Markaziy Osiyo iqtisodiyotining 2021–2025 yillardagi tarkibiy qayta qurilishi

**Markaziy Osiyo iqtisodiyotining 2021–2025 yillardagi tarkibiy qayta qurilishi**

2021–2025 yillarda Markaziy Osiyo davlatlari ishlab chiqarish salohiyatini kengaytirish va oʻz iqtisodiyotlari barqarorligini mustahkamlashga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirdilar. Bu pandemiyadan keyingi tiklanishda, barqaror oʻsishni taʼminlashda va mintaqa mamlakatlari iqtisodiyotining tarkibiy transformatsiyasida namoyon boʻldi.

Mintaqadagi beshta mamlakatning umumiy YAIMi ushbu davrda nominal qiymatda dollar hisobida deyarli ikki baravarga oshdi — 2020 yildagi 285 mlrd dollardan 2025 yilda 543 mlrd dollargacha. Oʻsishga asosiy hissani Qozogʻiston — 135 mlrd dollar va Oʻzbekiston — 77 mlrd dollar bilan qoʻshdi, bu esa mintaqaviy oʻsishning jami 82 foizini tashkil etadi.

Mintaqaviy YAIMning mamlakatlar kesimidagi tarkibida asosiy ulush Qozogʻistonga toʻgʻri keladi, biroq uning ulushi 60% dan 56% gacha kamaydi. Oʻzbekistonning ulushi 24,6% dan 27,1% gacha, Qirgʻizistonniki — 2,9% dan 4,2% gacha, Tojikistonniki — 2,9% dan 3,3% gacha oshdi. Turkmanistonning ulushi esa 9,6% dan 9,2% gacha kamaydi.

Qozogʻiston mintaqaning eng yirik iqtisodiyoti boʻlib qolmoqda. 5 yil ichida mamlakat YAIMni 171 mlrd dollardan 306 mlrd dollargacha oshirdi, oʻrtacha yillik real oʻsish esa 4,8% ni tashkil etdi — bu mintaqa mamlakatlari orasidagi eng past koʻrsatkich boʻlib, shu sababli uning mintaqa iqtisodiyoti umumiy hajmidagi ulushi ham pasaydi.

Qozogʻiston YAIM tarkibida qishloq xoʻjaligi ulushi — 5,4% dan 3,7% gacha (−1,6 f. p.), shuningdek, sanoat va qurilish ulushi — 33,1% dan 32,3% gacha (−0,8 f. p.) qisqardi. Shu bilan birga, xizmatlar ulushi — 56,1% dan 57,7% gacha (+1,6 f. p.) oʻsdi. Qishloq xoʻjaligi qoʻshilgan qiymatining oʻrtacha yillik real oʻsishi 3,5% ni, sanoat va qurilishniki — 5,5% ni, xizmatlarniki esa 4,4% ni tashkil etdi.

Qirgʻiziston YAIMi oʻrtacha yillik 9,2% oʻsish bilan 8,3 mlrd dollardan 22,6 mlrd dollargacha oshdi — bu mintaqa mamlakatlari orasidagi eng yuqori surʼatdir. Tezlashish 2021 yildan keyin barqaror tus oldi: YAIMning real oʻsishi 2022–2023 yillarda har yili qariyb 9% ni tashkil etdi va 2024–2025 yillarda 11% dan oshdi.

Qirgʻiziston iqtisodiyoti tarkibida qishloq xoʻjaligi ulushi 12,2% dan 8,0% gacha (−4,2 f. p.) pasaydi, sanoat va qurilish ulushi deyarli oʻzgarmadi — 26,9% dan 26,5% gacha (−0,4 f. p.), xizmatlar ulushi esa 50,7% dan 51,2% gacha (+0,5 f. p.) biroz oshdi. Qishloq xoʻjaligi qoʻshilgan qiymatining oʻrtacha yillik real oʻsishi 2,3% ni, sanoat va qurilishniki — 10,5% ni, xizmatlarniki esa 8,5% ni tashkil etdi.

Tojikiston iqtisodiyoti oʻrtacha yillik 8,5% surʼat bilan 8,1 mlrd dollardan 17,7 mlrd dollargacha oʻsdi. YAIM tarkibida qishloq xoʻjaligi ulushi deyarli oʻzgarmadi — 22,7% dan 22,9% gacha (+0,2 f. p.) oʻsish, sanoat va qurilish ulushi 33,8% dan 32,2% gacha (−1,6 f. p.) pasaydi, xizmatlar ulushi esa 35,3% dan 38,0% gacha (+2,7 f. p.) oshdi. Qishloq xoʻjaligi qoʻshilgan qiymatining oʻrtacha yillik real oʻsishi 1,2% ni, sanoat va qurilishda — 10% ni, xizmatlarda — 9,7% ni tashkil etdi (iqtisodiyot tarmoqlari boʻyicha 2021-2024 yillardagi oʻrtacha yillik oʻsish surʼatlari).

Turkmaniston YAIMi 2021-2025 yillarda oʻrtacha yillik real 6,3% oʻsish bilan 27,4 mlrd dollardan 49,8 mlrd dollargacha oshdi. Iqtisodiyotda qishloq xoʻjaligi ulushi 11,6% dan 12,4% gacha (+0,8 f. p.) oshdi, bu asosan ulushi 36,9% dan 36% gacha (−0,9 f. p.) kamaygan sanoat va qurilish hisobiga yuz berdi. Xizmatlar ulushi 48,6% dan 48,9% gacha (+0,2 f. p.) koʻpaydi. Qishloq xoʻjaligi qoʻshilgan qiymatining oʻrtacha yillik real oʻsishi 5,7% ni, sanoat va qurilishniki — 5,1% ni, xizmatlarniki esa 11,3% ni tashkil etdi.

Oʻzbekiston oʻrtacha yillik 7% oʻsish bilan iqtisodiyot hajmini 70,1 mlrd dollardan 147 mlrd dollargacha oshirdi. Koʻrilayotgan davrda yaqqol namoyon boʻlgan tarkibiy qayta qurilish kuzatildi: ushbu tarmoqning oʻrtacha yillik oʻsish surʼati 3,9% boʻlgan holda, qishloq xoʻjaligi ulushi 21,6% dan 16,6% gacha (−5,0 f. p.) qisqardi. Sanoat va qurilishning ulushi oʻrtacha yillik 7,2% oʻsish bilan 33,4% dan 32,5% gacha (−0,8 f. p.) pasaydi. Shu bilan birga, xizmatlar ulushi 38,7% dan 46,5% gacha (+7,7 f. p.) oʻsib, eng yuqori oʻsish surʼatlarini — yiliga oʻrtacha 8,7% ni taʼminladi.

Umuman olganda, 2021-2025 yillarda mintaqaning barcha mamlakatlari uchun YAIMning oʻsishi, qishloq xoʻjaligiga nisbatan sanoat va qurilish qoʻshilgan qiymatining tezroq oʻsishi, iqtisodiyotda xizmat koʻrsatish sohasining ustuvorligi va uning YAIM tarkibidagi ulushining ortishi umumiy tendentsiyalarga aylandi.

Mintaqaviy YAIMning tarmoqlar tarkibida 2021-2025 yillarda xizmatlar ulushi 50,4% dan 53% gacha (+2,6 f. p.) oshdi, qishloq xoʻjaligi ulushi esa 10,7% dan 8,8% gacha, sanoat (qurilishni oʻz ichiga olgan holda) ulushi esa 33,4% dan 32,5% gacha qisqardi.

Qishloq xoʻjaligining mintaqaviy ulushi qisqarishi, birinchi navbatda, mintaqaning yirik iqtisodiyotlari — Oʻzbekiston va Qozogʻiston tarkibining oʻzgarishi, shuningdek, Qirgʻizistonda ushbu tarmoqning sezilarli darajada pasayishi hisobiga yuz berdi. Shu bilan birga, agrar qoʻshilgan qiymat hajmi barcha beshta mamlakatda oʻsdi. Binobarin, qishloq xoʻjaligi ulushining kamayishi aynan iqtisodiyotning boshqa tarmoqlariga nisbatan sekinroq oʻsish surʼatlari bilan bogʻliq edi. Xususan, barcha mamlakatlarda sanoat va qurilishning real qoʻshilgan qiymati qishloq xoʻjaligiga qaraganda tezroq oʻsdi.

Oraliq yillarni solishtirish shuni koʻrsatadiki, barqaror va qayta tiklanuvchi oʻzgarishlarni ajratib koʻrsatish mumkin. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatish sohasi ulushining oʻsishi va agrar tarmoq ulushining pasayishi deyarli har yili kuzatiladi; Qirgʻizistonda agrar tarmoq ulushi eng izchil ravishda qisqardi. Qozogʻiston va Turkmanistonda xizmat koʻrsatish sohasi avvaliga oʻz ulushini qisqartirdi, keyin esa yana kengaydi va 2025 yilda 2020 yildagi darajadan oshib ketdi. Tojikistonda xizmatlar 2021 yildan keyin oʻz ulushini asta-sekin oshirib bordi, biroq qishloq xoʻjaligi iqtisodiyotdagi avvalgi ulushi va ahamiyatini saqlab qoldi.

Umuman olganda, mintaqaning barcha beshta mamlakati uchun yagona tarkibiy qayta qurilish modeli kuzatilmadi, deb xulosa qilish mumkin. Qozogʻiston ushbu davrni xizmatlarning yuqori ulushi bilan boshladi va keyinchalik u moʻʼtadil ravishda oshdi; Oʻzbekiston agrotarmoq hisobiga oʻz iqtisodiyotida xizmat koʻrsatish sohasini sezilarli darajada kengaytirdi; Qirgʻiziston sanoatning real oʻsishi ijobiy dinamikasi fonida qishloq xoʻjaligi ulushini keskin qisqartirdi; Tojikiston iqtisodiyotida yirik agrar tarmoq saqlanib qoldi; Turkmanistonda esa iqtisodiyotning barcha asosiy tarmoqlari ulushlarining barqaror nisbati kuzatildi.

Xulosa qilib aytganda, ushbu besh yil davomida mintaqaning barcha mamlakatlari iqtisodiyoti barqaror oʻsganini yana bir bor taʼkidlash lozim. Shu bilan birga, Qozogʻiston hamon umumiy YAIMning yarmidan koʻpini shakllantirayotgan boʻlsa-da, mintaqaviy tarkibda Oʻzbekiston va Qirgʻizistonning nisbiy roli kuchaydi. Tarmoqlar darajasida eng barqaror umumiy natija mintaqa mamlakatlarida xizmatlar ulushining oʻsishida ifodalanadi, bu esa Markaziy Osiyo iqtisodiyotlarini murakkablashtirish va yanada diversifikatsiyalangan hamda murakkab tarkibli modellarga oʻtishga qaratilgan rivojlanish vektori davom etayotganidan dalolat beradi.