Maʼlumotnomalar va navbatlarsiz pensiya: Oʻzbekiston pensiya tizimini avtopilotga oʻtkazmoqda

Maʼlumotnomalarsiz va navbatlarsiz pensiya: Oʻzbekiston pensiya tizimini avtopilotga oʻtkazmoqda

Soʻnggi yillarda Oʻzbekiston fuqaro davlatga uning oʻz axborot bazalarida mavjud boʻlgan maʼlumotlarni tasdiqlashi tobora kamroq talab etiladigan modelga tomon sezilarli darajada ilgariladi.

Agar ilgari odam pensiya olish uchun bir papka hujjat bilan kelgan boʻlsa, endi tizimning oʻzi tobora koʻproq uning huzuriga kelmoqda: avval elektron ariza orqali, keyin proaktiv tayinlash orqali, kelajakda esa — pensiya huquqlarini toʻliq avtomatik tarzda belgilash orqali.

Iqtisodiyot va moliya vazirligida oʻtkazilgan brifingda aynan mana shu oʻtish davri 2017–2025 yillardagi pensiya islohotining bosh yakuni deb ataldi.

Mazkur davrda pensiya taʼminoti sohasida 76 ta normativ-huquqiy hujjat, jumladan, 10 ta qonun, Prezidentning 27 ta farmoni va 10 ta qarori qabul qilindi. Biroq islohotning asosiy natijasi yangi hujjatlar soni bilan emas, balki pensiya tizimi ishining mantigʻi oʻzgargani bilan bogʻliqdir.

Ilgari anʼanaviy model bevosita fuqaroning atrofida qurilgan edi: u hujjatlarni yigʻishi, ish staji va daromadlarini tasdiqlashi, turli idoralarga murojaat qilishi va pensiya tayinlash uchun maʼlumotlarni taqdim etishi kerak edi.

Endi bu sxemani asta-sekin raqamlashtirish oʻzgartirmoqda.

Bugungi kunda Pensiya jamgʻarmasi boshqa vazirlik va idoralarning axborot tizimlaridan elektron shaklda 77 turdagi maʼlumotlarni olmoqda. Maʼlumot almashinuvida Davlat personallashtirish markazi, IIV, Raqamli texnologiyalar vazirligi, «Oʻzbekiston pochtasi», Soliq qoʻmitasi, Oliy sud, Ijtimoiy himoya milliy agentligi va boshqa tashkilotlar ishtirok etmoqda.

Boshqacha aytganda, pensioner davlat tuzilmalari oʻrtasida vositachi boʻlib chiqishiga tobora kamroq ehtiyoj qolmoqda.

Agar zarur maʼlumotlar davlat axborot tizimlarida allaqachon mavjud boʻlsa, ulardan fuqaroning qogʻoz shaklidagi tasdiqlarisiz pensiya huquqlarini belgilash uchun foydalanish mumkin.

Aynan shu tamoyil soʻnggi yillardagi eng muhim oʻzgarishlardan biriga aylandi.

Bunga eng yaqqol misol — yoshga doir pensiyalardir.

2024 yil yanvardan boshlab fuqarolarga pensiya tayinlashni soʻrab Davlat xizmatlari markazlari yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali onlayn tarzda ariza topshirish imkoniyati berildi.

2025 yil 1 martdan boshlab esa navbatdagi qadam tashlandi — yoshga doir pensiyani proaktiv tarzda tayinlash joriy etildi.

Endilikda koʻzda tutilgan holatlarda inson pensiya yoshiga yetganidan keyin pensiya soʻrab alohida murojaat qilishi shart emas: tizim mavjud elektron maʼlumotlar asosida uni tayinlashni oʻzi tashabbus qilishi kerak.

2025 yil yakunlariga koʻra, yoshga doir pensiyalarning 38 foizi aynan proaktiv tarzda tayinlandi.

Oddiy fuqaro uchun bu oddiy bir narsani anglatadi: pensiya yoshi idoralarma-idora sarson boʻlib yurishga tobora kamroq aylanmoqda.

Shunga oʻxshash yondashuv nogironlik pensiyalariga nisbatan ham qoʻllanilmoqda.

2025 yil 1 iyuldan boshlab I yoki II guruh nogironligi belgilanganda pensiya proaktiv tarzda — fuqaroning alohida murojaatisiz tayinlanadigan boʻldi.

2025 yilda barcha nogironlik pensiyalarining 40 foizi proaktiv formatda tayinlandi.

Proaktiv tamoyil ayrim kompensatsiyalarga ham tatbiq etilmoqda. Xususan, koʻzi ojiz I guruh nogironligi boʻlgan shaxslarga, shuningdek, yadro poligonlarida va boshqa radiatsiyaviy-yadroviy obʼyektlarda harbiy xizmatni oʻtagan fuqarolarga toʻlovlar elektron maʼlumot almashinuvi asosida tayinlanadi.

Raqamlashtirish nafaqat pensiyaga chiqish lahzasini oʻzgartirmoqda.

Asta-sekin fuqaroning mehnat faoliyati, ish haqi va boshqa maʼlumotlari pensiya huquqlarini hisoblash uchun yagona raqamli asosga aylanmoqda.

Shu bilan birga, pensiyalarni hisoblash qoidalari ham oʻzgardi.

2019 yilda pensiyani hisoblashda hisobga olinadigan ish haqining eng yuqori chegarasi bazaviy hisoblash miqdorining sakkiz baravaridan oʻn baravarigacha, 2023 yilda esa 12 baravarigacha oshirildi.

2023 yildan boshlab talabalar va oʻquvchilarga boquvchisini yoʻqotganlik pensiyasi butun oʻqish davri davomida, lekin ular 23 yoshga toʻlguniga qadar toʻlanishi mumkin.

I va II guruh nogironligi boʻlgan fuqarolar uchun pensiya tayinlanganidan keyingi ish davrini mehnat stajiga qoʻshib hisoblash imkoniyati paydo boʻldi. Ishlashni davom ettirayotgan pensionerlar uchun har ikki yilda pensiyani qayta hisoblab chiqish koʻzda tutilgan.

Bu shunchaki qogʻoz hujjatlarni elektron shaklga oʻtkazish emas. Pensiya tizimining arxitekturasining oʻzi oʻzgarmoqda: davlat zarur maʼlumotlarni tizim ichida yigʻishga intilmoqda, bu ishni fuqaroning zimmasiga yuklamayapti.

Raqamlashtirish allaqachon tayinlangan pensiyani olish jarayoniga ham daxl qildi.

Pensiya jamgʻarmasi va tijorat banklari oʻrtasida elektron maʼlumot almashinuvi yoʻlga qoʻyildi. Endilikda bank kartasini ochishda fuqaro bir vaqtning oʻzida pensiyani ushbu kartaga oʻtkazish toʻgʻrisida elektron ariza topshirishi mumkin.

Iqtisodiyot va moliya vazirligi maʼlumotlariga koʻra, bu har yili 2 milliondan ortiq fuqaroni Pensiya jamgʻarmasiga borish zaruriyatidan xalos etadi.

Bugungi kunda Oʻzbekistonda 4,3614 million kishi pensiya oladi.

Pensiya toʻlovlari har oyning 5-kuniga qadar bank plastik kartalariga, naqd pul shaklida esa 4-kundan 27-kungacha taʼminlanadi.

Raqamlashtirish asta-sekin xizmatlar roʻyxatining oʻzini ham oʻzgartirmoqda.

Pensiya jamgʻarmasi bugungi kunda 25 turdagi xizmat koʻrsatadi, ulardan 18 tasi elektron formatga oʻtkazilgan.

2025 yilda fuqarolarga 3 882 589 ta elektron, proaktiv, interaktiv va kompozit xizmatlar koʻrsatildi.

Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali pensiya tayinlashni soʻrab ariza berish, pensiya va nafaqa miqdori toʻgʻrisida maʼlumot olish, tayinlangan pensiya va Pensiya jamgʻarmasida hisobda turish haqida axborot olish, «SMS-Pensiya» xizmatiga ulanish va boshqa servislardan foydalanish mumkin.

Yaʼni, pensioner asta-sekin toʻlovlar bilan bogʻliq masalalarni uydan chiqmasdan hal qilish imkoniyatiga ega boʻlmoqda.

Yana bir qadam 2025 yil 1 oktyabrdan tashlandi.

Davlat pensiya taʼminoti bilan bogʻliq bir qator xizmatlarni koʻrsatishda, shuningdek, «Xalq banki» ATB orqali pensiyalarni naqd pul shaklida toʻlashda Face ID yordamida biometrik identifikatsiya qilish va imzoni elektron shaklda olish joriy etildi.

Ushbu tizimning vazifasi nafaqat qogʻozbozlikni kamaytirish, balki pullarni aynan ular moʻljallangan inson olishini taʼminlashdan iborat.

Davlat uchun bu nazorat va toʻlovlarning manzilliligi masalasidir. Pensioner uchun esa — oʻz pullarini olishda ehtimoliy rasmiyatchiliklarning kamayishidir.

Shu bilan birga, tizimning oʻzi hozircha oʻtish bosqichida qolmoqda.

Yoshga doir proaktiv tayinlangan pensiyalarning 38 foizlik koʻrsatkichi avtomatik mexanizm allaqachon ishlayotganini, ammo hozircha barcha boʻlajak pensionerlarni qamrab ololmaganini anglatadi.

Xuddi shu narsa nogironlik pensiyalariga ham tegishli: proaktiv formatdagi 40 foizlik tayinlovlar — bu sezilarli natija, lekin 100 foiz emas.

Binobarin, yaqin istiqboldagi vazifa — shunchaki elektron xizmatlar sonini oshirish emas, balki davlat axborot tizimlarida insonning mehnat faoliyati va pensiya huquqlari toʻgʻrisida maksimal darajada toʻliq va toʻgʻri maʼlumotlar boʻlishiga erishishdir.

Aynan shu bois raqamlashtirish qulaylik masalasi emas, balki pensiya tizimining sifati masalasiga aylanmoqda.

Iqtisodiyot va moliya vazirligi pensiya tizimi ilgʻor xorij tajribasini hisobga olgan holda isloh qilinishda davom etishini taʼkidlamoqda. Tegishli vazifalar, xususan, Prezidentning 2026 yil 16 fevraldagi Farmoni bilan belgilangan.

Endilikda asosiy masala pensiya tizimining raqamli boʻla olishida emas — bu jarayon allaqachon ketmoqda. Masala boshqa narsada: u boʻlajak pensioner haqiqatan ham hech narsani isbotlashi, yigʻishi va idoralarma-idora koʻtarib yurishi shart boʻlmaydigan darajada aniq va toʻliq boʻlishga qanchalik tez erisha oladi.