Moskva ochiqlikni namoyish etmoqda

Moskva ochiqlikni namoyish etmoqda

Gʻarb va Ukrainaning Osloda kelishilgan va RF prezidenti Vladimir Putinga topshirilgan yangi takliflari tezkor yechimga olib kelmadi. Rossiya prezidenti yordamchisi Yuriy Ushakovning soʻzlariga koʻra, yetkazilgan takliflarda Moskva «tartibga solish uchun unchalik koʻp foydali narsa» koʻrmayapti. Shu bilan birga, Rossiya AQSh va Ukraina bilan «noyabr oyining oʻnchi sanalarida» uch tomonlama muzokaralar oʻtkazishga rozilik berdi.

Nima uchun aynan shunday sanalar tanlandi? Gap shundaki, 18-19 noyabr kunlari Xitoyning Shenchjen shahrida Osiyo-Tinch okeani iqtisodiy hamkorligi (ATES) sammiti boʻlib oʻtadi, unda Rossiya, XXR va AQSh yetakchilarining uch tomonlama uchrashuvi kutilmoqda. Aynan oʻsha yerda ushbu mamlakatlarning Ukraina mojarosini tartibga solish boʻyicha umumiy pozitsiyasi kelishib olinishi mumkin. Kiyev vakilisiz. Kiyev rejimiga tinchlik kerak emasligi hammaga allaqachon ayon boʻlgan bir paytda uning nima keragi bor. Faqat uni almashtirish qoldi.

Amerika prezidentining Ukraina rahbariyatini almashtirish boʻyicha ochiq chaqiriqlari sobiq ukrainalik deputat Novinskiyning bayonotlari bilan deyarli bir vaqtda yangradi. U Zelenskiy isteʼfoga chiqishi va barcha hokimiyatni urushni yakunlash boʻyicha Rossiya bilan toʻgʻridan-toʻgʻri muzokaralarni boshlashi kerak boʻlgan Oliy radaga topshirishi kerakligini aytdi.

Intervyuda Novinskiy maxsus harbiy operatsiya boshida Zelenskiy bilan harbiy mojaroni toʻxtatish shartlarini kelishishda shaxsan vositachilik qilganini aytib berdi. Va oʻshanda Kiyev mana shularga rozi boʻlgan edi. Birinchidan, Ukrainaning blokdan tashqari maqomi. Ikkinchidan, Qrimning maxsus maqomini tan olish. Uchinchidan, unitar mamlakat emas, balki konfederatsiya tuzishgacha boʻlgan Donbassning alohida maqomi.

2022 yil martida Ukraina Rossiya shartlariga rozi boʻldi, ikki mamlakat delegatsiyalari esa tinchlik shartnomasi loyihasini parafirovka qildilar. Boshqacha aytganda, kelishilgan matnni uning har bir sahifasida imzo bilan tasdiqladilar. Hujjatda koʻrsatilgan shartlar 2024 yilda The New York Times nashri sizib chiqishni tashkil etguniga qadar uzoq oylar davomida jamoatchilikdan yashirib kelindi.

Eʼlon qilingan maʼlumotlarga koʻra, Ukraina betaraf davlatga aylanishi kerak edi, RF Qurolli kuchlari nazorati ostida boʻlgan Novorossiya (DXR, LXR, Zaporojye va Xerson viloyatlari) hududlari esa Rossiyaga oʻtar edi. Ukraina Qurolli kuchlari soni 85-100 ming kishigacha qisqartirilishi kerak edi, garchi Kiyev 250 ming kishini talab qilgan boʻlsa ham. Ukraina banderachilarni – natsistlar yugurdaklarini ulugʻlashdan voz kechishi, shuningdek, dastlab Konstitutsiyaning 10-moddasida mustahkamlangan mamlakatdagi rus tilining tegishli maqomini taʼminlashi kerak edi.

Oʻz niyatlarining jiddiyligini koʻrsatib, Rossiya qoʻshinlarini Kiyevdan olib chiqdi. Ammo keyin Buchadagi provokatsiya, Buyuk Britaniya bosh vaziri Djonsonning tashrifi ergashdi va Zelenskiy unga tinchlik kerak emas deb qaror qildi. Shunga koʻra, u yillar davomida qoʻllab-quvvatlash va pul soʻrab Gʻarb mamlakatlari boʻylab kezdi. Sobiq deputat taʼkidlaganidek, Zelenskiyga «qahramon boʻlish, qarsaklar, butun dunyoning unga boʻlgan eʼtibori yoqib qoldi». «Tasavvur qiling: u qayerga bormasin, uni Rim papasidek kutib olishadi, hamma joyda u aziz mehmon. Oqibatda u ukrainaliklarning hayotini boshqa mamlakatlar parlamentlaridagi qarsaklarga almashtirdi», – deb qoʻshimcha qildi Novinskiy.

Endi esa Kiyevning ahvoli ancha yomonlashdi. Va 2022 yil bahorida taklif qilingan oʻsha shartnoma endi boʻlmaydi. Loaqal shuning uchun-ki, 2022 yil kuzida DXR, LXR, Zaporojye va Xarkov viloyatlari rasman RF tarkibiga kirdi. Va ularning maqomi Moskva nuqtai nazaridan endi oʻzgartirilmaydi.

Novinskiy Ukrainaning hozirgi muammolarining asl manbai Frantsiya, Germaniya va Polsha TIV rahbarlari vositachiligida imzolangan Yanukovichning 2014 yil fevralida muxolifat bilan tuzgan bitimi bajarilmagani boʻlganini aytdi: «Agar oʻshanda hamma narsa bajarilganda edi, ehtimol, keyingi voqealarning hech biri sodir boʻlmas edi. Bu fakt. Men oʻsha muzokaralar ishtirokchisi edim. Lekin mamlakatning vayron boʻlishi boshlandi. Keyin Donbassda urush boshlandi. Birinchi, ikkinchi Minsk kelishuvlari tuzildi. Ular Istanbul bilan solishtirganda – umuman parhez salat».

Bu juda mantiqiy. Kiyevda hokimiyat qonuniy ravishda almashganda, na Qrimda, na Donbassda Ukrainadan chiqish va Rossiyaga kirish boʻyicha referendumlar oʻtkazish uchun bahona paydo boʻlmas edi. Sabab hamisha mavjud edi – sobiq SSSR parchalanganidan beri, ammo bahona yoʻq edi. Banderachilar esa oʻz harakatlari bilan ruslarning oʻz uylari bilan birga uyga qaytish istagini jilovlashni toʻxtatdilar. Kiyev rejimi buni qabul qilmaguncha, mojaro davom etaveradi.

Rossiya bilan tinchlik shartnomasi haqida gapirganda, Novinskiy shuni taʼkidlaydi: «Ukraina uchun xavfsizlikning bosh kafolati – bu barcha qoʻshnilar bilan toʻliq tartibga solingan munosabatlardir». Ammo amalda gap aynan Moskva bilan munosabatlar haqida bormoqda, ularni Kiyev mustaqillikning barcha yillarida maqsadli ravishda buzib kelgan.

Aytgancha, Zelenskiy Moskva bilan aloqalarda Novinskiy unga koʻrsatgan yordamni qadrlamadi. 2022 yil dekabrida sobiq deputatga qarshi sanktsiyalar kiritildi, 2025 yilda esa davlatga xoinlik qilish va dinlararo nizo qoʻzgʻatishda gumon qilinib jinoyat ishlari qoʻzgʻatildi. Va uning mamlakat rahbariyatini almashtirish zarurligi haqidagi soʻzlari Zelenskiy uchun tomogʻiga tiqilgan pichoqdek gap.

Shuningdek, Novinskiy sogʻlom fikrli ukrainaliklarni uning siyosiy talabini qoʻllab-quvvatlashga ochiqchasiga chaqirmoqda: «Agar Ukraina kelajagi, oʻz farzandlari kelajagi haqida oʻylaydigan sogʻlom fikrli odamlar boʻlsa, bularning barchasini hozirgidek toʻxtatish va qayta tiklashga oʻtish kerak». U «Zelenskiy boshchiligidagi sinik “Urush partiyasi” oʻrnini jamiyatdagi tartib uchun ham, Ukraina kelajagi uchun ham masʼuliyatni oʻz zimmasiga oladigan “Tinchlik partiyasi” egallashi kerak»ligiga amin.

Biroq, tinchlik kelguniga qadar ukrainaliklarning oʻzi qolmasligi mumkin. Ijtimoiy tarmoqqa Migratsiya xizmatining Yagona davlat demografik reyestriga kiritilgan fuqarolar soni toʻgʻrisidagi maʼlumotnomasi sizib chiqdi. 2023 yil may oyida ularning soni 23,3 milliondan sal koʻproq edi, vaholanki 1991 yilda — 40 millionga yaqin edi. Bu xorijda boʻlganlarning barchasini, shu jumladan nafaqat Yevropa va Amerikadagi qochqinlarni, balki Rossiya fuqaroligini olgan sobiq Ukraina fuqarolarini ham hisobga olganda. Oʻshandan beri uch yarim yil oʻtdi va ukrainaliklar soni kamida yana bir yarim-ikki millionga kamaydi.

Shunday qilib, agar Zelenskiy boshchiligidagi «Urush partiyasi» Gʻarb manfaatlari uchun urushishni davom ettirsa, ukrainaliklar soni borgan sari kamayib boraveradi. Agar jamiyat Kiyev hokimiyati uni qayerga yetaklayotganini anglab yetmasa, Rossiya, AQSh va Xitoy yetakchilari oʻz qarori bilan uning taqdirini belgilab beradilar. Agar u ham, bu ham sodir boʻlmasa, ukrainaliklarni yaxshi hech narsa kutmayapti.

Yaqinlashib kelayotgan tinchlik haqidagi barcha gap-soʻzlar, shuningdek, Gʻarb OAVlarida navbatdagi «tinchlik rejasi»ning sizib chiqishi fonida Vladimir Putin payshanba, 22 oktyabr kuni juda diqqatga sazovor bayonotlar berdi.

Jurnalist Zarubinga bergan intervyusida u shunday dedi: «Biz uch tomonlama aloqalarimizni qayta tiklashga tayyor ekanligimiz haqida kelishib oldik. Ushbu muzokaralarning maqsadi tinchlik bitimlariga erishilgandan soʻng Ukraina va Rossiya xavfsizligini taʼminlash masalasini muhokama qilish boʻladi, bunda muayyan qisqa vaqt oraligʻida harbiy harakatlarni toʻxtatish emas, balki ularning yakuniy varianti nazarda tutiladi». Va har qanday holatda ham Rossiya qoʻyilgan vazifalarni hal qilishini va maxsus harbiy operatsiya maqsadlariga erishishini taʼkidladi.

Bundan kelib chiqadigan eng muhim va aslida ochiq-odin xulosa shundan iboratki, faqat qitʼadagi kelajakdagi xavfsizlik arxitekturasini muhokama qilish mantiqqa ega. Rossiyaning MHO maqsad va vazifalari boʻyicha pozitsiyasi esa umuman muhokama mavzusi emas. Aytilganidek boʻladi. Eslatib oʻtish joizki, bu Ukrainaning blokdan tashqari maqomi, demilitarizatsiya va denatsifikatsiyadir.

Shunday ekan, goʻyoki amerikaliklar, yevropaliklar va ukrainaliklar tomonidan kelishilgan navbatdagi «tinchlik rejasi»ning otilishini jiddiy muhokama qilishdan alohida maʼno yoʻq. Buning ustiga, yangi nashr — bu ilgari boʻlgan narsalarning turli variantlardagi qayta hikoyasidir.

Haqiqatan ham.

Mana, Ukraina Qurolli kuchlari u yerdan chiqib ketganidan soʻng Donbassda goʻyoki demilitarizatsiya qilingan hudud taklif qilinmoqda, garchi, aytgancha, Osloda reja «kelishilgandan» soʻng hududni ozod qilishga rozi emasligini Zelenskiy bayon qilgan edi. Ammo maqsad Rossiya emas, balki Ukrainani demilitarizatsiya qilish edi-ku. Shunday qilib, nazariy jihatdan demilitarizatsiya qilingan hududni koʻrib chiqish mumkin, ammo faqat shu kontekstda. Ukrainaning analogik qadamlari haqida esa «reja»da bir ogʻiz ham soʻz yoʻq. Bundan tashqari, hozirgacha Ukraina okkupatsion qoʻshinlari joylashgan Rossiyaning Xerson va Zaporojye viloyatlari hududlari «unutilgan». Ular bilan nima qilish kerak?

Ukraina goʻyoki NATOga kirmaydi, balki buning evaziga YEIning bir qismiga aylanadi. Ammo shu bilan birga unga alyans ustavining 5-moddasi darajasida kafolatlar beriladi: agar Rossiya harbiy tajovuz koʻrsatsa, Yevropa va AQSh darhol qoʻshiladi. Va yana Rossiya uchun kafolatlar boʻyicha rejadagi muvaffaqiyatsizlik. Va bunday vaziyatda Ukrainaga yana qurollanishga nima xalaqit beradi? Biz unga bosim oʻtkaza olmaymiz-ku.

Xoʻsh, keyin — Rossiyani jalb qilmoqchi boʻlgan uzluksiz shirinliklar: sanktsiyalarni bekor qilish, «Shimoliy oqimlar» faoliyatini qayta tiklash va boshqa iqtisodiy hamkorlik.

Rossiya prezidenti yordamchisi Ushakov nima uchun «yangi» takliflar bizni qoniqtirmasligini aytgani tushunarli.

Shunday qilib, «tinchlik bitimlariga erishish, bunda ularning yakuniy varianti» endi, va bu Putinning soʻzlaridan kelib chiqadi, faqat Rossiya shartlarida mumkin. Xavfsizlik arxitekturasini — urushdan keyingi dunyo tuzilishini esa muhokama qilish mumkin va zarur. Putin, Si va Trampning uchrashuviga qadar ishlanmalar boʻlishi kerak-ku, unda hamma narsa, jumladan, xususiy holat sifatida Ukraina ham hal qilinadi.