Markaziy Osiyo mamlakatlarida mebel sanoati 2021–2025 yy.

**Markaziy Osiyo mamlakatlarida mebel sanoati 2021–2025 yillarda**

Markaziy Osiyo mamlakatlarida mebel ishlab chiqarish — ancha yuqori oʻsish salohiyatiga ega boʻlgan tarmoqdir. U koʻp mehnat talab qiladi va turdosh sohalar — yogʻochsozlik, toʻqimachilik, kimyo va metallsozlik sanoati mahsulotlariga boʻlgan talabni shakllantiradi.

Mintaqa mamlakatlarida mebel industriyasining rivojlanishi ularga iqtisodiyotda qoʻshilgan qiymatni oshirish, tayyor mahsulotlar importiga qaramlikni kamaytirish va oʻz mahsulotlari eksportini bosqichma-bosqich koʻpaytirish imkonini beradi.

Soʻnggi 5 yilda Markaziy Osiyo mebel bozori, eng avvalo, ichki talabning ortishi hisobiga faol kengaydi: barqaror iqtisodiy oʻsish, biznesning jadal rivojlanishi va aholi farovonligining izchil yuksalishi mebelga boʻlgan doimiy talabni taʼminlab turdi.

Ushbu materialda asosiy eʼtibor 4 ta mamlakat — Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Oʻzbekiston boʻyicha mebel tarmogʻi rivojlanishining koʻrsatkichlariga qaratiladi. Turkmaniston boʻyicha koʻrsatkichlarning aksariyatiga doir rasmiy maʼlumotlar ochiq manbalarda mavjud emas.

Mebel ishlab chiqarish 5 yil ichida 1,6 baravarga oʻsib, 2025 yilda 729 mln dollarni tashkil etdi (ishlab chiqarish hajmining oʻrtacha yillik oʻsish surʼati — 10,7%). Ishlab chiqarish sanoatida mebel ishlab chiqarishning ulushi 0,7% dan 1% gacha oshdi. Oʻtgan yil yakunlariga koʻra, tarmoqda 4,1 mingta korxona faoliyat koʻrsatdi. Koʻrib chiqilayotgan davrda sektor investitsiyalarni sezilarli darajada oshirdi — nominal qiymatda 5,8 baravarga, 147 mln dollargacha.

Biroq, ishlab chiqarish hajmining kengayishi hozircha asosan ichki bozor bilan bogʻliq boʻlib, ushbu segmentdagi eksport modeli hali ham shakllanishning dastlabki bosqichida turibdi. Xususan, mebel eksporti soʻnggi 5 yilda 5,3 baravarga oshdi, lekin nisbatan kichik — 19 mln dollar darajasida qolmoqda.

Shu bilan birga, ichki mebel bozori, baholashlarga koʻra, 3 baravarga — 362 mln dollardan 895 mln dollargacha oshdi va Markaziy Osiyodagi eng yirik bozor hisoblanadi. Bunda mebel importi 82 mln dollardan 184 mln dollargacha oʻsdi, bozordagi import mahsulotlarining ulushi esa 23% dan 25% gacha koʻtarildi. Boshqacha aytganda, ichki talabning qolgan 75 foizi mahalliy ishlab chiqarish hisobiga qoplanmoqda.

Taʼkidlash joizki, Oʻzbekistonda soʻnggi vaqtlarda mebel tarmogʻini rivojlantirishga eng yuqori darajada eʼtibor qaratilmoqda. 2025 yilda mebel sanoatini rivojlantirishning kompleks rejasi qabul qilindi, unga ishlab chiqarishni raqamlashtirishni qoʻllab-quvvatlash va kadrlar tayyorlash ham kiradi. Xonqa tumani tajribasi asosida ayrim tumanlarni mebel ishlab chiqarishga ixtisoslashtirish amalga oshirilmoqda. Xususan, 8 ta tumanda mebel markazlari tashkil etilmoqda.

Dasturda mebel va yogʻochsozlik mahsulotlari ishlab chiqarishni 30% ga oshirish, ularning eksportini 100 mln dollarga yetkazish, umumiy qiymati 200 mln dollarlik investitsiya loyihalarini amalga oshirish va 50 ming kishining bandligini taʼminlash koʻzda tutilgan. Shu tariqa, yaqin yillarda tarmoq rivojlanish uchun sezilarli turtki olishi kutilmoqda.

Mebel ishlab chiqarish soʻnggi 5 yilda real ifodada 75% ga oshib, 2025 yilda 290 mln dollarni tashkil etdi (ishlab chiqarish hajmining oʻrtacha yillik oʻsish surʼati — 12,6%). Qozogʻiston ishlab chiqarish sanoatida mebel tarmogʻining ulushi 2025 yilda 0,5% ni tashkil etdi (2020 yilda — 0,4%). Investitsiyalar 3,4 mln dollardan 20 mln dollargacha oshdi (bunda 2024 yilda — 31 mln dollar).

Qozogʻiston ichki mebel bozori, baholashlarga koʻra, 77% ga oʻsib, 721 mln dollarga yetdi, bunda bozorning asosiy qismi import hissasiga toʻgʻri keladi — 2025 yilda 63%. Biroq, import 70% ni tashkil etgan 2020 yilga nisbatan bu koʻrsatkich pasaygan, bu esa mahalliy taklifning jadal oʻsishidan dalolat beradi. Shu bilan birga, tarmoq oʻsishini tashqi bozor ham qoʻllab-quvvatladi: ushbu davrda mebel eksporti 5,8 mln dollardan 24 mln dollargacha oshdi.

Qozogʻistonda ham davlat mebel tarmogʻini rivojlantirishga eʼtibor qaratmoqda. Xususan, unga ishlab chiqarish sanoati va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash vositalari tatbiq etildi. Qozogʻiston hukumati «oddiy narsalar iqtisodiyoti» doirasida mebel sanoatini rivojlantirish boʻyicha yoʻl xaritasi tasdiqlangani haqida xabar bergan edi.

Umuman olganda, Qozogʻistonda koʻrib chiqilayotgan tarmoq kuchli ichki talab taʼsirida faol rivojlandi. Shu bilan birga, 2025 yilda import hali ham ishlab chiqarish hajmidan sezilarli darajada — 1,6 baravar koʻp boʻldi. Yaʼni, mahalliy ishlab chiqarishning kengayishi hozircha xorijiy yetkazib beruvchilarning yetakchi rolini oʻzgartira olmayapti.

2021–2025 yillarda mebel ishlab chiqarish real ifodada 2,2 baravarga oshib, 2025 yilda 20 mln dollarni tashkil etdi (yiliga oʻrtacha 22% ga). Aynan 2025 yil ushbu natijaning salmoqli qismini taʼminladi, bu davrda tarmoqda ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi deyarli ikki baravar koʻpaydi. Shunga qaramay, Qirgʻiziston ishlab chiqarish sanoatida mebel tarmogʻining ulushi biroz pasaydi — 0,32% dan 0,28% gacha — va kichikligicha qolmoqda.

Qirgʻizistonda ichki mebel bozorining hisob-kitob hajmi xorijiy yetkazib berishlarning koʻpayishi hisobiga sezilarli darajada — 3,3 baravarga, 70 mln dollargacha oʻsdi: bozor hajmida import ulushi 58% dan 78% gacha koʻtarildi, import hajmi esa 12 mln dollardan 55 mln dollargacha oshdi. Eksport ham 2,5 baravarga — 1,9 mln dollardan 5 mln dollargacha koʻpaydi, biroq uning hajmi kichikligicha qolmoqda.

Mebel ishlab chiqarish 2025 yilda 12 mln dollarni tashkil etib, 2022 yil darajasiga nisbatan 2,4 baravarga oshdi. Ichki bozor, baholashlarga koʻra, 40 mln dollarga yetdi, bu yerda import ulushi 72% ni tashkil etdi. 5 yil ichida import 2,6 baravarga oʻsib, 29 mln dollarga yetdi. 2025 yilda import ishlab chiqarish hajmidan 2,4 baravar koʻp boʻldi. Eksport ahamiyatsiz darajada — 0,5 mln dollar miqdorida qoldi.

Umuman olganda, Markaziy Osiyo mebel bozori 2021–2025 yillarda faol oʻsdi — buni yuqorida keltirilgan ishlab chiqarish maʼlumotlaridan ham, import hajmining ortishidan ham koʻrish mumkin. Taxminiy baholashlarga koʻra, mintaqaning ichki bozori 2025 yilda kamida 1,7 mlrd dollarni tashkil etgan.

Shuningdek, baholashlarga koʻra, koʻrib chiqilayotgan davrda mintaqaga mebel mahsulotlarini tashqi yetkazib berish hajmi 78% ga — 434 mln dollardan 774 mln dollargacha oshdi (Turkmaniston qismida import boʻyicha koʻzgu maʼlumotlaridan foydalanilgan). Ushbu hajmdan eng yirik import qiluvchi Qozogʻiston boʻldi — mintaqaviy importning 59% i, keyingi oʻrinlarni Oʻzbekiston — 24%, Qirgʻiziston — 7,1%, Turkmaniston — 6,6%, Tojikiston — 3,7% egalladi. 2020 yilga nisbatan Qozogʻistonning ulushi 6,6 foiz bandiga kamaydi, Qirgʻizistonniki esa 4,3 foiz bandiga oʻsdi. Absolyut ifodada importning asosiy oʻsishini Qozogʻiston (+171 mln dollar) va Oʻzbekiston (+102 mln dollar) taʼminladi.

Bunda shuni taʼkidlash joizki, Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Tojikiston koʻproq xorijiy yetkazib berishlarga qaram, Oʻzbekiston esa bozorni taʼminlashda oʻz imkoniyatlariga tayanadi. Biroq, shunga qaramay, soʻnggi 5 yilda ichki bozorda import ulushining bosqichma-bosqich ortishi tendentsiyasi kuzatildi. Umuman olganda, importning bunday koʻlamida mintaqa mamlakatlari ishlab chiqaruvchilari uchun eng oqilona yoʻnalish ichki bozorda import qilinadigan mebellarning ayrim toifalari oʻrnini bosishga urgʻu berish boʻlib koʻrinadi.

Shu bilan birga, ichki bozor hajmiga nisbatan kamtarona eksport natijadorligi kuzatilmoqda. Maʼlumotlari mavjud boʻlgan toʻrtta davlatning eksporti 2020 yildagi 11 mln dollardan 2025 yilda 48 mln dollargacha oʻsdi. Eksport oʻsishini asosan Qozogʻiston va Oʻzbekiston taʼminladi. Bu eksport hozircha tarmoq oʻsishining muhim kanali emasligini koʻrsatadi.

Umuman olganda, 2021–2025 yillarda maʼlumotlari mavjud boʻlgan mintaqaning toʻrtta davlati uchun tarmoq rivojlanishining umumiy tendentsiyalari ishlab chiqarish, eksport va importning oʻsishi, shuningdek, ichki bozorning kengayishi boʻldi. Shu bilan birga, tahlillar tarmoqning rivojlanish uchun sezilarli salohiyatga ega ekanligini koʻrsatmoqda.

Mintaqaviy ichki bozor hajmi va unda importning ustunligi mintaqa mamlakatlari biznesi uchun mebel ishlab chiqarishni koʻpaytirish, mebel korxonalari sonini oshirish va ularni kengaytirish, ichki bozorga va qoʻshni davlatlar bozorlariga yetkazib berishni kuchaytirish uchun tabiiy ragʻbatlarni yuzaga keltiradi. Albatta, mahalliy ishlab chiqaruvchilar tomonidan bozorlarni oʻzlashtirish, eng avvalo, ularning mahsulotlari raqobatbardoshligiga — narxi, sifati, assortimenti va yetkazib berish muddatlariga bogʻliq.

Ushbu kontekstda mahalliy korxonalarning barqarorligi va salohiyatini oshirish chora-tadbirlari, xususan, xomashyo va ishlab chiqarish materiallari (yogʻoch plitalar, furnitura, pardozlash materiallari) importi uchun ishonchli yetkazib berishni taʼminlash va xarajatlarni kamaytirish, aylanma mablagʻlar uchun moliyaviy resurslardan keng foydalanish imkoniyati, uskunalarni yangilash, shuningdek, kadrlar taʼminoti (konstruktorlar, texnologlar, dizaynerlar tayyorlash) boʻyicha chora-tadbirlar va hokazolar istiqbolli boʻlib koʻrinadi.

Korxonalarning mintaqaviy kooperatsiyasini rivojlantirish va chuqurlashtirish, plitalar, butlovchi qismlar, yumshoq elementlar va tayyor mebellar ishlab chiqarish boʻyicha mamlakatlar oʻrtasida qoʻshilgan qiymat zanjirlarini shakllantirish qoʻshimcha imkoniyatlar taqdim etishi mumkin.

Umuman olganda, 2021–2025 yillar davomida Markaziy Osiyo mebel tarmogʻi sezilarli darajada kengaydi, oʻsib borayotgan ichki talab esa sektorning muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun keng imkoniyatlar yaratmoqda. Mebel sanoatining bundan keyingi rivojlanishining asosiy mezoni — korxonalarning ishlab chiqarishni barqaror ravishda oshirish, sifatni yuksaltirish va ichki hamda tashqi bozorlarga raqobatbardosh mebellarni yetkazib berish qobiliyatidir.