MSK tushuntirish berishga vakolatli

**MSK tushuntirishga vakolatli**

Qirgʻizistonda boʻlajak prezidentlik saylovlari muhokamasi asta-sekin umumiy siyosiy prognozlardan qatʼiy yuridik tahlilga oʻtmoqda.

Markaziy saylov va referendumlar oʻtkazish boʻyicha komissiya raisi Tinchtik Shaynazarovning bayonoti yangi munozaralar toʻlqiniga sabab boʻldi. Avvaliga MSK rahbari Ozodlik radiosining qirgʻiz xizmati — «Radio Azattik»ka bergan sharhida idora pozitsiyasini bayon qilib, amaldagi prezident Sadir Japarov oʻz lavozimini tark etmagan holda 2027 yil yanvaridagi saylovlarda ishtirok etish huquqiga ega ekanligini taʼkidladi.

Shu bilan birga, bunday qarorning yuridik tafsilotlari ekspertlar doirasida kutilgan aks-sadoni keltirib chiqardi. Ushbu sxema aynan qaysi huquqiy asosga qurilganini va nima uchun aynan hozir buning imkoni tugʻilganini tushunish uchun Asia-Today tahririyati batafsil tushuntirish olish maqsadida MSK rahbarining oʻziga, shuningdek, mamlakatning yetakchi huquqshunoslari va siyosatshunoslariga murojaat qildi.

Markaziy saylov komissiyasining sharhlaridan oldin Jogorku Kenesh spikeri Marlen Mamataliyev ham ommaviy ravishda shunga oʻxshash pozitsiyani bildirgani muhokamalarga qoʻshimcha turtki berdi. Avgust oyida jurnalist Ali Toktakunovga bergan intervyusida parlament spikeri saylovoldi kampaniyasi davrida mamlakatni kim boshqarishi haqidagi savolni amalda kun tartibidan olib tashladi. Mamataliyev Qirgʻizistonning amaldagi qonunchiligi prezidentdan oʻz vakolatlarini vaqtincha topshirishni talab qilmasligini, shu bolatli Japarov nomzod sifatida roʻyxatdan oʻtganidan keyin ham odatdagi tartibda ishlashda davom etishini, hokimiyatning barcha uchta tarmogʻi esa uzilishlarsiz faoliyat yuritishini tushuntirdi.

Bu vaziyat 2020 yil kuzi va 2021 yil boshidagi voqealardan sezilarli darajada farq qiladi. Oʻshanda, siyosiy inqirozdan soʻng, Japarov bosh vazir lavozimini saqlab qolgan holda davlat rahbari vazifasini bajaruvchi boʻlgan edi. Avvalgi Konstitutsiya prezident v.b.ning oliy davlat lavozimiga nomzodini koʻrsatishini toʻgʻridan-toʻgʻri taqiqlagan, shu sababli 2021 yil yanvaridagi saylovlar oldidan u vakolatlarini topshirishga va ularni parlament spikeri Talant Mamitovga oʻtkazishga majbur boʻlgan edi.

2021 yilgi Asosiy qonun qabul qilinib, keyinchalik saylov qonunchiligi uygʻunlashtirilgandan soʻng, huquqiy tuzilma sezilarli darajada oʻzgardi. Iyul oyida imzolangan tuzatishlar saylov sanasini vakolat muddati tugaydigan yilning yanvar oyidagi toʻrtinchi chorshanbasiga belgilab qoʻydi va moʻljalni 2027 yil 27 yanvarga qaratdi.

### MSK pozitsiyasi: qonun harfi bilan

MSK raisi Tinchtik Shaynazarov oʻz sharhida saylov organining qarori asoslangan yuridik mantiqni batafsil tushuntirib berdi. Meʼyoriy bazani ochib berar ekan, Markaziy saylov komissiyasi rahbari amaldagi sohaviy qonun normalari nomzod sifatida roʻyxatdan oʻtishda davlat xizmatchilari toifalarini aniq ajratishini koʻrsatib oʻtdi. Siyosiy xizmatchilar uchun vazifalarni vaqtincha toʻxtatib turish majburiydir, biroq Jogorku Kenesh deputatlari va davlat rahbari bu qoidadan mustasno hisoblanadi.

«QRning “Qirgʻiziston Respublikasi Prezidenti va Qirgʻiziston Respublikasi Jogorku Keneshi deputatlari saylovi toʻgʻrisida”gi konstitutsiyaviy Qonuni 21-moddasining 2-qismiga muvofiq, davlat siyosiy xizmatchilari nomzod etib koʻrsatilgan paytdan boshlab oʻz lavozim yoki xizmat vakolatlarini bajarishni toʻxtatib turadilar, Jogorku Kenesh deputatlari va prezident bundan mustasno», — deya tushuntirdi Shaynazarov.

Oʻz huquqiy dalillarini rivojlantirar ekan, Shaynazarov gap yangilik yoki muayyan siyosiy vaziyat uchun yaratilgan istisno haqida emas, balki milliy saylov huquqida uzoq vaqtdan beri mavjud boʻlgan norma haqida ketayotganini taʼkidladi. «Ushbu huquqiy amaliyot mamlakat saylov tizimi uchun anʼanaviy hisoblanadi: shunga oʻxshash norma Saylov kodeksida 1999 yildan 2011 yilgacha amal qilgan va hozirgi kunda amalda boʻlgan konstitutsiyaviy Qonunda saqlab qolingan», — dedi MSK rahbari.

### Ekspertlar nigohi: xavflar va strategiya

Rahbarlar tomonidan bildirilgan yuridik aniqlik professional tahlilchilarda paydo boʻlayotgan siyosiy savollarni kun tartibidan olib tashlamaydi. Vaziyatni sharhlagan ekspertlarning baholari turlicha boʻldi: muvozanat buzilishining toʻgʻridan-toʻgʻri xavflarini koʻrsatishdan tortib, institutsional xulq-atvorning chuqur strategik tahliligacha.

Siyosatshunos Mars Sariyev vaziyatni tahlil qilar ekan, hokimiyatning niyatlari haqida shoshilinch xulosalar chiqarmaslikka chaqirdi va MSKning yuridik talqini mutlaqo qonuniy ekanligini, biroq siyosiy jihatdan bu masala jamiyatda keskin munosabat uygʻotayotganini taʼkidladi. U lavozimni egallab turgan holda poygada ishtirok etish hatto AQSh kabi yetakchi demokratiyalarda ham qoʻllanilishini, ammo Qirgʻiziston uchun rasmiy huquqiy sxema emas, balki jamiyatning sharoitlar tengligini qanday qabul qilishi va kampaniyaning real raqobatbardoshligi hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻlishini taʼkidladi.

Bundan tashqari, Sariyev ehtimoliy elektoral xavflardan ogohlantirdi: agar fuqarolarda maʼmuriy resursdan foydalanilmoqda degan ishonch paydo boʻlsa, bu gʻazablantiruvchi omilga aylanadi va tarqoq muxoliflarni birlashishga undaydi.

«Men MSK qarorini avtomatik ravishda maʼmuriy resursdan foydalanish niyatining isboti sifatida talqin qilmagan boʻlardim. Yuridik nuqtai nazardan gap amaldagi normalarning talqini haqida ketmoqda, biroq siyosiy jihatdan bu masala ancha nozikdir. Jamiyatning bir qismida muqarrar ravishda savol tugʻilishi mumkin: agar amaldagi prezident bir vaqtning oʻzida vakolatlarini saqlab qolsa va saylovoldi kampaniyasida ishtirok etsa, barcha nomzodlar uchun sharoitlar qanchalik teng boʻladi?» — deya mulohaza yuritadi ekspert.

Fikrini davom ettirar ekan, u qadimgi sharqona go oʻyini bilan strategik oʻxshashlik keltirdi va asosiy pozitsiyani ushlab turish taxtani nazorat qilish imkonini berishini, ammo haddan tashqari nazorat va haddan tashqari choʻzilgan chiziq zaifliklarni keltirib chiqarishi mumkinligini taʼkidladi. Uning soʻzlariga koʻra, hokimiyatning haddan tashqari yaqqol ustunligi raqiblarni umumiy hukumatga qarshi stsenariy atrofida birlashishga undashi mumkin. Saylov natijasi, uning fikricha, hokimiyat jamiyatni jarayonning shaffofligiga ishontira olishiga bogʻliq boʻladi: ishonch mavjud boʻlsa, lavozimni saqlab qolish ijobiy rol oʻynaydi, shubhalar esa bu ustunlikni muxolifat jipslashishining asosiy omiliga aylantiradi.

Butunlay boshqacha, sof yuridik urgʻuni Konstitutsiyaviy palataning sobiq sudyasi Klara Sooronkulova beradi va u saylov huquqidagi printsipial ziddiyatga eʼtibor qaratadi.

Qatʼiy huquqiy pozitsiyani egallagan Sooronkulova bunday tuzilma boshidanoq teng imkoniyatlar tamoyiliga putur yetkazishini, amaldagi davlat rahbariga sezilarli darajada ustunliklar berishini, shu bois teng sharoitlar yaratish uchun hech boʻlmaganda rasman vakolatlarni topshirish toʻgʻri qadam boʻlishini aytdi.

«Baribir butun tizim u gʻalaba qozonishi uchun ishlaydi. Bu yerda tenglik tamoyili buziladi. Agar qonun prezidentlik vakolatlarini topshirmaslikka ruxsat bersa, unda u tenglik tamoyilini buzadi. Nomzodlar teng maqomda boʻlishi kerak, bu yerda esa alohida nomzod ancha koʻp imtiyozlarga ega boʻladi, shuning uchun bu yerda boshqa mexanizm boʻlishi kerak. Hech boʻlmaganda rasman teng sharoitlarda. Albatta, bu vaziyatda vakolatlarni topshirish toʻgʻri boʻlardi», — deya izoh berdi Sooronkulova.

### Saylov-2027: barqarorlik va ishonch orasida

Meʼyoriy baza va ekspertlar baholarining tahlili shuni koʻrsatadiki, Sadir Japarovni 2027 yilgi kampaniya davrida davlat jilovida qoldirish qarori ikki qarama-qarshi mantiq — davlat xavfsizligi va siyosiy raqobat mantiqlari chorrahasida turibdi.

Amaldagi hokimiyat va kuchli prezidentlik vertikali tarafdorlari nuqtai nazaridan, vakolatlarni saqlab qolish — bu boshqaruvning uzluksizligi va milliy xavfsizlik masalasidir. Qirgʻiziston tarixida oʻtish davrlari va hokimiyatning vaqtincha topshirilishi bir necha bor yuqori turbulentlik nuqtalariga aylangan, bunda javobgarlikning tarqoqlashishi boshqaruv tartibsizligini keltirib chiqargan. Faol tashqi siyosat va yakuniga yetmagan ichki islohotlar sharoitida davlat rahbarining hatto ikki oyga vaqtincha ketishi ham xavfli hokimiyat boʻshligʻini yaratishi va asosiy jarayonlarning boshqariluvchanligini pasaytirishi mumkin edi.

Ammo jamiyat va siyosiy elitaning munosabati boshqa mezon — jarayonning oʻziga boʻlgan ishonch darajasi bilan belgilanadi. Barqarorlikni qadrlaydigan aholining bir qismi uchun Japarovning lavozimini saqlab qolishi saylovlar davlat nazorati ostida, vaziyatni beqarorlashtirmasdan va koʻcha namoyishlarisiz oʻtishining kafolati boʻladi. Tanqidiy kayfiyatdagi guruhlar va fuqarolik jamiyati uchun esa xuddi shu qadam «oldindan hal qilingan natija» ramziga aylanishi mumkin.

Natijada, hokimiyat oldida nozik vazifa turibdi: vakolatlarni saqlab qolishdan raqiblarga bosim oʻtkazish uchun emas, balki oʻz kuchiga boʻlgan toʻliq ishonchni namoyish etish uchun foydalanish. Agar 2027 yil yanvaridagi saylovlar barcha ochiq tartib-taomillarga rioya qilingan holda oʻtsa va MSK oʻz xolisligini isbotlay olsa, amaldagi prezident institutsional uzluksizlikni ikkinchi muddatga benuqson legitimlikka aylantira oladi. Agar muvozanat suiisteʼmolliklar tomonga ogʻsa, yuridik gʻalaba mamlakatning butun siyosiy tizimi uchun jiddiy sinovga aylanishi mumkin.