MAR raqamiy rivojlanishi: kim peshqadam?

**MAR VAT Regionining raqamli rivojlanishi: kim yetakchi?**

Raqamli texnologiyalar iqtisodiyot va kundalik hayotga borgan sari sezilarli taʼsir koʻrsatmoqda. Internet, elektron davlat xizmatlari, raqamli toʻlovlar va zamonaviy aloqa vositalari allaqachon odatiy jarayonlarning bir qismiga aylanib boʻldi. Shu bilan birga, mamlakatlarning raqamli rivojlanish darajasi nafaqat texnologiyalarning mavjudligi, balki aholi va biznesning imkoniyatlari, tartibga solish sifati va bu yechimlar qanchalik samarali qoʻllanilishi bilan ham belgilanadi.

Ushbu parametrlarni baholashga imkon beradigan xalqaro tadqiqotlardan biri Portulans Institute tomonidan tuziladigan tarmoq tayyorgarligi indeksi (Network Readiness Index, NRI) hisoblanadi. 2025 yilgi reyting 127 ta davlatni qamrab oldi. Baholash toʻrtta yoʻnalishga birlashtirilgan 53 ta koʻrsatkichga asoslanadi: texnologiyalar, odamlar, boshqaruv, shuningdek raqamlashtirishning iqtisodiyot va jamiyatga taʼsiri.

Dunyo reytingida birinchi oʻrinni mumkin boʻlgan 100 balldan 79,1 ball toʻplagan AQSh egalladi. Keyingi oʻrinlarda Finlyandiya (75,8 ball) va Singapur (75,5 ball) bormoqda. Yetakchilar oʻnligiga, shuningdek, Daniya, Shvetsiya, Niderlandiya, Germaniya, Buyuk Britaniya, Shveytsariya va Janubiy Koreya ham kirdi. Eng oxirgi, 127-pogʻonada 14,8 ball natija bilan Burundi joylashdi. Reytingni yakunlovchi mamlakatlar qatoridan Mavritaniya, Angola, Madagaskar va Lesoto ham oʻrin oldi.

Markaziy Osiyo davlatlari orasida eng yuqori pozitsiyani Qozogʻiston egalladi: 65-oʻrin va 49,1 ball. Oʻzbekiston 72-pogʻonada (46,5 ball), Qirgʻiziston esa 90-pogʻonada (42,4 ball) joylashdi. Shu tariqa, Qozogʻiston Oʻzbekistondan yettita, QRdan esa 25 ta pozitsiyaga oʻzib ketdi. Tojikiston va Turkmaniston reytingga kiritilmagan. Shu bilan birga, Qozogʻistonning umumiy baholash boʻyicha ustunligi indeksning barcha tarkibiy qismlariga tatbiq etilmaydi: ayrim yoʻnalishlar boʻyicha qoʻshni mamlakatlar ham yuqoriroq natijalarni koʻrsatdi.

Raqamli infratuzilmaga kirish, raqamli kontent yaratish va istiqbolli texnologiyalarni rivojlantirishni hisobga oladigan texnologik yoʻnalishda MARning uchta mamlakati orasida eng yaxshi pozitsiyani Oʻzbekiston egalladi: 75-oʻrin va 40,7 ball. Qozogʻiston 81-pogʻonada (38,9 ball), Qirgʻiziston esa 98-pogʻonada (31,4 ball) boʻlib chiqdi. Maktablarning internetga ulanishi boʻyicha QR natijasi alohida eʼtiborga loyiq: ushbu koʻrsatkich boʻyicha mamlakat reytingga kiritilgan davlatlar orasida dunyoda birinchi oʻrinni egalladi. Mobil tariflarning hamyonbopligi boʻyicha Qozogʻiston 20-pozitsiyada, internet-kanallarining xalqaro oʻtkazuvchanlik qobiliyati boʻyicha esa 34-pozitsiyada boʻlib chiqdi. Oʻzbekiston, oʻz navbatida, tolali-optik ulanishlarning tarqalganligi boʻyicha yettinchi va internet-kanallarining xalqaro oʻtkazuvchanlik qobiliyati boʻyicha 18-oʻrinni egalladi.

«Odamlar» yoʻnalishi boʻyicha QR 41,1 ball baho bilan 66-oʻrinni egallab, OʻzR (77-oʻrin, 37,8 ball) va QRni (94-oʻrin, 32,2 ball) ortda qoldirdi. Qozogʻiston eng sezilarli natijalarni davlat xizmatlarini raqamlashtirishda koʻrsatdi: onlayn davlat xizmatlarini rivojlantirish boʻyicha mamlakat dunyoda 10-oʻrinni, davlat tuzilmalarining maʼlumotlar bilan ishlash imkoniyatlari boʻyicha esa 25-oʻrinni egalladi. Ichki mobil keng polosali internet-trafik hajmi boʻyicha QR 29-pozitsiyada joylashdi. Shu bilan birga, taʼlim tizimida axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasidagi koʻnikmalar boʻyicha Qozogʻiston 107-oʻrinni egallab, Oʻzbekiston (76-oʻrin) va Qirgʻizistonga (83-oʻrin) yutqazdi. Shu bilan birga, OʻzR mobil internet-trafigi hajmi boʻyicha 21-oʻrinni, QR esa katta yoshdagi aholining savodxonlik darajasi boʻyicha 12-oʻrinni egalladi.

Raqamli muhitga boʻlgan ishonch, tartibga solish va aholining turli guruhlari uchun raqamli texnologiyalarning hamyonbopligini qamrab oluvchi «Boshqaruv» yoʻnalishida ham Qozogʻiston MARning uchta mamlakati orasida eng yuqori bahoni oldi: dunyoda 61-oʻrin va 61,4 ball. Oʻzbekiston 71-pogʻonada (57,3 ball), Qirgʻiziston 90-pogʻonada (51,0 ball) boʻlib chiqdi. QR raqamli inklyuziya boʻyicha 32-oʻrinni va fuqarolarning elektron ishtiroki boʻyicha 27-oʻrinni egalladi. OʻzR elektron tijorat sohasidagi qonunchilik (birinchi oʻrin), shuningdek, raqamli toʻlovlardan foydalanishdagi nisbatan kam ijtimoiy-iqtisodiy farqlar (yettinchi oʻrin) boʻyicha ajralib turdi. QR, oʻz navbatida, qishloq va shahar aholisi oʻrtasida raqamli toʻlovlardan foydalanishdagi farqlar koʻrsatkichi boʻyicha 20-pozitsiyada joylashdi.

Iqtisodiy va ijtimoiy koʻrsatkichlarni, jumladan, hayot sifati va barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishni birlashtiradigan «Taʼsir» yoʻnalishi boʻyicha eng yaqin natijalarni Qozogʻiston va Qirgʻiziston koʻrsatdi. Oxirgisi 55,2 ball toʻplab, 54-oʻrinni egalladi va QRdan (56-oʻrin va 54,8 ball) biroz oʻzib ketdi. Oʻzbekiston 50,0 ball baho bilan 82-pozitsiyada joylashdi. Hayot sifati tarkibiy qismi boʻyicha Qirgʻiziston 26-oʻrinni, Oʻzbekiston 28-oʻrinni, Qozogʻiston esa 35-oʻrinni egalladi. Shu bilan birga, iqtisodiy tarkibiy qism boʻyicha QR 78-pozitsiyada, QR 106-pozitsiyada, OʻzR 107-pozitsiyada boʻlib chiqdi. Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishga qoʻshgan hissasi boʻyicha Qirgʻiziston 60-oʻrinni, Qozogʻiston 82-oʻrinni, Oʻzbekiston 100-oʻrinni egalladi.

Diqqatga sazovor joyi shundaki, QR Markaziy Osiyoning uchta davlati orasida bir vaqtning oʻzida ikkita yoʻnalish — «Boshqaruv» va «Taʼsir» boʻyicha jahon reytingining birinchi yarmiga kirgan yagona mamlakat boʻldi. OʻzR va QR alohida tarkibiy qismlar boʻyicha yuqoriroq natijalarga erishdi, biroq umumiy baholash boʻyicha Qozogʻistonga yutqazdi. Bu QR pozitsiyasining asosiy xususiyatini ajratib koʻrsatishga imkon beradi: mamlakatning mintaqadagi ustunligi har bir koʻrsatkich boʻyicha yetakchilik bilan emas, balki raqamli rivojlanishning bir nechta yoʻnalishlari boʻyicha nisbatan yuqori natijalarning kombinatsiyasi bilan belgilanadi.