Markaziy Osiyo davlatlari BMT Bosh Assambleyasi minbaridan turib qanday umumiy mavzularni koʻtarishdi

Markaziy Osiyo davlatlari BMT Bosh Assambleyasi minbaridan turib qanday umumiy mavzularni koʻtarishdi

Nyu-Yorkda 22–28 sentyabr kunlari BMT Bosh Assambleyasi 81-sessiyasining umumiy munozaralari boʻlib oʻtdi. Unda Markaziy Osiyoning barcha beshta davlati nutq soʻzladi.

Oʻzbekiston nomidan Prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva, Qirgʻiziston nomidan esa prezident Sadir Japarov ishtirok etdi. Qozogʻiston va Tojikistondan tashqi ishlar vazirlari Muxtar Tleuberdi va Sirojiddin Muhriddin, Turkmanistondan esa BMTdagi doimiy vakil Vepa Xajiyev nutq soʻzladi.

Mintaqa vakillari oʻz chiqishlarida Markaziy Osiyo doirasidagi hamkorlik, xavfsizlik va mojarolar, BMT va Xavfsizlik kengashi islohoti, shuningdek, ekologik muammolar haqida gapirdilar. Davlatlar, shuningdek, BMT shafeligida yangi tuzilmalarni tashkil etishni taklif qilishdi.

«Gazeta» barcha beshta davlat vakillarining chiqishlarini oʻrganib chiqib, umumiy mavzular, asosiy tezislar va pozitsiyalardagi farqlarni ajratib koʻrsatdi.

Markaziy Osiyo doirasidagi hamkorlik haqida mintaqaning barcha beshta davlati gapirdi.

Oʻzbekiston Prezidenti Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva mintaqa yaqin-yaqingacha qanday boʻlganini eslatib oʻtdi:

«Yaqin vaqtgacha Markaziy Osiyo tez-tez hal etilmagan chegara nizolari, suv resurslarini boshqarish muammolari va boshqa koʻplab mojarolar kontekstida tilga olinar edi. Oʻzbekiston Prezidentining tashabbusi va Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining siyosiy irodasi tufayli mintaqadagi vaziyat va muhit tubdan oʻzgardi. Biz bir-birimizni tahdid manbai sifatida emas, balki hamkor sifatida qabul qila boshladik».

Qozogʻiston tashqi ishlar vaziri Muxtar Tleuberdi Markaziy Osiyo va Afgʻoniston uchun BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlari boʻyicha yangi Mintaqaviy markazini ochish ustida olib borilayotgan ishlar haqida gapirib, Markaziy Osiyo davlatlari TIV rahbarlariga markaz kun tartibini shakllantirishdagi yordamlari uchun minnatdorchilik bildirdi. Vazir, shuningdek, joriy yilda mintaqaning barcha beshta davlati 2006 yilda Semipalatinskda imzolagan Markaziy Osiyoda yadro qurolidan xoli hudud toʻgʻrisidagi shartnomaga 20 yil toʻlishini eslatib oʻtdi.

Qirgʻiziston prezidenti Sadir Japarov mintaqani nizolarni tinch yoʻl bilan hal etishning namunasi deb atadi.

«Soʻnggi yillarda Markaziy Osiyo murakkab davlatlararo masalalarni tinch yoʻl bilan hal etish qobiliyatini butun dunyoga yaqqol namoyish etdi. Bugungi kunda Markaziy Osiyo konstruktiv davlatlararo hamkorlik, iqtisodiy, infratuzilmaviy va texnologik rivojlanish namunasiga aylanmoqda. Shu munosabat bilan biz ushbu yoʻlni bosib oʻtishda toʻplangan tajribamiz bilan oʻrtoqlashishga tayyormiz».

Sadir Japarov, shuningdek, Qirgʻizistonning BMT Xavfsizlik kengashiga saylanishini mintaqa rolining oshishi bilan bogʻladi — mamlakat oʻz tarixida ilk bor 2027–2028 yillar uchun Xavfsizlik kengashining muvaqqat aʼzosi boʻldi. Prezidentning soʻzlariga koʻra, 142 ta davlatning qoʻllab-quvvatlashi «Markaziy Osiyoning xalqaro munosabatlardagi roli ortib borayotganidan dalolat beradi».

Tojikiston tashqi ishlar vaziri Sirojiddin Muhriddin 2025 yil mart oyida Tojikiston, Qirgʻiziston va Oʻzbekiston tomonidan imzolangan chegara kelishuvlarini misol qilib keltirdi.

«Qirgʻiziston va Oʻzbekiston bilan tuzilgan kelishuvlar uzoq yillik chegara muammolarini hal qilishga yordam berdi va Markaziy Osiyodagi hamkorlikda yangi sahifa ochdi. Ilgari bizni ajratib turgan ishchi chegaralar endi bizni birlashtirmoqda», — dedi vazir.

Turkmanistonning BMTdagi doimiy vakili Vepa Xajiyev mintaqadagi barqarorlikni preventiv diplomatiya bilan bogʻladi. U 2007 yildan buyon Ashxobodda faoliyat yuritayotgan BMTning Markaziy Osiyo uchun preventiv diplomatiya boʻyicha mintaqaviy markaziga asosiy rolni ajratdi. 2027 yilda markaz oʻz faoliyatining yigirma yilligini nishonlaydi va Turkmaniston ushbu sanadan xulosalar chiqarish hamda markaz mintaqada tinchlik, barqarorlik va hamkorlikka qanday qilib yanada koʻproq hissa qoʻshishi mumkinligini belgilash uchun foydalanishni taklif qilmoqda.

Saida Mirziyoyeva butun dunyoda urushlar davom etayotgani, geosiyosiy keskinlik kuchayayotgani, ishonch yoʻqolayotgani va tengsizlik kuchayayotganini taʼkidladi. U bunday sharoitda, mamlakatlar tanlov oldida turgan bir paytda, Oʻzbekiston ochiqlik, yaxshi qoʻshnichilik munosabatlari va dunyo bilan muloqotni tanlashini maʼlum qildi.

Uning soʻzlariga koʻra, mamlakatning qudrati, eng avvalo, uning inson qadr-qimmati, huquq va manfaatlarini qanchalik himoya qila olishi bilan belgilanadi.

«Biz mamlakatlar oldida „Siz qaysi tomonni tanlaysiz?“ degan savol koʻndalang boʻlayotganini koʻryapmiz. Oʻzbekistonning javobi aniq. Bizning tanlovimiz — inson qadr-qimmati».

Muxtar Tleuberdi xavfsizlik masalasiga boshqa maʼruzachilarga qaraganda koʻproq eʼtibor qaratdi. U 2025 yilda dunyodagi harbiy xarajatlar rekord darajadagi 2,9 trln dollarga yetganini, dunyoda esa 12 mingdan ortiq yadro quroli mavjudligini eslatib oʻtdi. Vazir, shuningdek, yadroviy qurolsizlanishni «milliy tajribadan kelib chiqqan» masʼuliyat deb atab, bu sohadagi ishonch yana xavf ostida ekanidan ogohlantirdi:

«Yadroviy davlatlar hech qachon kelishuvlarning yoʻqligini majburiyatlarning yoʻqligi bilan adashtirmasligi kerak. Biz yadro qurolidan xoli dunyoga erishmagunimizcha, ular masʼuliyatni oʻz zimmalariga oladilar».

Qozogʻiston yadroviy davlatlar oʻrtasida muloqotni qayta tiklashni taklif qildi va ularning uchrashuvlaridan birini oʻz hududida qabul qilishga tayyorligini bildirdi.

Vazir Rossiya va Ukrainadagi harbiy harakatlardan chuqur xavotirda ekanini bildirib, Qozogʻiston neftini eksport qilish infratuzilmasiga, jumladan, Qora dengizdagi tijorat kemalariga dronlar orqali uyushtirilayotgan qayta-qayta hujumlarni alohida qoraladi.

Yaqin Sharq boʻyicha Qozogʻiston Isroil bilan yonma-yon yashaydigan Falastin davlatini tashkil etishni qoʻllab-quvvatladi. Vazir AQSh tomonidan 2025 yil kuzida taklif qilingan Gʻazodagi mojaroni tugatish rejasini va ushbu rejani maʼqullagan BMT Xavfsizlik kengashining 2803-sonli rezolyutsiyasini bajarishga chaqirdi. Vazirning soʻzlariga koʻra, Qozogʻiston sektordagi xalqaro barqarorlashtirish kuchlari tarkibiga oʻz harbiylarini yuborishga tayyor.

Muxtar Tleuberdi, shuningdek, Qozogʻiston Ibrohim kelishuvlariga qoʻshilish niyatini rasman eʼlon qilganini, bu ikki davlat tamoyiliga asoslangan yechimni ilgari surish uchun qoʻshimcha maydon boʻlib xizmat qilishini eslatib oʻtdi.

Sadir Japarov Ukraina, Eron, Sudan va Falastin atrofidagi voqealarni sanab oʻtib, ularni xalqaro hamjamiyatning hamkorlikdagi harakatlarini talab qiluvchi mojarolar deb atadi. Prezident Qirgʻizistonning vositachiligini taklif qildi. U, shuningdek, Markaziy Osiyo murakkab davlatlararo masalalarni hal qilishda toʻplangan tajribasi bilan oʻrtoqlashishga tayyorligini maʼlum qildi.

Sirojiddin Muhriddin, oʻz navbatida, tinchlikni nafaqat saqlab qolish, balki kelajak avlodlarni hisobga olgan holda barpo etish zarurligini taʼkidladi. Tojikiston tashabbusi bilan Bosh Assambleya 2026 yil 25 iyunda 2027–2036 yillarni Kelajak avlodlar manfaatlari yoʻlida tinchlikni mustahkamlash xalqaro oʻn yilligi deb eʼlon qildi. Ushbu oʻn yillikni 2027 yil iyun oyida Dushanbeda boʻlib oʻtadigan konferentsiya ochib berishi kerak, uni Tojikiston BMTning Tsivilizatsiyalar alyansi va BMTning Yoshlar byurosi bilan birgalikda oʻtkazadi.

Vazir Gʻazoda mustahkam oʻt ochishni toʻxtatish va gumanitar yordamning toʻsiqsiz kiritilishiga chaqirdi, shuningdek, Tojikiston 1967 yilgi chegaralar doirasida, poytaxti Sharqiy Quddus boʻlgan mustaqil Falastin davlati tashkil etilishini qoʻllab-quvvatlashini bildirdi.

U asosiy tahdidlar sifatida terrorizm, ekstremizm, kiberjinoyatchilik, qurol-yarogʻ va giyohvand moddalarning noqonuniy aylanishi hamda uyushgan jinoyatchilikni tilga oldi. Uning soʻzlariga koʻra, bu tahdidlar chegara bilmaydi va ularga beriladigan javob umumiy boʻlishi kerak. Buning uchun Tojikiston terrorizm va uni moliyalashtirishga qarshi kurashish boʻyicha Dushanbe jarayonini rivojlantirmoqda.

Vepa Xajiyev xavfsizlik haqida gapirar ekan, Turkmanistonning doimiy neytralitet siyosatini bir necha bor tilga oldi. Diplomatning soʻzlariga koʻra, neytralitet preventiv diplomatiya, vositachilik va nizolarni tinch yoʻl bilan hal etish uchun asos boʻlib xizmat qiladi.

Turkmaniston BMT shafeligida Global tinchlik strategiyasini ishlab chiqish boʻyicha hukumatlararo maslahatlashuvlar oʻtkazishni rejalashtirmoqda. Ashxobod, shuningdek, BMTning Muloqot va preventiv diplomatiya oʻn yilligini eʼlon qilishni taklif etdi. Mamlakat Tinchlik va neytralitet universitetini tashkil etish ustidagi ishlarni davom ettiradi, uning birinchi qadami Turkmaniston TIV Xalqaro munosabatlar instituti huzuridagi akademik markaz boʻladi.

Saida Mirziyoyeva BMT dunyoga har qachongidan ham koʻproq, ammo yangilangan shaklda kerakligini taʼkidladi:

«Bizga mojaro sodir boʻlganidan keyingina uni muhokama qiladigan BMT kerak emas. Bizga uning oldini olishga qodir tashkilot kerak. Bizga nafaqat qarorlar qabul qila oladigan, balki ularni hayotga tatbiq eta oladigan BMT kerak. Bizga har bir mamlakatning ovozi eshitiladigan BMT kerak», — dedi u.

Prezident Administratsiyasi rahbari, shuningdek, kelgusi yilda Oʻzbekiston Qoʻshilmaslik harakatiga — harbiy bloklarga rasman aʼzo boʻlmagan 120 dan ortiq davlat birlashmasiga raislik qilishini maʼlum qildi. Bundan tashqari, Oʻzbekiston 2035–2036 yillar uchun Xavfsizlik kengashining muvaqqat aʼzoligiga oʻz nomzodini ilgari surdi va uning «zamonaviy voqeliklarni hisobga olgan holda» kengaytirilishini qoʻllab-quvvatladi.

Muxtar Tleuberdi BMT islohotini natijalarga qarab baholashni taklif qildi: «Islohotning muvaffaqiyati nima qisqartirilishi yoki qayta tashkil etilishi bilan emas, balki BMT mojarolarning oldini olishda samaraliroq boʻlishi, inqirozlarga tezroq javob qaytarishi va barcha aʼzo davlatlar uchun yaxshiroq natijalarga erishishi bilan oʻlchanishi kerak».

Vazir Xavfsizlik kengashining oʻzgartirilishini islohotning bosh elementi deb atadi. Uning soʻzlariga koʻra, Kengashda Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi, shuningdek, rivojlanayotgan mamlakatlar va oʻrta kuchlarning kengroq vakilligi «maʼnaviy imperativ» hisoblanadi.

Sadir Japarov ham bir qator takliflarni ilgari surdi. U aholisi bir milliarddan oshadigan Afrikaga Xavfsizlik kengashida ikkita doimiy oʻrin, Lotin Amerikasiga esa bitta oʻrin berilishini adolatli deb hisoblaydi. Uning soʻzlariga koʻra, kengashga aʼzo boʻlishni istayotgan rivojlangan davlatlarning arizalarini ham koʻrib chiqish lozim.

Qirgʻiziston prezidenti BMTning asosiy muammosi sifatida uning qarorlari koʻpincha bajarilmasligini tilga oldi. Buni oʻzgartirish uchun u Bosh Assambleya huzurida davlatlar rezolyutsiyalarni qanday bajarayotganini qayd etuvchi ochiq reyestr yaratishni taklif qildi. Agar mamlakat ularni tizimli ravishda eʼtiborsiz qoldirsa, Sadir Japarov bosqichma-bosqich chora koʻrishni taklif qilmoqda. Avval unga rasmiy bildirishnoma yuboriladi, soʻngra mamlakatga monitoring missiyasi joʻnatiladi. Shundan soʻng masala Bosh Assambleya tomonidan koʻrib chiqiladi, oʻta zarur hollarda esa Xavfsizlik kengashiga topshiriladi. Kengash bunday davlatning BMT dasturlaridagi ishtirokini vaqtincha cheklab qoʻyishi mumkin.

Qirgʻiziston rahbari Xavfsizlik kengashining doimiy aʼzolarini bunday hollarda veto huquqidan ixtiyoriy ravishda foydalanmaslikka chaqirdi. Ushbu gʻoyalarni muhokama qilish uchun u Bosh Assambleya huzurida ochiq ishchi guruh tuzishni taklif qildi.

Sadir Japarov sanktsiyalar masalasiga alohida toʻxtaldi. U sanktsiyalarni faqat BMT joriy eta olishini taklif qildi. Uning fikricha, barcha sanktsiya tashabbuslari tashkilotda dastlabki koʻrib chiqishdan oʻtishi kerak. Ularni taklif qilayotgan mamlakatlar huquqiy asoslarni, maqsadlarni va cheklovlarni bekor qilish shartlarini koʻrsatishlari lozim.

Sirojiddin Muhriddin «BMT-80» tashabbusini qoʻllab-quvvatladi, biroq islohot oʻz-oʻzidan maqsad boʻlib qolmasligi kerakligini taʼkidladi. Uning soʻzlariga koʻra, u tashkilotni yanada samarali va moslanuvchan qilishi kerak, aʼzo davlatlar esa ushbu jarayonning markazida qolishi lozim. Vazir, shuningdek, Tojikiston oʻz tarixida ilk bor 2028–2029 yillar uchun Xavfsizlik kengashining muvaqqat aʼzoligiga nomzodini qoʻyayotganini maʼlum qildi.

Barcha beshta davlat ekologiya mavzusiga toʻxtalib oʻtdi. Asosan gap eriyotgan muzliklar va suv tanqisligi haqida bordi.

Saida Mirziyoyeva oʻz nutqining bir qismini Orol dengiziga bagʻishlab, Orol tabiiy ofat tufayli emas, balki «oʻnlab yillar davomida notoʻgʻri qarorlar qabul qilinishi va tabiatga nisbatan shafqatsiz munosabat» oqibatida quriganini taʼkidladi. U Oʻzbekiston dengizning qurigan tubida oʻsimliklar ekayotgani, suv tejovchi texnologiyalarni joriy etayotgani va 2030 yilga borib qayta tiklanuvchi energiya ulushini 54 foizga yetkazishni rejalashtirayotganini gapirib berdi.

U, shuningdek, Oʻzbekiston tashabbusi bilan Bosh Assambleya 2027–2036 yillarni «Daraxtzorlar barpo etish va oʻrmonlarni tiklash boʻyicha harakatlar oʻn yilligi» deb eʼlon qilganini eslatib, rezolyutsiyani amaliy natijalar bilan mustahkamlashga chaqirdi.

Muxtar Tleuberdi aprel oyida Ostonada boʻlib oʻtgan Mintaqaviy ekologik sammit haqida gapirdi. Uchrashuv yakunlari boʻyicha mamlakatlar «Markaziy Osiyoning ekologik birdamligi» deklaratsiyasini qabul qilishdi, vazir uni atrof-muhitni muhofaza qilish sohasidagi mintaqaviy hamkorlikning asosi deb atadi.

U, shuningdek, suv resurslarini global boshqarish tarqoqligicha qolayotganini taʼkidladi. Shu bois Qozogʻiston BMT shafeligida Xalqaro suv tashkilotini tashkil etishni taklif qildi va ushbu gʻoyani 2026 yil dekabr oyida Abu-Dabida boʻlib oʻtadigan BMTning suv resurslari boʻyicha konferentsiyasi oldidan ilgari surish niyatida.

Sadir Japarov iqlim oʻzgarishi haqida gapirar ekan, Qirgʻiziston togʻli mamlakat ekanini va ushbu jarayon oqibatlariga ayniqsa sezuvchanligini eslatib oʻtdi. Sadir Japarov Issiqkoʻl koʻliga alohida toʻxtaldi, uning soʻzlariga koʻra, koʻl «eng kuchli iqlim stressini» boshdan kechirmoqda:

«Soʻnggi 170 yil ichida suv sathi deyarli 14 metrga pasaydi, soʻnggi besh yilda esa koʻl sathining pasayish tezligi yiliga 7 santimetrga yetdi. Qadimdan koʻlga quyilgan 101 ta daryodan bugungi kunda faqat 30 ga yaqini yil boʻyi oqib turadi. Soʻnggi 70 yil ichida togʻ muzliklarining 30 foizdan ortigʻi erib ketdi. Bu qisqarishning qariyb 20 foizi faqat soʻnggi 7–10 yil ichida sodir boʻldi».

Prezident BMT shafeligida Issiqkoʻlni asrab-avaylash boʻyicha maxsus trast fondini tashkil etishni taklif qildi, unga Qirgʻizistonning oʻzi davlat byudjetidan 10 mln dollar ajratishga tayyor.

Sirojiddin Muhriddin dunyo hali ham xavfsiz suv va sanitariyadan umumiy foydalanish imkoniyatidan yiroq ekanini eslatib oʻtdi. Uning soʻzlariga koʻra, Tojikiston uchun bu muammo bir vaqtning oʻzida ham global, ham milliy xususiyatga ega. Mamlakatda minglab muzliklar joylashgan va yirik daryolar boshlanadi, ular uning chegaralaridan tashqarida ham odamlar hayotini taʼminlaydi.

Vazir ikki oʻn yillikdan koʻproq vaqt davomida suv Tojikistonning xalqaro hamkorligi markazida boʻlib kelayotganini taʼkidladi. Qozogʻiston kabi, vazir ham shu yil oxirida Abu-Dabida boʻlib oʻtadigan BMT suv konferentsiyasini tilga oldi va 2028 yilda Dushanbe BMT suv konferentsiyasini qabul qilishini maʼlum qildi. Unda davlatlar suv resurslari sohasidagi harakatlar oʻn yilligi yakunlarini sarhisob qiladilar va yakuniy hujjatni qabul qiladilar.

Tojikiston global ishlarning keyingi bosqichini Dushanbe suv dasturi atrofida qurishni taklif qilmoqda. U moliyalashtirish, texnologiyalar, sheriklikni mustahkamlash va suv manbalarini, jumladan, tez oʻzgarayotgan muzliklarni himoya qilishni qamrab olishi kerak.

Vepa Xajiyev ekologik xavfsizlik, iqlim oʻzgarishi va energiya resurslaridan barqaror foydalanishni umumiy xavfsizlikning ajralmas tarkibiy qismlari deb atadi. Turkmaniston siyosatchilar va ekspertlarning muntazam uchrashuvlari uchun ochiq maydon — Ashxobod iqlim muloqotini taʼsis etishni taklif qildi. Diplomat, shuningdek, qurgʻoqchilik va suv tanqisligidan qattiq aziyat chekayotgan mintaqalarga alohida eʼtibor qaratishga chaqirdi. Uning soʻzlariga koʻra, ularga zamonaviy texnologiyalar, moliyalashtirish, maʼlumotlar almashinuvi va mintaqaviy hamkorlik zarur.