini qoʻlga kiritish yoʻli sifatida elektromobillarga oʻtishdan foydalanishdi. BYD, Chery va Geely kabi kompaniyalar Yevropaga faol kirib bormoqda.

Yevropa brendlari uchun bundan yomonroq vaqt boʻlishi mumkin emas edi. Xitoydan keladigan ishonchli foydaning yoʻqolishi va oʻz hududlarida Xitoy raqobatchilarining paydo boʻlishi ular elektromobillar ishlab chiqarishga katta sarmoya kiritganlaridan keyin yuz berdi. Shunga qaramay, elektromobillar sotuvi kutilganidek tez oʻsmadi. Rahbarlar Xitoy raqobatchilarining past ishlab chiqarish xarajatlari va tezkor rivojlanish surʼatlariga tenglashishga qiynalganlarini tan olishadi.

Natijada, Yevropa ishlab chiqaruvchilari xarajatlarni kamaytirishga harakat qilishmoqda va ayni paytda oʻzlari sota oladiganidan ancha koʻp avtomobil ishlab chiqarishga qodir boʻlgan qimmatbaho zavodlar bilan nima qilish haqida bosh qotirishmoqda.

Volkswagen yaqin bir necha yil ichida 100 000 ta ish oʻrnini qisqartirishini allaqachon maʼlum qilgan. Bir paytlar Germaniyada zavodlarni yopish aqlga sigʻmaydigan holat boʻlgan boʻlsa, hozirda kompaniya Drezdendagi bitta zavodni yopdi va yana toʻrttasini yopishi mumkin. Bunga VW elektromobillar ishlab chiqarish uchun liniyalarni oʻzgartirishga 1 milliard yevrodan (857 million funt sterling) koʻproq mablagʻ sarflagan Tsvikkaudagi zavod ham kiradi — bu jarayon atigi toʻrt yil oldin yakunlangan edi.

Sanoat taxminlariga koʻra, Gʻarbiy Yevropa avtomobil zavodlari yiliga taxminan 2,5 million avtomobil ishlab chiqarishga teng boʻsh quvvatga ega.

Avtomobil ishlab chiqaruvchilar Yevropaning shiddat bilan oʻsib borayotgan mudofaa byudjetlariga havas bilan qarashayotgani ajablanarli emas.

Sigrid de Vrisning aytishicha, avtomobil ishlab chiqaruvchilari Yevropaning qayta qurollanishiga yordam berish uchun qulay mavqega ega.

«Mudofaa uchun zarur boʻlgan koʻplab imkoniyatlar avtomobil sektori uchun ham kerak va u tomonidan taqdim etiladi», deydi u. «Shunday qilib, avtomobil ishlab chiqaruvchilari va yetkazib beruvchilari sanoat aktivlariga, ishlab chiqarish tajribasiga, logistika imkoniyatlariga, shuningdek, ilgʻor texnologiyalarga ega. Ular Yevropaning kengroq mudofaaga tayyorgarlik koʻrish maqsadiga mos kelishi mumkin boʻlgan keng va juda integratsiyalashgan taʼminot zanjirlariga ega».

Ammo uning aytishicha, bu oson emas: xavfsizlik qoidalari, Yevropa ichidagi siyosiy va iqtisodiy raqobat va haqiqiy urush boʻlmasa, ishlab chiqarish hajmi ommaviy isteʼmol bozorini almashtira olmasligi — bularning barchasi toʻsiqlarni keltirib chiqaradi.

«Bu ikki xil dunyo», deydi u. «Hukumatlar oʻz mudofaa imkoniyatlariga sarmoya kiritishni xohlashadi va shuning uchun hozir, har qachongidan ham koʻproq, ishlab chiqaruvchilar va yetkazib beruvchilar uchun nimalar mumkinligini koʻrish qiziqarli, ammo bu biz hozirda koʻrayotgan ishlab chiqarish quvvatlaridan toʻliq foydalanilmaslik muammosini hal qilish uchun yetarli boʻlmaydi».

Agar mudofaa Buyuk Britaniya va Yevropa avtomobil ishlab chiqarishdagi katta boʻshliqlarni toʻldira olmasa, tovuqxonani tulkiga ijaraga berish vaqti keldimi?

Boshqacha aytganda, Xitoy kompaniyalariga Yevropa ishlab chiqarish quvvatlariga kirishga ruxsat berilishi kerakmi?

Boʻsh turgan yigʻish liniyalarini ishlatib turishning ulkan doimiy xarajatlarini qoplash uchun Yevropa va Buyuk Britaniyaning uzoq yillik avtomobil ishlab chiqaruvchilari oʻz eshiklarini Xitoy raqobatchilari uchun ochmoqdalar.

Vauxhall, Fiat, Peugeot va Citroen brendlari egasi boʻlgan Stellantis Xitoyning Leapmotor elektromobil ishlab chiqaruvchisining 20 foizlik ulushini sotib oldi va ikki yil oldin Polshada Xitoy brendini ishlab chiqarish boshlandi. (Keyinchalik Polsha Xitoy elektromobillariga yuqori tariflar joriy etish uchun ovoz berganidan keyin, Ispaniya esa betaraf qolganidan soʻng, Leapmotor ishlab chiqarishni Ispaniyaga koʻchirdi — bu savdo siyosati qanchalik murakkab boʻlishi mumkinligini eslatadi.)

Nissan va Chery International UK kompaniyalari Nissan uchun Sanderlenddagi zavodida Chery avtomobillarini shartnoma asosida ishlab chiqarishni oʻrganish boʻyicha majburiy boʻlmagan oʻzaro anglashuv memorandumini imzoladilar.

VW bosh ijrochi direktori Oliver Blyum shu yilning aprel oyida Volkswagen Yevropa zavodining boʻsh quvvatlarini Xitoydagi qoʻshma korxona hamkorlari bilan baham koʻrishni koʻrib chiqayotganini aytdi.

Bir tomondan, bu hamma uchun foydali boʻlishi mumkin. Yevropa zavodlari koʻproq ish bilan taʼminlanadi, Xitoy ishlab chiqaruvchilari esa ushbu bozorlarda avtomobil ishlab chiqarish va eksport qilish orqali AQSh va IAga sotishdagi yuqori tariflardan qochishlari mumkin.

Ammo Yevropada avtomobil ishlab chiqarish avtomatik ravishda Yevropa taʼminot zanjirlarini yaratish yoki saqlab qolishni anglatmaydi.

Baʼzi zavodlar faqat yakuniy yigʻishni amalga oshirishi mumkin, koʻplab komponentlar — ayniqsa batareyalar — hali ham Xitoydan kelishi mumkin.

Madaniy boyliklar butun dunyo boʻylab vayron qilinmoqda — unda nega hech kim jazolanmayapti?

Urush yaqinlashayotgan boʻlishi mumkin. Biz ruhan tayyormizmi?

Nega Shimoliy Koreya askarlarining yangi toʻlqini Rossiyaning Ukrainadagi urushida jang qilishi mumkin

Avtomobil ishlab chiqarish hali ham mamlakatning suveren sanoat qudrati uchun markaziy omil sifatida koʻriladi. Eski zamonlarda shunday gap bor edi: «General Motors uchun nima yaxshi boʻlsa, Amerika uchun ham shu yaxshi». Xuddi shu gapni Germaniyadagi Volkswagen, Mercedes va BMW, Buyuk Britaniyadagi JLR uchun ham aytish mumkin.

Avtomobil zavodlari koʻpincha oʻz mintaqasidagi eng yirik ish beruvchi hisoblanadi va mahalliy taʼminot zanjirlarini qoʻllab-quvvatlaydi, shuning uchun ish oʻrinlarining yoʻqolishi ayniqsa ogʻir boʻlishi mumkin. Shu bois mamlakatlar ularni himoya qilish va saqlab qolish uchun bor kuchini sarflaydilar.

Avstraliya bunga bir misoldir. Uning oxirgi mahalliy ishlab chiqarilgan avtomobili 2017 yilda konveyerdan chiqqanda, u nafaqat avtomobil sanoatini yoʻqotdi, deydi Evtec vakili Deyv Roberts, balki muhandislik tafakkuri va muhim koʻnikmalarni ham yoʻqotdi.

«Keyingi oʻn yil ichida... buning taʼsiri butun ishlab chiqarishga tarqaldi», deydi u. «Shunday qilib, ular infratuzilma imkoniyatlarini yoʻqotdilar. Ular ilgʻor ishlab chiqarish imkoniyatlarini yoʻqotdilar.

Ular zaif. Ular endi bu sektorlarda bardoshli emaslar».

Ford UK vakili Liza Brankin besh-yetti yil ichida 9000 ta dvigatel zavod bir paytlar yiliga ishlab chiqargan 90 000 ta dvigatelga yaqin ham kelolmasligini tan oladi, lekin har bir ozgina narsa ham yordam berishini aytadi.

«Bu dengizdan bir tomchi, lekin har bir imkoniyatdan foydalanishga arziydi, shunday emasmi?»

Mudofaa vazirligi matbuot kotibining aytishicha, u Buyuk Britaniya sanoati minglab zamonaviy yengil harakatchan mashinalarni yetkazib berishda «markaziy rol» oʻynashini xohlaydi. Matbuot kotibi qoʻshimcha qiladi: «Biz Britaniya biznesini qoʻllab-quvvatlayapmiz va mudofaa sanoati bazamizni qoʻllab-quvvatlayapmiz, hozirda mudofaa xarajatlarimizning 85 foizi Buyuk Britaniyada qolmoqda, bu qayta industriallashtirishni ragʻbatlantiradi va mudofaani oʻsish dvigateliga aylantiradi».

Pasayib borayotgan Yevropa avtomobil sanoati nima uchun mudofaa xarajatlarining oʻsishiga sherik boʻlishni xohlayotganini tushunish oson. Ammo u muvaffaqiyatga erishgan taqdirda ham, bir paytlar ega boʻlgan qudratini qanday qilib qayta tiklashini tasavvur qilish hali ham qiyin.