“Menga buning keragi yo‘q”: bolaga hamma fanni o‘rganish zarurligini qanday tushuntirish mumkin?

“Menga buning keragi yo‘q”: bolaga barcha fanlarni o‘rganish muhimligini qanday tushuntirish mumkin?

Ko‘plab o‘quvchilar ayrim fanlarga qiziqish bildirmaydi. Ular biologiya yoki astronomiya kabi fanlar hayotda foydali bo‘lmasligini, shuning uchun ularga vaqt sarflash befoyda ekanligini ta’kidlaydi. Keling, o‘rta ta’lim dasturiga kiritilgan fanlarni o‘rganish nima uchun muhimligini ko‘rib chiqamiz.

**1. Matematika va aniq fanlar**

Aniq fanlar, ayniqsa algebra va geometriya, gumanitar yo‘nalishga moyil bo‘lganlar tomonidan ko‘p e’tirozlarga uchraydi. Biroq, qo‘shish, ayirish va ko‘paytirish ko‘nikmalari deyarli har bir kishiga kerak bo‘ladi.

Kvadrat tenglamalarni yechish yoki trigonometrik qoidalar va funksiyalar limitini hisoblash ko‘pchilikka tushunarsiz tuyulishi mumkin. Ammo bunday masalalar miyani samarali mashq qildiradi va bir nechta muhim ko‘nikmalarni rivojlantiradi.

* **Mavhum tushunchalar bilan ishlash qobiliyati**

Proporsiyalar yoki foizlarni misollar orqali oson tushuntirish mumkin. Biroq, algebraik funksiyalar xossalari yoki hosila hisoblash qoidalari mavhum tushunchalarni talab qiladi. Ularni qo‘l bilan ko‘rsatish yoki kundalik hayotdan misollar bilan tushuntirish qiyin. Shu sababli, matematik bo‘limlarni tushunish uchun mavhum kategoriyalar bilan fikrlashni o‘rganish zarur.

Bu jarayon murakkab bo‘lishi mumkin, ammo u mantiqiy fikrlashni juda yaxshi rivojlantiradi.

Rivojlangan mantiq turli vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilishga yordam beradi. Masalan, manipulyatorlarning hiylalariga uchmaslik uchun. Ularning usullaridan biri – soxta dixotomiya prinsipi. Bu holatda ular murakkab vaziyatdan faqat ikki yo‘l borligini tushuntiradi: biri sizga yoqmaydigan, ikkinchisi esa manipulyatorlar xohlagan yo‘l. Aslida bu mantiqiy xato bo‘lib, doim boshqa variantlar ham mavjud bo‘ladi.

Manipulyatorlar ba’zan bundan ham nozikroq usullar bilan ish yuritadi, ammo rivojlangan mantiq ularga berilmaslikka yordam beradi.

* **Asosiy narsani ajratish va tuzilma yaratish ko‘nikmasi**

Matematika darsligi avvaliga chalkash atamalar va qoidalar to‘plamiga o‘xshaydi. Ammo keyinroq ularning o‘zaro qat’iy bog‘liqligi borligi ayon bo‘ladi.

Har bir matematik bo‘limni qat’iy qoidalarga asoslangan ko‘p bosqichli o‘yin deb tasavvur qilish mumkin. Ularni tushunib olsangiz, mukammal tuzilmani ko‘rasiz, har bir element o‘z o‘rnida va boshqasi bilan aniq bog‘langan bo‘ladi.

Bu ko‘nikma hayotiy va ish jarayonlarida ham muhim: asosiy va ikkinchi darajali narsalarni ajratishga yordam beradi.

Masalan:

* maqola yoki tezis yozish;

* ijtimoiy tarmoqqa qiziqarli post tayyorlash;

* ish haqi oshirish bo‘yicha rahbar bilan muloqotni to‘g‘ri rejalashtirish.

Bunday ko‘nikma vaqt va kuchni tejaydi hamda maqsadga tezroq yetishga yordam beradi.

* **E’tibor va diqqatni rivojlantirish**

Ko‘plab matematik masalalar bir necha bosqichda yechiladi. Har bosqichda diqqat bilan ishlash kerak.

Bunday masalalar diqqatni jamlashni o‘rgatadi. Agar hisobda xato chiqsa, ortga qaytib, noto‘g‘ri bosqichni topish va uni to‘g‘rilash kerak bo‘ladi. Bu esa diqqatni ham, tafakkurni ham mashq qildiradi.

Bundan tashqari, yo‘ldan chekinmaslik, tushkunlikka berilmaslik, oxirigacha kurashish qobiliyati ham rivojlanadi. Albatta, sport bilan shug‘ullanish ham buni o‘rgatadi, ammo matematik masalalar ham ajoyib intellektual va shaxsiy treningdir.

**2. Adabiyot va gumanitar fanlar**

Bu fanlar emotsional intellektni rivojlantiradi. Adabiyot fani quyidagi ko‘nikmalarni rivojlantiradi:

* **Boshqa odamning o‘rniga o‘zini qo‘yish qobiliyati**

Klassik asarlarda voqealar oddiygina bayon etilmaydi. Mualliflar qahramonlarning ichki kechinmalarini, ularni qanday his-tuyg‘ular muayyan qarorga undashini batafsil tasvirlaydi.

O‘quvchi qahramonning ko‘zi bilan vaziyatga qarab, uning his-tuyg‘ularini boshdan kechiradi. Shu tariqa qahramonning nima uchun aynan shunday qaror qabul qilganini tushunadi.

Asarlar yuz yil avval yozilgan bo‘lishi mumkin, ammo inson ruhiyati o‘zgarmaydi. Biz hamon xursand bo‘lamiz, xafa bo‘lamiz, og‘riq va g‘azabni his qilamiz.

Masalan, oilaviy mojaroda turmush o‘rtog‘ingizning nuqtayi nazaridan vaziyatga qarash va unga nimadir yetishmayotganini tushunish mumkin.

* **Sabab va oqibatlarni ko‘ra olish qobiliyati**

Bu ko‘nikma adabiyot va tarix darslarida rivojlanadi. Ular voqealar zanjirini tushunishga yordam beradi: nima avval sodir bo‘ldi va nima keyin bo‘ldi.

Odamlar tabiatiga xos xatti-harakatlar o‘zgarmaydi, shu bois sabablilik va oqibatlikni anglash orqali xatolardan saboq olish mumkin.

Real hayotda ham shunday: muammo paydo bo‘lsa, uni darhol hal qilishga urinish kerak. Aks holda vaziyat yomonlashadi.

* **O‘z fikrini himoya qilish ko‘nikmasi**

Bir asarni har kim turlicha talqin qilishi mumkin. Qahramonlar ham turli odamlar tomonidan boshqacha baholanadi.

O‘qituvchi sizning qarashingizga rozi bo‘lmasligi ham mumkin. Bu esa bahs-munozarada qatnashish, o‘z fikringizni himoya qilishni o‘rganish uchun ajoyib imkoniyatdir.

Hayotda ham hamma fikringizni qo‘llab-quvvatlamaydi, shuning uchun bunday mashq foydali bo‘ladi.

Ha, ba’zida bu maktabda unchalik yaxshi baho olib kelmasligi mumkin, ammo o‘sha bahsda orttirilgan tajriba siz bilan bir umr qoladi.

**3. Tabiiy fanlar**

Biologiya, kimyo, geografiya kimligimiz va qanday dunyoda yashayotganimizni tushunishga yordam beradi. Bu ro‘yxatga astronomiya va fizikani ham qo‘shish mumkin, ular ham olam va uning qonunlarini tushuntiradi. Ba’zi faktlar kundalik hayotda bizga kerak bo‘lmasligi mumkin. Ammo har bir yangi bilim dunyoqarashimizni kengaytiradi.

Faktni o‘zimiz unutsak ham, olam manzarasi ongimizda qoladi.

Masalan, suv qaynayotgan bo‘lsa, uning harorati doim 100°C bo‘ladi (dengiz sathida, tog‘larda esa biroz pastroq). Qaynash darajasi kuchayishi yoki kamayishi bilan bu o‘zgarmaydi.

Shu sababli olov kuchini biroz kamaytirib, energiyani tejash mumkin. Bu bilimni fizika darslarida o‘rganish mumkin.

Bu oddiygina misol bo‘lsa ham, hayotda shunday bilimlar juda ko‘p. Qachon qaysi biri kerak bo‘lib qolishini hech kim bilmaydi.