«Markaziy Osiyo tobora prognoz qilib boʻladigan darajaga kelmoqda» — senator Sodiq Safoyev

«Markaziy Osiyo yanada barqaror boʻlib bormoqda» — senator Sodiq Safoyev

Oʻzbekiston Oliy Majlisi Senati raisining birinchi oʻrinbosari Sodiq Safoyev 1 oktyabr kuni Bokuda Markaziy Osiyo va Kavkaz mamlakatlari, shuningdek, Moʻgʻuliston va Afgʻonistonni birlashtiruvchi CAMCA (Markaziy Osiyo, Moʻgʻuliston, Kavkaz, Afgʻoniston) tarmogʻining mintaqaviy forumida soʻzga chiqdi.

U xalqaro inqiroz sharoitida Markaziy Osiyo yanada barqaror va jozibador mintaqaga aylanib borayotganini aytdi, biroq keyingi taraqqiyot hamkorlikni kuchaytirish, mintaqaviy oʻzlik va ishonchga bogʻliq ekanini qoʻshimcha qildi.

Markaziy Osiyoning roli haqida gapirar ekan, Safoyev mintaqaning chorraha sifatidagi gʻoyasi yangilik emasligini taʼkidladi.

«Markaziy Osiyo uchun chorrahada boʻlish, ehtimol, taqdirdir. Qadim zamonlardan beri u turli makrohududlarni bogʻlovchi mintaqa boʻlib kelgan, oʻz chegaralarini, tarkibini, ustuvor eʼtiqodini, tillarini juda koʻp marta oʻzgartirgan mintaqadir», — dedi u.

Shu bilan birga, uning fikricha, dunyoning oʻzi ham hozir chorrahada turibdi: «Bugun biz kuzatayotgan narsa butun dunyo boʻylab gʻayrioddiy hodisadir. Va albatta, Markaziy Osiyo va CAMCA mintaqasi markazda joylashgan va butun dunyodagi asosiy tendentsiyalar taʼsiri ostidadir. Va agar biz CAMCA mintaqasida hozir sodir boʻlayotgan yoki rivojlanayotgan voqealarni va uning kelajagini tahlil qilmoqchi boʻlsak, buni umumiy kontekst doirasida koʻrib chiqishimiz kerak».

Safoyev dunyo poliinqirozni, yaʼni bir vaqtning oʻzida bir nechta halokatli voqealar sodir boʻlayotganini boshdan kechirayotganini aytdi va oʻz hayoti davomida bunday vaziyatni hech qachon koʻrmaganini taʼkidladi.

«Inqiroz ortidan boshqa inqiroz keladi: qonli urushlar, sanktsiyalar, taʼminot zanjirining uzilishi va hokazo. Va yetakchi ishtirokchilar oʻrtasidagi ishonchsizlik. Va kuch ishlatishni qabul qilish, bu mening fikrimcha, juda aqldan ozganlikdir. Oʻtgan yili dunyoning qurollanishga qilgan xarajatlari 2,7 trillion dollarni tashkil etdi, ayni paytda butun dunyo boʻylab 1 milliard odam ayanchli sharoitda yashayotgan edi», — deya taʼkidladi Safoyev.

Uning fikricha, bu global tartib oʻzgarayotganidan dalolat beradi.

«Bu xalqaro huquqni mensimaslik, parchalanishni anglatmaydi va men buni asosiy inqiroz deb taʼriflayman, chunki dunyo kamroq bogʻlangan boʻlib qolmayapti. Globallashuv bekor qilingani yoʻq. Degloballashuv jarayoni yoʻq. Ammo shu bilan birga, xalqlar va yirik ishtirokchilar oʻrtasidagi ishonch va oʻzaro tushunish yoʻqolmoqda. Bu juda xavfli kombinatsiya».

«Bu xalqaro huquqni mensimaslik va parchalanishda namoyon boʻlmoqda. Shu bilan birga, asosiy inqiroz shundaki, dunyo oʻzaro kamroq bogʻlangan boʻlib qolmayapti: globallashuv bekor qilinmagan va degloballashuv jarayoni yoʻq. Biroq, davlatlar va asosiy ishtirokchilar oʻrtasidagi ishonch va oʻzaro tushunish yoʻqolmoqda. Bu xavfli kombinatsiya: oʻzaro bogʻliqlik oʻsib bormoqda, ishonch esa yoʻqolmoqda».

Senator global muammolarni hal qilish uchun jamoaviy harakatlar va birgalikdagi saʼy-harakatlar zarurligini taʼkidladi.

«Ammo shu bilan birga, Birlashgan Millatlar Tashkiloti va boshqa yirik xalqaro agentliklar va institutlarning ushbu muammolarni hal qilish qobiliyati kritik darajada minimal darajada. Achinarlisi shundaki, bu inqiroz ertaga yoki yaqin yillarda tugamaydi. Biz dunyo transformatsiyasining uzoq davriga qadam qoʻymoqdamiz. Va biz, CAMCA mintaqasi, bu haqda bilishimiz kerak. Va ushbu mintaqa mamlakatlarining birgalikdagi javobi boʻlishi kerak», — dedi u.

Safoyevning aytishicha, global istiqbollar maʼyus boʻlishiga qaramay, Markaziy Osiyo va kengroq CAMCA mintaqasida buning aksi boʻlgan tendentsiyalar kuzatilmoqda.

«Hayratlanarlisi, CAMCA hududi va Markaziy Osiyoda baʼzi teskari tendentsiyalar mavjud. Men koʻp tomonlama diplomatiyaning pasayishi haqida gapiryapman, ammo CAMCA hududida koʻp tomonlama diplomatiya yildan-yilga kuchayib bormoqda. Juda qiziqki, ilgari Markaziy Osiyo koʻplab taʼriflarda, asosan, yirik mintaqaviy yoki global kuchlarga yaqinligi tufayli belgilanar edi. Bugungi kunda Markaziy Osiyo tobora koʻproq shunchaki postsovet hududi emas, „boshqa -stonlar“ emas, oraliqdagi bir narsa emas, balki yirik bozorlarni, yirik kuchlarni bogʻlovchi mintaqaga aylanmoqda».

U, shuningdek, dengizga chiqish imkoniyati yoʻqligi gʻoyasi haqida gapirib, Markaziy Osiyo asta-sekin dengizga chiqish imkoniyati boʻlmagan mintaqadan quruqlik orqali bogʻlangan, yaʼni boshqa hududlar bilan bogʻlangan mintaqaga aylanayotganini aytdi.

«Transatlantika hamjamiyati oilasiga, islom dunyosiga, arab dunyosiga va hokazolarga qarang. Hamma joyda biz parchalanishni kuzatyapmiz. Ammo CAMCA mintaqasida bizni birlashtiradigan baʼzi tortishish kuchlari paydo boʻlmoqda».

Safoyev bu oʻzgarishlarni, xususan, prezident Shavkat Mirziyoyev rahnamoligida Oʻzbekiston tashqi siyosatining transformatsiyasi bilan bogʻladi.

«Markaziy Osiyoda biz bugun hamkorlikni mustahkamlashga juda kuchli intilishni koʻrmoqdamiz. Men integratsiya haqida gapirmayapman. Ehtimol, bugun biz „integratsiya“ soʻzini ishlatishdan tiyilishimiz kerakdir; bu juda kuchli soʻz. Ammo yanada kuchli va chuqurroq hamkorlik davom etmoqda», — dedi u.

Uning fikricha, bu mintaqani yanada barqaror qiladi.

«Bugungi kunda dunyoda yetishmayotgan jihatlardan biri bu barqarorlikdir. Va agar biz dunyodagi geosiyosiy noaniqlik haqida gapiradigan boʻlsak, bugun biz CAMCA mintaqasi va Markaziy Osiyoga nisbatidan koʻproq optimistik boʻlishimiz mumkin. Bu Markaziy Osiyo butun dunyo boʻylab jozibador boʻlib borayotganini anglatadi», — deya tushuntirdi Safoyev.

U, shuningdek, Ozarbayjonni Maslahat uchrashuvlarining toʻlaqonli ishtirokchisi sifatida qabul qilish qaroriga toʻxtalib oʻtdi.

«Menimcha, Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining Maslahat uchrashuvlarini qandaydir kengash yoki boshqa institutga aylantirish vaqti keldi, bu shunchaki maslahat uchrashuvi emas, balki undan ham yuqoriroq narsa boʻladi», — dedi u.

Senator, shuningdek, bundan ikki yil avval Ozarbayjon, Qozogʻiston va Oʻzbekiston yetakchilari Bokuda «mustahkam geostrategik uchburchak»ni tashkil etgan sammit oʻtkazganlarini qayd etdi.

Integratsiya haqida gapirar ekan, Safoyev bu, eng avvalo, ixtiyoriy boʻlishi kerakligini aytdi.

«Majburiy integratsiya, kimdir sizni qandaydir tuzilmaga qoʻshilishga majbur qilganda, hech qachon bardoshli va barqaror boʻlmaydi. Siz qandaydir tuzilmaga qoʻshilishdan siyosiy va iqtisodiy jihatdan foyda koʻrishingiz kerak. Ikkinchidan, va eng avvalo, mavzuga qaytadigan boʻlsak, u integratsiyaning aniq belgilangan maqsadiga ega boʻlishi kerak», — dedi u.

Uning aytishicha, manfaatlar muhim, ammo har qanday integratsiyaning asosiy elementlari umumiy qadriyatlar va umumiy tamoyillardir:

«Hech qanday iqtisodiy foyda yoki siyosiy yoxud xavfsizlik masalalari ushbu eng muhim tarkibiy qism oʻrnini bosa olmaydi. Ushbu umumiy qadriyatlarni yaratish, ehtimol, CAMCA va Markaziy Osiyo mintaqasi uchun eng muhim vazifadir».

U buni «mintaqaviy oʻzlik» deb atashni taklif qildi. Shu bilan birga, u ushbu oʻzlikni yaratishga hojat yoʻqligini, chunki u mintaqaning boy tarixi tufayli allaqachon mavjudligini; uni mustahkamlash va kuchaytirish kerakligini aytdi.

Qadriyatlar haqida gapirar ekan, Safoyev shaxsiy misol keltirdi:

«Bu yerda, Bokuda men oʻzimni uydagidek his qilaman. Koʻchalarda boʻlish, koʻchadagi odamlar bilan gaplashish. Bu xuddi shunday fikrlash tarzi, xuddi shunday mentalitet. Xuddi shunday, Olmaota yoki Dushanbe yoki Bishkekda, yoki Ashxobod va Gruziyada boʻlganimda ham. Men har doim oʻzimni hayot tarzi, mehmondoʻstligi, kattalarga hurmat, qoʻshnilarga hurmat, mahallani eʼzozlash kabi qadriyatlarni qadrlashi bilan menga yaqin boʻlgan insonlar davrasida his qilaman».

Markaziy Osiyo va Janubiy Kavkaz oʻrtasidagi yaqin aloqalarni muhokama qilar ekan, Safoyev Transkaspiy yoʻlagi sifatida ham tanilgan Oʻrta yoʻlakning ahamiyatiga toʻxtaldi. Uning aytishicha, agar yoʻlak toʻliq ishga tushsa, u orqali Uzoq Sharqdan Yevropaga 11 million tonna yuk tashilishi kutilmoqda.

«Oʻrta yoʻlakni qurish, soʻngra Xitoy, Qirgʻiziston va Oʻzbekistonni bogʻlovchi temir yoʻlni qurish dasturi yakunlangach, Xitoyning Nankin shahridan Germaniyaning Duysburg shahriga yuk yetkazib berish vaqti bir hafta yoki 10 kungacha qisqaradi», — dedi u.

Senatorning soʻzlariga koʻra, Markaziy Osiyo va Janubiy Kavkaz yana bir bor uzoq masofali savdoni qoʻllab-quvvatlovchi tranzit yoʻlining markaziga aylanadi, bu esa jadal rivojlanishning asosiy harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi.

Safoyev Ipak yoʻli, eng avvalo, uzoq masofali savdo yoʻli boʻlganini va oʻrta asrlarda Markaziy Osiyoda ilm-fan, taʼlim, davlatchilik va iqtisodiyotning yuksalishida asosiy omil boʻlganini eslatdi.

«Biz ulkan mintaqaning yana bir bor qayta tiklanishi haqida gapiryapmiz. Menimcha, men geografik determinizm pozitsiyasidan yiroqman, lekin oʻzaro bogʻliqlik juda muhim. Ammo bu yerda bir muhim jihat bor. Biz nafaqat temir yoʻllar infratuzilmasiga, balki ishonch va oʻzaro tushunish infratuzilmasiga ham sarmoya kiritishimiz kerak. Chunki gap nafaqat temir yoʻllar, balki qonunlar, tariflar, normalar, qoidalar tizimi va hokazolar haqida ham bormoqda», — deya taʼkidladi u.

U, shuningdek, amerikalik olim Frensis Fukuyamaning zamonaviy davlatning eng muhim xususiyatlaridan biri ishonch ekani haqidagi gʻoyasini keltirdi: biznes hukumatga ishonsa, hukumat biznesga ishonsa va biznes vakillari bir-biriga ishonsa.

«Oʻylaymanki, CAMCA mintaqasining zamonaviylashib borayotgan mamlakatlari uchun bir-birlari oʻrtasida ishonch infratuzilmasini yaratish, baʼzi xurofotlar qoldiqlarini, balki sogʻlom boʻlmagan raqobatni yengib oʻtish eng muhim vazifadir», — dedi Senat raisining birinchi oʻrinbosari.

Mintaqaning ustuvor yoʻnalishlariga toʻxtalar ekan, Safoyev birinchi navbatda taʼlim va kelajakka sarmoya kiritish zarurligini koʻrsatdi.

«Biz universitetlar, akademik doiralar oʻrtasidagi sheriklikni kuchaytirishimiz va mustahkamlashimiz hamda talabalar bir-birlarini uzoqdan, kitoblardan emas, balki bir-birlarining koʻzlariga qarab bilishlarini taʼminlashimiz kerak».

U, shuningdek, inson kapitalini rivojlantirish bugungi kunda mintaqa mamlakatlari oldida turgan asosiy oʻsish muammolaridan biri ekanini aytdi.

«Oʻsishning baʼzi muammolari ham bor. Men uchun, eng avvalo, bu salohiyatni oshirish, zamonaviy iqtisodiyotni, zamonaviy boshqaruv tizimlarini, zamonaviy menejment tizimlarini biladigan va yangi davr talablariga javob bera oladigan yangi davlat xizmatchilari, hukumat mulozimlari avlodini yaratishdir», — dedi u.

Senator soʻnggi 10 yil ichida Oʻzbekistonda oliy oʻquv yurtlari soni uch barobar ortganini qayd etdi. «Ammo universitetning tashkil etilishi biz dunyoning eng yaxshi universitetlari bilan raqobatlasha oladigan maktabni yaratganimizni anglatmaydi. Buning uchun vaqt kerak. Chunki universitet hech qachon boʻsh joydan va birdaniga paydo boʻlib qolmaydi», — deya aniqlik kiritdi u.

Safoyev, shuningdek, fuqarolar oʻrtasidagi toʻgʻridan-toʻgʻri aloqalar va xalq diplomatiyasining ahamiyatini taʼkidladi. Uning aytishicha, fuqarolik jamiyatlari va nodavlat tashkilotlar oʻrtasidagi aloqalarni mustahkamlash, madaniy almashinuvlar va turizmni kengaytirish zarur. U, shuningdek, Ozarbayjon va Markaziy Osiyo, Gruziya va Oʻzbekiston hamda boshqa yoʻnalishlarni bogʻlovchi qoʻshma turistik mahsulotlar yaratish gʻoyasini tilga oldi.

U, shuningdek, yaqinda tez-tez ishlata boshlagan atamasini — ekspertlar diplomatiyasini taqdim etdi.

«Biz anʼanaviy diplomatiyani bilamiz, parlament diplomatiyasini, xalq diplomatiyasini bilamiz, lekin bugun biz ekspertlar diplomatiyasini tobora koʻproq qoʻllashimiz kerak. Va CAMCA aynan shunday ekspertlar diplomatiyasi haqidadir», — dedi u.

«Bugungi kunda dunyo juda murakkab, uni tashqi ishlar vazirliklari va hukumatlar vakillariga ishonib topshirib boʻlmaydi. Bu juda murakkab. Ekspertlar jamiyatlari oʻrtasida bogʻliqlik boʻlishi kerak va bu bir mamlakatning emas, balki mintaqamizning fanlararo va xalqaro ekspertlar hamjamiyati boʻlishi kerak, ular CAMCA hududining keyingi rivojlanishini intellektual jihatdan qoʻllab-quvvatlashi mumkin», — dedi senator.

Navbatdagi CAMCA mintaqaviy forumi 2027 yil iyun oyi boshida Toshkentda boʻlib oʻtadi.