Markaziy banklar global shokning davomiyligi va inflyatsiyada qanday aks etishiga e’tibor qaratishlari lozim — tadqiqot

**Markaziy banklar global shokning davomiyligi va inflyatsiyadagi aksiga e’tibor qaratishi kerak — tadqiqot**

Global beqarorlik va ketma-ket shoklar kuchaygan, murakkab makroiqtisodiy sharoitda ishlayotgan markaziy banklar global shokning qancha davom etishi va uning umumiy narxlar hamda inflyatsion kutilmalarda qanday namoyon bo‘lishiga alohida e’tibor berishi lozim, deya tavsiya qildi Jahon banki bosh iqtisodchisining o‘rinbosari.

Loyihaning ilk sonida MB mutaxassislari Behruz Ahmedov va Nurbek Omonov loyiha mehmoni Ayhan Kose bilan birga Milliy iqtisodiy tadqiqotlar byurosi e’lon qilgan, Kristin Forbes, Jongrim Ha va Ayhan Kose hammuallifligidagi “Heaven or Earth: The Evolving Role of Global Shocks for Domestic Monetary Policy” (“Osmon yoki Yer: Global shoklarning ichki pul-kredit siyosatidagi o‘zgarib borayotgan roli”) maqolasini muhokama qildi.

Behruz Ahmedov bugun dunyo bo‘ylab markaziy banklar so‘nggi o‘n yilliklarda kuzatilgan eng murakkab makroiqtisodiy muhitda ishlayotganini ta’kidladi. Uning aytishicha, inflyatsion shoklar, geosiyosiy parchalanish, energiya beqarorligi, ta’minot zanjiridagi uzilishlar, qat’iylashtirish davrlari va moliya bozoridagi stresslar markaziy banklar uchun hal qiluvchi qarorlar qabul qilishni tobora qiyinlashtirmoqda.

Pul-kredit siyosati asoslari ham real vaqt rejimida sinovdan o‘tmoqda. O‘nlab yillar davomida markaziy bank tizimlari asosan ichki talab, ichki inflyatsiya va ichki biznes sikllari asosida shakllangan edi. Ammo hozir pul-kredit siyosati tobora ko‘proq milliy chegaralardan tashqarida yuzaga keladigan kuchlar ta’sirida belgilanyapti. Bu esa markaziy banklar hanuz o‘z iqtisodiyotini mahalliy kontekst va ichki omillarga tayangan holda boshqaryaptimi yoki ular nazorat qila olmaydigan global shoklarga javob berish bilan cheklanib qolyaptimi, degan savolni kun tartibiga olib chiqmoqda.

MB mutaxassislari aynan shu savol bilan Jahon banki Bosh iqtisodchisining o‘rinbosari va Prospects Group direktori, shuningdek muhokama uchun tanlangan maqola mualliflaridan biri Ayhan Kosega murojaat qildi.

Ayhan Kose so‘z boshida maqola nomidagi “Osmon va Yer” metaforasining kelib chiqishi va mazmuniga to‘xtaldi. Uning aytishicha, sarlavhadagi ibora mashhur harbiy metaforaga borib taqaladi. Miloddan avvalgi beshinchi asrda Sun Szi sarkardalarga g‘alaba uchun osmonni — inson nazoratidan tashqaridagi kuchlarni hamda yerni — jang maydonini birdek hisobga olishni maslahat bergan. Mualliflar talqiniga ko‘ra, bugungi kunda markaziy banklar ham xuddi shunday vaziyatga duch kelmoqda: o‘z nazoratidan tashqaridagi global shoklarning ichki iqtisodiyotga ta’sirini hisobga olish zarurati.

“Osmon, asosan, markaziy banklar nazorat qila olmaydigan global shoklarni, masalan, global moliyaviy uzilishlar, neft narxlarining o‘zgarishi, ta’minot zanjiridagi muammolar, pandemiyalar va geosiyosiy keskinliklarni anglatadi. Yer esa asosan ichki talab, taklif va pul-kredit siyosati bilan bog‘liq shoklarni anglatadi”, — deya tushuntiradi Ayhan Kose.

Kosening qayd etishicha, 1980-yillarning o‘rtalaridan 2000-yillarning o‘rtalarigacha bo‘lgan taxminan yigirma yillik mo‘tadil davrda iqtisodiyotni harakatga keltirishda ichki talab shoklari asosiy rol o‘ynagan. O‘sha sharoitda markaziy banklar bir vaqtning o‘zida ham inflyatsiyani, ham iqtisodiy faollikni barqarorlashtira olgan. Biroq so‘nggi yigirma yil ichida iqtisodiyotlar ketma-ket yirik global shoklarga duch keldi va bu pul-kredit siyosatini yuritishni ancha murakkablashtirdi.

Tadqiqot mualliflari 1970-yildan 2024-yilgacha bo‘lgan davrda asosan rivojlangan iqtisodiyotlarni tahlil qiladi hamda to‘rtta global shok — global talab, global taklif, neft narxlari va global pul-kredit siyosati, shuningdek uchta ichki shok — ichki talab, ichki taklif va ichki pul-kredit siyosatiga e’tibor qaratadi.

“Tadqiqotning birinchi asosiy xulosasi shundan iboratki, vaqt o‘tishi bilan global shoklarning ahamiyati ortib bormoqda. 1990-yillarning oxirigacha ular foiz stavkalari o‘zgarishining kichik qisminigina tushuntirgan. 1999−2019-yillar oralig‘iga kelib ularning hissasi uchdan bir qismdan ko‘proqqa oshgan. 2020−2024-yillarga kelib esa foiz stavkalari o‘zgarishining deyarli yarmi global shoklar bilan izohlanadi. Ayni paytda qator yirik iqtisodiyotlarda global shoklar ichki shoklardan ham muhimroq omilga aylangan”, — deya tushuntiradi mutaxassis.

Ikkinchi muhim xulosa global shoklar ichki shoklardan keskin farq qilishini ko‘rsatadi.

Birinchidan, ular ancha katta taklif komponentiga ega. Ya’ni global shoklar tabiatida taklif omillari talab omillariga qaraganda muhimroq rol o‘ynaydi. Ichki shoklar esa asosan talab va ichki pul-kredit siyosati tomonidan yuzaga keladi.

Ikkinchidan, global shoklar ko‘lami kengroq va o‘zgaruvchanligi yuqoriroq. Ularning ortib borayotgan ta’siri, ko‘rinishidan, markaziy banklarning yuqori sezgirligi bilan bog‘liq emas. Aksincha, bu shoklarning chastotasi va ta’sir kuchi tobora oshib, oqibatlari og‘irlashib bormoqda.

Uchinchidan, global shoklar inflyatsiyaga ancha uzoq muddatli ta’sir ko‘rsatadi. Ichki shoklarning inflyatsion ta’siri odatda taxminan bir yil ichida yo‘qoladi. Global shoklar esa ancha uzoq davom etadi va ularning ta’siri uch yildan ortiq saqlanib qoladi.

To‘rtinchidan, global shoklar asimmetrik xususiyatga ega, ya’ni ular pul-kredit siyosatini yumshatishdan ko‘ra qattiqlashtirishga ko‘proq ta’sir qiladi.

Kosening aytishicha, markaziy banklar taklif shoklarini ko‘pincha e’tiborsiz qoldiradi, degan qarash mavjud. Chunki pul-kredit siyosatini qat’iylashtirish taklif muammosini bevosita hal qila olmaydi. Biroq uning so‘zlariga ko‘ra, so‘nggi yillarda regulyatorlar bu boradagi qarashlarini o‘zgartirib, global taklif shoklariga kuchliroq javob bera boshladi. Bu, ehtimol, global shoklarning ko‘lami va davomiyligi oshib, inflyatsion kutilmalarga ta’sir qilish ehtimoli kuchaygani bilan bog‘liq.

Tadqiqot xulosalaridan kelib chiqib, Kose pul-kredit siyosati modellari global shoklar sharoitiga moslashishi va ularning ahamiyatini hisobga olishi kerakligini, markaziy banklar esa siyosat asoslarini rivojlantirishi zarurligini ta’kidlaydi.

“Markaziy banklar yirik global shoklarga qay darajada keskin munosabat bildirish masalasini ko‘rib chiqishlari va shunga mos ravishda o‘z tizimlariga o‘zgartirishlar kiritishlari zarur. Prognozlash va kommunikatsiya ham moslashishi kerak. Global shoklarni oldindan aytish qiyin va ular ko‘pincha geosiyosiy yoki iqtisodiy bo‘lmagan hodisalar natijasida yuzaga keladi. Shu sababli, markaziy banklar biznes siklining qaysi bosqichida ekanliklarini, shuningdek, inflyatsiya va iqtisodiy faollikni baholashda asosan yagona markaziy prognozga tayanish o‘rniga, turli ssenariylarga ko‘proq e’tibor qaratishlari kerak”, — deya tushuntiradi Ayhan Kose.

Tashqi shoklarning ta’sir ko‘lami va kuchi ortib borishi integratsiyalashuvning chuqurlashishi bilan bog‘liqmi, degan savolga javoban Ayhan Kose ko‘proq integratsiyalashuv mamlakatni tashqi shoklarga ko‘proq duchor qilishi muqarrar ekanini ta’kidladi.

“Global zarbalar har doim bo‘lgan, lekin vaqt o‘tishi bilan ularning o‘zgaruvchanligi va davomiyligi ortib, kattalashib bordi. O‘z navbatida, ularning inflyatsiya va iqtisodiy faollikka ta’siri yanada yaqqolroq namoyon bo‘ldi. Menimcha, eng muhim masala shundaki, pul-kredit siyosatini nazorat qilish tizimi va qobiliyati mavjud. Tashqi va ichki zarbalarga qanday munosabat bildirish bo‘yicha aniq tushuncha bor, — deya tushuntiradi u. — Markaziy banklar uchun o‘zgargan va qiyinlashgan narsa — ular faoliyat yuritadigan tashqi muhit”.

Bu, Kosening qayd etishicha, markaziy banklar bu shoklarni baholashda yanada tezkor va moslashuvchan bo‘lishlari, global shoklar ichki shoklarga qaraganda ancha kuchliroq bo‘lishi mumkinligini hisobga olishlari va shunga ko‘ra o‘z tizimlari doirasida javob qaytarishlari kerakligini anglatadi.

Jahon banki mutaxassisi global shoklarning inflyatsion targetlash rejimida regulyator qarorlariga qanday ta’sir qilishiga ham to‘xtaldi. Uning ta’kidlashicha, inflyatsiyani targetlash butun dunyo bo‘ylab markaziy banklarga yaxshi xizmat qilib kelgan, narx bosimini jilovlash uchun aniq tayanch va yo‘nalish bergan. Ammo endilikda u ham takomillashtirilishi kerak.

“Inflyatsiyani targetlash ichki talab shoklari ustun bo‘lgan davrda ishlab chiqilgan. Bunday sharoitda foiz stavkalarini oshirsangiz, inflyatsiyani ham, ortiqcha talabni ham pasaytirishingiz mumkin edi. Bunda qaror qabul qilish ma’lum ma’noda nisbatan oddiy bo‘lgan, — deya tushuntiradi Kose. — Lekin global shok — taklif shoklari boshqacha. Ular bir vaqtning o‘zida inflyatsiyani oshirib, talab va iqtisodiy faollikni zaiflashtirishi mumkin”.

Biroq tadqiqot natijalariga ko‘ra, global shoklarning ahamiyati, o‘zgaruvchanligi va davomiyligi tobora ortib bormoqda. Bu narxlar barqarorligi va iqtisodiy faollik o‘rtasidagi tanlovni yanada keskinlashtiradi. Shundan kelib chiqib, inflyatsiya maqsadi tayanch bo‘lib qolishi mumkin, biroq uning atrofidagi tizim ma’lum ma’noda moslashuvchanroq bo‘lishi kerak.

Kosening fikricha, endilikda rivojlanayotgan va rivojlangan iqtisodiyotlarda regulyatorlar faqat inflyatsiyaning yuqori yoki pastligiga emas, balki shokning qanchalik uzoq davom etishi hamda uning umumiy narxlar va inflyatsiya kutilmalarida qay darajada aks etishiga ham e’tibor qaratishi lozim.

“Bu yaxshiroq va o‘z vaqtida olingan ma’lumotlarni, shuningdek, tovar narxlari, savdo xarajatlari, valyuta kursi va, albatta, global foiz stavkalarini diqqat bilan kuzatib borishni talab qiladi. Va sizda ssenariy tahlili bo‘lishi maqsadga muvofiq. Shunchaki bitta tayanch prognozga tayanmasdan, boy ssenariylar to‘plamiga ega bo‘lishni va ushbu tayanch prognoz atrofidagi o‘zgarishlar qanday qilib ma’lum natijalarga olib kelishi mumkinligi haqida o‘ylab ko‘rishingiz kerak”, — deydi Ayhan Kose.

Qolaversa, uning ta’kidlashicha, asosiy g‘oya import narxlarining har bir oshishiga javob qaytarish emas. Ularning ba’zilari vaqtinchalik, ba’zilari esa boshqacha xususiyatga ega. Ammo doimiy, keng ko‘lamli yoki mamlakatdagi inflyatsion kutilmalarga tahdid soladigan global shok yuzaga kelsa, markaziy banklar qat’iyroq harakat qilishi kerak. Shu bilan birga, ishonchlilik va ochiq muloqot juda muhim — ayniqsa tashqi stress davrlarida.