Neftga boy Alberta iqtisodiyoti uchun mustaqillik nimani anglatishi mumkin

Albertaning neft boyligi mustaqil boʻlgan taqdirda uning iqtisodiyoti uchun nimani anglatishi mumkin

Albertaliklar 19 oktyabr kuni kelajakda mustaqillik boʻyicha referendum oʻtkazish-oʻtkazmaslik masalasida ovoz berishga tayyorgarlik koʻrmoqda.

Alberta mustaqilligi tarafdori Kit Uilsonning fikricha, Kanadaning ushbu gʻarbiy provintsiyasi qolganlardan ajralib turadi.

Uning aytishicha, Albertaning boy neft va gaz zaxiralari, yirik qishloq xoʻjaligi sanoati hamda yosh, yuqori malakali ishchi kuchi uning iqtisodiyotini qudratli qiladi.

19 oktyabr kuni provintsiyada referendum boʻlib oʻtadi va u saylovchilarga ikkita tanlovni taqdim etadi: Kanada tarkibida qolishni qoʻllab-quvvatlash yoki keyingi bosqichda mustaqillik boʻyicha rasmiy majburiy referendum oʻtkazish sari qadam tashlashni yoqlash.

Garchi byulletendagi savol oddiygina «qolish yoki chiqish» tarzida boʻlmasa-da, u baribir Kanadaning yaqin tarixidagi eng muhim ovoz berish jarayonlaridan biri va milliy birlikning jiddiy sinovi boʻlishi kutilmoqda.

Munozaralar markazida bitta muhim savol turibdi: Alberta mustaqil davlat sifatida boyroq boʻladimi?

Uilson bu savolga «ha» deb javob beradi.

«Alberta iqtisodiyoti noyobdir. U Kanadaning qolgan qismidan tubdan farq qiladi — bizda muvaffaqiyatga erishish uchun odamlar, institutlar va infratuzilma mavjud», deydi u.

Albertadagi separatistlar anchadan beri provintsiya Kanada tarkibida qolish orqali zarar koʻrayotganini taʼkidlab keladilar. Ularning fikricha, neft va gazdan tushadigan daromadlarning koʻproq qismi Ottava bilan boʻlishilmasdan, Albertaning oʻzida qolsa, oʻnlab milliard dollar mablagʻ tejab qolinadi.

Biroq koʻpchilik bu hisob-kitoblarga shubha bilan qaramoqda.

Mustaqillikka qarshi boʻlgan Alberta bosh vaziri Daniel Smit ancha kamroq optimistik natijani prognoz qilmoqda. Uning aytishicha, provintsiya faqat oʻtish davri xarajatlarining oʻzida 400 milliard Kanada dollari (283 milliard dollar; 213 milliard funt sterling) miqdorida zarar koʻrishi mumkin, shu bilan birga siyosiy beqarorlik tufayli investitsiyalar va savdoning qisqarishi oqibatida yana milliardlab mablagʻ yoʻqotadi.

Uning hukumati tomonidan buyurtma qilingan va shu oy boshida eʼlon qilingan tashqi hisobotda ajralib chiqish xarajatlari besh yil davomida 50 milliarddan 170 milliard Kanada dollarigacha boʻlishi, shuningdek, uzoq muddatli istiqbol juda noaniq ekanligi taxmin qilingan.

Hisobotda yangi mustaqil Alberta uchun bajarilishi kerak boʻlgan ishlar roʻyxati keng va qimmatga tushishi haqida ogohlantiriladi.

U soliq va milliy xavfsizlik idoralarini tashkil etishi, oʻz konstitutsiyasi, huquqiy va sud tizimlarini, pensiya rejalarini yaratishi hamda milliy bogʻlar va harbiy bazalar kabi federal aktivlar qanday taqsimlanishini muzokara qilishi kerak boʻladi.

Alberta moliya tizimining sobiq mulozimi Lenni Kaplanning aytishicha, provintsiya koʻplab boshqa fiskal majburiyatlar va qiyinchiliklar qatorida Kanada milliy qarzining bir qismini ham oʻz zimmasiga olishi kutiladi.

Albertada joylashgan nodavlat tahlil markazi hisob-kitoblariga koʻra, Alberta 258 milliarddan 333 milliard Kanada dollarigacha boʻlgan qoʻshimcha qarz bilan qolishi mumkin.

Alberta yalpi ichki mahsulotiga kutilayotgan zarba va qoʻshimcha xarajatlarni hisobga olgan holda, hisobotda ajralib chiqish albertaliklarning moliyaviy ahvoliga zarar yetkazishi va ularning ixtiyoridagi daromadlarini oʻrtacha 5,8 foizga qisqartirishi mumkinligi aytiladi.

«Nima uchun biz provintsiyaning kelajakdagi moliyaviy mavqeiga taʼsir qilishi va unga putur yetkazishi mumkin boʻlgan bunday noaniqlikni yaratishimiz kerak? Nima uchun bu muammolarni hal qilish uchun shunchaki Kanada tarkibida ishlamaymiz?» deb soʻraydi Kaplan.

Soʻrovnomalar shuni koʻrsatadiki, albertaliklarning taxminan 20-25 foizi majburiy ajralish referendumini oʻtkazish uchun ovoz berish niyatida, bunda yoshlar, qishloq aholisi va konservativ saylovchilar orasida qoʻllab-quvvatlash kuchliroq.

Separatistik harakat Alberta Ottavadagi qaror qabul qiluvchilar tomonidan notoʻgʻri tushuniladi va eʼtibordan chetda qoladi, degan qarashdan kelib chiqqan. Oʻnlab yillar davomida bu tuygʻu dasht provintsiyasida «gʻarbiy begonalashish» hissini kuchaytirib keldi.

Bir paytlar chekkadagi gʻoya boʻlgan bu harakat bir necha sabablarga koʻra Alberta siyosatining markaziga koʻchdi.

Dengizga chiqish imkoniyati boʻlmagan Albertadan sohil boʻyidagi suvlargacha taklif qilingan quvurlarni toʻsib qoʻygan ekologik va siyosiy qarshiliklar tufayli gʻazab paydo boʻldi.

Ottavadagi Liberallarning oʻn yillik boshqaruvi ham doimiy ravishda konservativ boʻlgan Albertaning hafsalasini pir qildi. Bundan tashqari, baʼzi albertaliklar Kovid-19 pandemiyasi davridagi haddan tashqari cheklovlar deb hisoblagan choralar tufayli hanuzgacha federal hukumatga ishonmaydilar.

Oʻtgan yil davomida separatist tashkilotchilar jamoatchilik qiziqishini baholash uchun provintsiya boʻylab uchrashuvlar oʻtkazdilar. Keyin ular shu yil boshida ajralib chiqish boʻyicha fuqarolar tashabbusi bilan petitsiya boshlashdi va u 300 000 dan ortiq imzo toʻpladi.

Bosh vazir Smit shu yil boshida ovoz berishni maʼqullashga qaror qildi.

Alberta Kanadaning neft va gaz sanoati markazi boʻlib, uning neft zaxiralari dunyoda toʻrtinchi oʻrinda turadi. Xom neft Kanadaning eng serdaromad tovari hisoblanadi, uning eksporti birgina 2025 yilning oʻzida 142 milliard Kanada dollarini tashkil etdi.

Uning katta qismi AQShdagi neftni qayta ishlash zavodlariga sotiladi.

Provintsiya mamlakatda jon boshiga toʻgʻri keladigan eng yuqori YAIMga ega va uning kuchli iqtisodiyoti har yili federal soliq jamgʻarmasiga milliardlab mablagʻ qoʻshishini anglatadi.

U 1965 yildan beri hech qanday «tenglashtiruvchi» toʻlovlarni — kambagʻalroq, yaʼni «yordamga muhtoj» provintsiyalar federal hukumatdan oladigan mablagʻlarni olmagan.

Freyzer instituti tahlil markazi iqtisodchilari Tegan Xill va Nataniel Lining hisob-kitoblari shuni koʻrsatadiki, Albertaning 2007 yildan beri Ottavaga qoʻshgan umumiy sof hissasi 322 milliard Kanada dollarini yoki yiliga oʻrtacha 17 milliard dollarni tashkil etgan.

«Bu Britan Kolumbiyasinikidan deyarli toʻrt baravar, Ontarionikidan esa toʻrt baravardan koʻproq», deydi Xill BBC nashriga. «Qolgan yettita provintsiya sof oluvchilar boʻlgan, yaʼni Ottava ushbu provintsiyalardan yiqqan mablagʻidan koʻra koʻproq pul sarflagan yoki oʻtkazib bergan».

Xillning aytishicha, Albertaning Kanadaning qolgan qismiga yuboradigan mablagʻi ajralib chiqish tarafdorlari oʻrtasidagi asosiy noroziliklardan biridir.

Uning soʻzlariga koʻra, bu tuygʻu quyidagicha: «Biz boshqa provintsiyalarni qoʻllab-quvvatlash uchun pul toʻlayapmiz va agar oʻz yoʻlimizdan borsak, bu boylikning hammasini oʻzimizda saqlab qolishimiz mumkin edi».

Ushbu ishonch mustaqillik uchun kurashayotgan asosiy guruhlardan biri boʻlgan «Alberta farovonligi loyihasi»ning iqtisodiy prognozlariga asos boʻladi.

Oʻtgan yili eʼlon qilingan fiskal rejasida tashqi manba, guruh Alberta federal soliqlarni toʻlashni toʻxtatsa, yiliga 47 milliard Kanada dollarigacha mablagʻ tejab qolishi mumkinligini taxmin qilmoqda.

Rejada, shuningdek, mustaqil Alberta milliy mudofaa va xalqaro diplomatiyani moliyalashtirishi kerakligi sababli yuqoriroq xarajatlarga duch kelishi tan olingan va bu xarajatlar yiliga 31,6 milliard Kanada dollarigacha yetishi koʻrsatilgan.

Bu Alberta provintsiya sifatida sogʻliqni saqlash va taʼlim kabi sohalarga sarflaydigan taxminan 75 milliard Kanada dollari ustiga qoʻshiladi.

Barcha zarur va yangi xarajatlarni qoplagandan soʻng, «Alberta farovonligi loyihasi» provintsiyada hali ham yiliga 24 milliarddan 46 milliard Kanada dollarigacha profitsit boʻlishi mumkinligini aytmoqda.

Tarafdorlarning taʼkidlashicha, ushbu qoʻshimcha pul bilan Alberta jismoniy shaxslar soliqlarini yiliga 10 000 Kanada dollaridan koʻproqqa qisqartirishi, infratuzilmani kengaytirishi yoki profitsitni provintsiyaning farovonlik jamgʻarmasiga yoʻnaltirishi mumkin.

Biroq bir necha iqtisodchilarning aytishicha, prognozlar noaniq va katta ehtimol bilan foydani oshirib koʻrsatmoqda.

Freyzer institutidan Xillning aytishicha, iqtisodiy koʻrsatkichlarga eng katta tahdidlardan biri uzoq davom etadigan noaniqlikdir, ayniqsa referendum muammoni hal qilmasa yoki ajralish Kanadadan uzoq muddatli uzilishga aylanib ketsa.

«Agar kimdir yaqin bir necha yil ichida Alberta Kanadaning bir qismi boʻlib qoladimi yoki oʻz yoʻlidan ketadimi, bilmasa, u qaysi mantiq bilan provintsiyaga pul tikadi?» deb soʻraydi u.

Bosh vazir Mark Karni Alberta uchun ogohlantirish sifatida koʻpincha Brexit — Buyuk Britaniyaning Yevropa Ittifoqidan chiqish uchun ovoz berishini misol qilib keltiradi.

Shu yil boshida eʼlon qilingan hisobotlardan birida aytilishicha, Buyuk Britaniya iqtisodiyoti Brexit tufayli 6 foizlik zarbaga uchragan. Agar Alberta mustaqillikdan keyin shunga oʻxshash natijaga duch kelsa, Kalgarida yashovchi iqtisodchi Trevor Tombening taxminiga koʻra, uning iqtisodiyoti yiliga 62 milliard Kanada dollariga qisqarishi mumkin.

U shuningdek, ishchi kuchi 175 000 kishiga qisqarishini prognoz qilgan.

Uilson bu taqqoslashni rad etib, «tub dinamika butunlay boshqacha» ekanligini aytadi.

Uning aytishicha, qolish tarafdorlarining baʼzi prognozlari shunchaki «vahima va tushkunlik» boʻlib, ular qoldirgan yagona salbiy oqibat «Kanadaga katta asteroid urilishi» ekanligini hazil qiladi.

«Biz resurs iqtisodiyotimiz. Bizda taʼsir kuchi bor. Bizda dunyo xohlaydigan mahsulotlar bor. Shuning uchun ham Ottava tomonidan qoʻyilgan cheklovlarga qaramay, bu yerga investitsiyalar kirib kelmoqda», deydi u.