«Meni tuzoqqa tushirishdi»: Evan Gershkovich Rossiya qamoqxonasidagi 16 oylik muddatga sabab boʻlgan lahza haqida

«Meni tuzoqqa tushirishdi»: Evan Gershkovich Rossiya qamoqxonasidagi 16 oylik tutqunlikka olib kelgan lahza haqida

AQShlik jurnalist Evan Gershkovich FXX (FSB) agentlari uni hibsga olib, josuslikda ayblaganida, Rossiya tomonidan unga tuzoq qoʻyilayotganini tushunganini aytdi.

Buyuk Britaniya OAVlariga bergan ilk intervyusida Gershkovich BBC telekanaliga 2023 yilda restoranda niqobli shaxslar uni oʻrab olib, qoʻlga olgan lahzada «tuzoqqa tushirilganini» qanday anglagani haqida gapirib berdi.

«Meni soʻroq qilishmayapti, qiynashmayapti... Meni josuslikda ayblashyapti», dedi u va yengillik hissini tasvirladi: «Ular katta oʻyinda qimmatli garovga olingan shaxs — piyoda boʻlishim uchun menga tuzoq qoʻyishdi va bu ishni soxtalashtirishdi».

Hozirda 34 yoshda boʻlgan Gershkovich 16 yilga ozodlikdan mahrum etilgan edi, biroq 16 oydan keyin yirik mahbuslar almashinuvi kelishuvi doirasida ozod qilindi.

U 2017 yildan beri Rossiyada yashab kelayotgan edi va hibsga olingan paytda Wall Street Journal nashrining Moskvadagi xorijiy muxbiri boʻlib ishlayotgandi. Hozirda u Germaniyaning Berlin shahrida istiqomat qiladi. U va uning ish beruvchisi ayblovlar soxta ekanini doimo taʼkidlab kelishgan.

Hibsga olingan kuni Gershkovich Yekaterinburgda — Moskvadan taxminan 1600 km (1000 mil) sharqda — maqola uchun manba deb hisoblagan shaxs bilan uchrashayotgan edi.

Ular yarim boʻsh ovqatlanish zalida oʻtirishgandi «va yarim oʻngdan ortiq niqobli odamlar guruhi kirib kelib: „Menimcha, bu stolni biz band qilgan edik“, deyishdi». Gershkovich bu gʻalati gap boʻlganini, lekin oʻylab koʻrilsa, aqlli usul ekanini aytdi, chunki bu «sizni joyingizda qotirib qoʻyadi».

Ikki kishi oʻrnidan turdi va Gershkovichga Rossiyaning ichki xavfsizlik xizmati — mashhur va qudratli FXX tomonidan hibsga olingani maʼlum qilindi.

«Aynan oʻsha lahzada bu juda jiddiy narsa ekanini tushunasiz... Agar bu FXX boʻlsa, demak, bu oldindan rejalashtirilganini bilasiz».

U uchrashgan odamga nima boʻldi? Gershkovich uning olomon orasida gʻoyib boʻlganini koʻrdi.

Hibsga olinganidan koʻp oʻtmay, jurnalist uni soʻroq qilishmayotgani yoki qiynashmayotganini — bu Rossiya xavfsizlik xizmatining josuslarga nisbatan qoʻllaydigan odatiy taktikasi — ehtimol, unga davlatning haqiqiy dushmani emas, balki koʻproq ayirboshlash tovari sifatida qaralayotganini anglatganini aytdi.

«Menda gʻalati bir lahza boʻldi — vujudimni yengillik hissi qamrab oldi», dedi u. «Ular menga haqiqiy josusdek munosabatda boʻlishmayotganini tushundim. Katta oʻyinda qimmatli garovga olingan shaxs, piyoda boʻlishim uchun menga tuzoq qoʻyishdi va bu ishni soxtalashtirishdi. Bu jarayon biroz vaqt talab qilishini, lekin bu yerda 12-20 yil qolmasligimni anglatdi».

Bu tushuncha unga «qamoqxonada barqaror va tartibli» qolishga yordam berdi, shuningdek, keyin nima boʻlishini — jumladan, mahbuslar almashinuvini oldindan taxmin qilishning oʻziga xos usulini berdi.

«Bu juda shov-shuvli boʻlishini, global norozilikka sabab boʻlishini taxmin qilgandim. Axir, gap Wall Street Journal nashrining xorijiy muxbiri haqida ketmoqda», dedi u va haq boʻlib chiqdi.

Butun dunyodagi yangiliklar tashkilotlari ushbu vaziyatni yoritishdi, uning surati Tayms-skverdagi bilbordda paydo boʻldi va AQShning oʻsha paytdagi prezidenti Jo Bayden Gershkovichni uyiga qaytarishdan koʻra «muhimroq ustuvor vazifasi» yoʻqligini aytdi.

Jurnalist bularning barchasi Moskva rejasining bir qismi — oʻz odamiga almashtirishi mumkin boʻlgan yuqori martabali mahbusga ega boʻlish ekaniga ishongan va bu mahbus Germaniyada umrbod qamoq jazosini oʻtayotgan qotil Vadim Krasikov edi.

«Ular [Moskva] bundan qutilib qolishdi, chunki hech qanday sanktsiyalar joriy etilmadi. Va agar bunga tsinik tarzda qarasangiz, ular juda aqlli oʻyin qilishdi».

Gershkovich Moskvaning mashhur Lefortovo qamoqxonasida saqlangan boʻlib, u yerda yillar davomida mamlakatning eng taniqli mahbuslari, jumladan, siyosiy mahbuslar va dissidentlar saqlangan. 1930 yillardagi Iosif Stalinning Katta terrori davrida qiynoqlar va qatllar odatiy hol edi.

U buni kichkina makondagi «haqiqatan ham odamni ajratib qoʻyadigan tajriba» deb atadi.

«Bu sizga ruhiy jihatdan taʼsir qiladi», dedi Gershkovich, garchi unga yaxshi munosabatda boʻlishganini qoʻshimcha qilgan boʻlsa-da: «Menga uxlashga ruxsat berishdi, ovqat yaxshi edi».

Gershkovichning Moskvadagi sud majlislarida kameralarga qarab tabassum qilayotgani aks etgan suratlar butun dunyoga koʻrsatildi — va u bu ataylab qilinganini, oʻzining yaxshi ekanini bildirish usuli boʻlganini aytdi.

«Men odamlarga bunday boʻysunmaslikni koʻrsatmoqchi edim... Biz bu soxta ish ekanini bilamiz va agar bu teatr oʻyini boʻlsa, keling, [Moskva] buni oʻzlari xohlagandek oʻynashiga yoʻl qoʻymaylik».

Ammo u Rossiya qamoqxonasida hammaning ham tajribasi unikidek emasligini taʼkidladi: «Baʼzi odamlar... qiynoqqa solinadi. Ular inson sifatida sindiriladi, ovqatdan, dush uchun issiq suvdan mahrum qilinadi, oilalarini boshqa hech qachon koʻrmasliklari aytiladi. Menga esa butunlay boshqacha munosabatda boʻlishdi».

Gershkovich oʻz boshidan kechirganlarini 2024 yilda Rossiya asirligida 27 yoshida vafot etgan ukrainalik jurnalist Viktoriya Roshchinaning taqdiri bilan taqqosladi. Oradan bir necha oy oʻtib, uning jasadi nihoyat qaytarilganida, unda qiynoq izlari boʻlgani va aʼzolari olib tashlangani xabar qilingan edi.

Gershkovich mahbuslar almashinuvi rejalashtirilganini u amalga oshishidan uch hafta oldin bilgan — bu «azobli» davr edi, dedi u, «chunki endi har bir kun ogʻriqli darajada uzoq tuyulardi».

Nihoyat, 2024 yil 1 avgustda bu sodir boʻlganida, bu «haqiqiy quvonch» lahzasi edi. Ammo keyin «quvonch soʻnadi, adrenalin pasayadi va siz yana normal hayotga qaytish voqeligiga duch kelasiz».

Gershkovich bu davr qiyin va baʼzida ogʻir boʻlganini aytdi. U uxlay olmasdi, odamlar gavjum joylarda vahima hujumlariga (panik ataka) uchrardi va hissiyotlarini jilovlashga harakat qilgani uchun tez achchiqlanadigan boʻlib qolgandi.

U posttravmatik stress buzilishi (PTSB) boʻyicha ixtisoslashgan terapevtlar qabulida boʻldi va sodir boʻlgan voqealar haqida kitob yozish ham yordam berganini aytdi.

Rossiyaga qaytishga kelsak, Gershkovichning bu mamlakat bilan chuqur aloqasi bor — uning ota-onasi 1970 yillarda Sovet Ittifoqidan AQShga koʻchib oʻtishgan. U rus tilida soʻzlashadigan oilada, ruscha ism bilan ulgʻaygan, 25 yoshida u yerga koʻchib oʻtgan va koʻplab doʻstlar orttirgan, jumladan, uning rus qizi ham bor.

«Bir kun kelib qaytib borishni umid qilaman, lekin menimcha, [Rossiya prezidenti Vladimir] Putindan keyin nima boʻlishini kutishimiz kerak. Va keyingi hukumat yaxshiroq boʻlishi ham unchalik aniq emas».