Bu dunyoda hamma narsa omonat

Bu dunyoda hamma narsa juda omonat

Maʼlumotlarni qayta ishlash markazlaridan (MQIM) birining infratuzilmasi shikastlanishi oqibatida yuzaga kelgan yirik uzilish Markaziy Osiyoning millionlab aholisini odatiy taksi va yetkazib berish xizmatlaridan mahrum qildi. Nima qilish kerak va aybdor kim?

## Bashorat qilingan inqiroz anatomiyasi

2026 yilning oktyabr oyi millionlab odamlarning raqamli qaramligi bir kechada ojizlikka aylangan oy sifatida tarixga kiradi. Bir hafta ichida Ukraina Qurolli Kuchlarining eng yirik «Yandeks» texnologik kompaniyasining maʼlumotlar markazlariga qilgan uchinchi hujumi Vladimir viloyatidagi obʼyektning toʻliq oʻchishiga olib keldi. Avvalroq Sasovo va Kalugadagi quvvatlar ishdan chiqarilgan edi.

Qozogʻiston Sunʼiy intellekt va raqamli rivojlanish vazirligi aholini tinchlantirishga shoshildi: mamlakat ichidagi shaxsiy maʼlumotlarga ega serverlar shtat shtatida ishlamoqda. Ammo bu aysbergning faqat ustki qismidir. «Bu butun platforma avtonom ravishda ishlayotganini anglatmaydi — taksi va yetkazib berish xizmatlarini koʻrsatish uchun zarur boʻlgan alohida komponentlar Qozogʻiston tashqarisida joylashgan», — deya tan oldi idora.

Va bu yerda eng qiziqarli narsa boshlanadi. Oʻzini mintaqaning texnologik yetakchisi deb ataydigan kompaniya yillar davomida Markaziy Osiyoning strategik muhim bozori uchun haqiqatan ham mustaqil infratuzilmani barpo etishga hafsala qilmadi. Qozogʻiston xaritadagi tasodifiy nuqta emas. Bu maʼlumotlarni lokalizatsiya qilish boʻyicha aniq qonunchilikka, raqamli xab yaratish boʻyicha ambitsiyali rejalarga va real daromad keltiradigan oʻsib borayotgan bozorga ega mamlakatdir. Oʻzbekiston ham shunga oʻxshash tarix: millionlab faol foydalanuvchilar, roʻyxatdan oʻtgan yuridik shaxs, soliq rezidentligi.

Mantiq va strategik fikrlash qayerda? Ukraina bilan mojaroning avj olishi birrinchi yil davom etayotgani yoʻq. Infratuzilmaga hujumlar hali 2024–2025 yillardayoq muntazam tus olgan edi. Har qanday vakolatli xavf-xatarlar boʻyicha menedjer shunday degan boʻlar edi: muhim infratuzilmani diversifikatsiya qilish, zarba berish zonalaridan tashqariga chiqarish, xolis yurisdiktsiyalarda zaxira quvvatlarini yaratish kerak. Buning oʻrniga biz «yongʻin allaqachon avj olganda uni oʻchiramiz» tamoyili boʻyicha reaktsiyani koʻrmoqdamiz.

## Markaziy Osiyo xabi: baʼzilar uxlayotganda, boshqalar qurmoqda

«Yandeks» oʻzining uzoqni koʻra olmaganligi uchun badal toʻlayotgan bir paytda, Qozogʻiston oʻrnak boʻla oladigan strategiyani izchil amalga oshirmoqda. Ekibastuzdagi «MQIM vodiysi» loyihasi shunchaki ambitsiyali tashabbus emas, balki mintaqaviy raqamli iqtisodiyotda yetakchilikka qilingan talabdir.

«Kazteleport» AJ boshqaruvi raisining oʻrinbosari Valeriy Markin oʻz intervyusida kompleks yondashuvning muhimligini taʼkidladi: «Qozogʻiston bozori ancha kichik, ammo biz Yevraziyaning markazida joylashganmiz va Yevropa hamda Osiyo mintaqalari oʻrtasida bogʻlovchi boʻgʻin boʻlib xizmat qila olamiz». Uning soʻzlariga koʻra, xalqaro hamkorlar mamlakatda «ishonch darajasini va xalqaro biznes uchun qoʻshimcha xavf-xatarlarni keltirib chiqaradigan qator holatlarning yoʻqligini» koʻrishmoqda.

Omad formulasi mana shu: geografik joylashuv plyus siyosiy xolislik plyus infratuzilmaga investitsiyalar. Qozogʻiston faol harbiy harakatlar olib borayotgan mamlakat bera olmaydigan narsani taklif qilmoqda: barqarorlik, oldindan bashorat qilinadiganlik va maʼlumotlar xavfsizligi. Ostananing sovuq iqlimi yilning sezilarli qismida tabiiy sovitishdan foydalanish imkonini beradi. Diversifikatsiya qilingan energetika үzluksiz elektr taʼminotini taʼminlaydi. Qonunchilik axborot himoyasini kafolatlaydi.

## Beparvolik narxi: sotib olib boʻlmaydigan obroʻ-eʼtibor

Bugun «Yandeks» kompaniyasi noqulayliklar uchun foydalanuvchilar, haydovchilar va kuryerlardan kechirim soʻramoqda. Muhandislar yuklamani omon qolgan quvvatlarga oʻtkazgan holda, xizmatlarni favqulodda rejimda qayta tiklamoqda. Ammo salbiy taassurot qoldi — va u hali uzoq vaqt brendni taʼqib qiladi.

Ilova qilib aytganda, 2023 yilda Qozogʻiston yandex.kz domenini allaqachon blokirovka qilgan edi, bu jiddiy aks-sado bergandi. Oʻshanda gap maxsus xizmatlarning foydalanuvchi maʼlumotlariga kirishi haqida borgan edi. Kompaniya yon berdi, lokalizatsiyaga rozi boʻldi, mahalliy yuridik shaxsni roʻyxatdan oʻtkazdi. Hammasi joyidadek tuyulgandi. Ammo, hozirgi vaziyat koʻrsatganidek, shaxsiy maʼlumotlarni rasmiy lokalizatsiya qilish — bu qonun harfiga rioya qilish uchun zarur boʻlgan minimal darajadir. Ammo amalda hamma narsa ilgarigidek nafaqat Qozogʻiston tashqarisida, balki xavf zonasida joylashgan maʼlumotlar markazlariga bogʻlanib qolgan edi. Ammo bu, taʼbir joiz boʻlsa, maʼlumotlarni qayd etish xolos. Qozogʻistonda «Yandeks» muammosiga tushunish bilan qarashdi va foydalanuvchilarning sharhlariga qaraganda, bu vaziyatda Rossiya qilishi kerak boʻlgan eng muhim narsa — «Yandeks»ni davlatniki qilishdir, toki talab xayoliy «xususiy tadbirkor»dan emas, balki mutlaqo aniq «institutsiya»dan boʻlsin…

Markaziy Osiyo — cheka bozor emas, balki yetmish milliondan ortiq aholiga ega, oʻsib borayotgan raqamli iqtisodiyotga va Yevraziyaning texnologik xabiga aylanish ambitsiyalariga ega boʻlgan mintaqadir. Oʻzbekiston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston — bu mamlakatlarning barchasi oʻz IT-infratuzilmasini faol rivojlantirmoqda, xalqaro oʻyinchilarni jalb qilmoqda, biznes uchun qulay sharoitlar yaratmoqda.

Yetakchilikka daʼvo qilayotgan Rossiya kompaniyasi buni hali ikki yil avval tushunishi kerak edi. Maʼlumotlar markazlarini joylashtirish boʻyicha muzokaralarni boshlashi kerak edi. Nafaqat maʼlumotlarni, balki xizmat koʻrsatish komponentlarini ham lokalizatsiya qilish imkoniyatlarini oʻrganishi kerak edi. Bir mamlakatdagi obʼyektga hujum boshqasidagi xizmatlarni falaj qilmaydigan arxitekturani yaratishi kerak edi. Bundan tashqari, Markaziy Osiyo respublikalarida rivojlangan infratuzilma mavjud boʻlganda, «Yandeks» shunchaki quvvatlarni qayta taqsimlash orqali rossiyalik foydalanuvchilar uchun ham zararni minimallashtirishi mumkin edi.

Texnologik dunyo xavf-xatarlarni kam baholaydiganlarni shafqatsizlarcha jazolaydi. Investorlar, hamkorlar, foydalanuvchilar — ularning barchasi oldindan rejalashtirishni biladiganlarni tanlab, oʻz xatti-harakatlari bilan ovoz bermoqda. Qozogʻiston «MQIM vodiysi»ni yaratish uchun jalb qilayotgan oʻn milliard dollar — bu shunchaki temir va chiplarga kiritilgan sarmoya emas. Bu ishonchga, oldindan bashorat qilinishga, kelajakka kiritilgan investitsiyalardir. Va «Yandeks» hozirgacha ushbu tarixning chetida qolmoqda.

P.S. Ukraina Qurolli Kuchlarining hujumlaridan jabr koʻrgan «Yandeks» xizmatlari foydalanuvchilari koʻrishi mumkin boʻlgan moliyaviy yoʻqotishlarni qoplash mexanizmi haqida gapirishga hali erta. Bu haqda RF prezidentining matbuot kotibi Dmitriy Peskov maʼlum qildi. «Moliyaviy yoʻqotishlar haqida gapirish hozircha erta. Kompaniya kuchli, qudratli ekanini bilasiz. Ha, u hozir qiyinchiliklarga duch keldi. Ochigʻi, bu mavzu hozir hukumatda muhokama qilinmoqda, ammo kompaniya ushbu hujum oqibatlarini bartaraf etish uchun favqulodda choralar koʻrmoqda», — dedi Kreml vakili jurnalistlarga kompaniya xizmatlari foydalanuvchilari shunday yoʻqotishlarga duch kelsa, ularni qoplash mexanizmi muhokama qilindimi, degan savolga javob berarib.