Mahalliy aholi maʼlumotlar markazlari ularning suvini olmoqda deb hisoblayotgan orol
«Oxirgi uch oydan beri joʻmraklarimizdan bir tomchi ham suv oqgani yoʻq», — deydi mahalliy aholi vakili Bi-bi-siga.
**Mahalliy aholining taʼkidlashicha, data-markazlar ularning suvini tortib olayotgan orol**
Batam raqamli xabga aylanishga intilayotgan bir paytda, oroldagi suv omborlari zoʻriqishga duch kelmoqda.
«Suv! Suv!» deb hayqirdi olomon qoʻlida boʻsh plastik idishlar va kanistralar bilan data-markazlar joylashgan majmuaga yopirilar ekan.
Unda 300 ga yaqin kishi — Batam (Indoneziya) orolining mahalliy aholisi ishtirok etdi. Ular uylarida joʻmraklardan suv oqmay qolganidan, yangi Nongsa raqamli parkidagi data-markazlarda esa mashinalar qizib ketmasligi uchun suv yetarlidek tuyulayotganidan gʻazabda edi.
«Oxirgi uch oydan beri joʻmraklarimizdan bir tomchi ham suv oqgani yoʻq... Data-markazlar paydo boʻlgunicha suv taʼminotimizda muammo yoʻq edi», — dedi namoyishchilardan biri Devi Susanti BBC’ga.
Uning aytishicha, Bakau Serip qishlogʻi aholisi hozirda «iflos, loyqa va hidli» suv yetkazib beradigan tsisternali yuk mashinalariga qarab qolgan.
Batam suv taʼminoti korxonasi BBC’ga suv yetkazib berishni yaxshilashga harakat qilayotganini aytdi, ammo uzilishlar data-markazlar tomonidan boʻlgan talab bilan bogʻliqligi yoki yoʻqligini oshkor etmadi.
Savdo va sanoat uchun masʼul boʻlgan BP Batam agentligi uzoq davom etgan qurgʻoqchilikni aybladi va aholi uchun moʻljallangan suv data-markazlarga yoʻnaltirilayotgani haqidagi mahalliy daʼvolarni rad etdi.
Bu Batamdagi birinchi bunday norozilik namoyishi emas. Orol raqamli xabga aylanishga harakat qilayotgani sababli, bu yerda kamayayotgan suv omborlariga bosim ortib bormoqda.
Avgust va sentyabrdagi noroziliklardan soʻng, hokimiyat organlari Batamda data-markazlar ochayotgan kompaniyalarga chuchuk suv uchun suv omborlariga qarab qolmay, oʻzlarining suvni chuchuklashtirish inshootlarini qurishlari shartligini aytdi.
Biroq mahalliy aholi endi suv uchun serverlar bilan raqobatlashishga majbur boʻlishayotganidan xavotiri ortayotganini aytmoqda.
«Indoneziyada data-markazlarning suvdan foydalanishi boʻyicha ishonchli maʼlumotlar hanuzgacha kam, chunki kompaniyalar buni tijorat siri deb hisoblaydi», — deydi Norvegiya fan va texnologiya universiteti professori Agus Hasan.
«Biz [data-markazlarni] oqilona, shaffof va masʼuliyat bilan qurishimiz, shuningdek, raqamlarni koʻrishni talab qilishimiz kerak... [Aks holda] joʻmraklari qurib qolgan bir paytda bexabar qoldirilgan odamlar qarshilik koʻrsatadi va bu mutlaqo haqli boʻladi», — deya qoʻshimcha qiladi u.
AQShdan tortib Buyuk Britaniya va Osiyoning ayrim qismlarigacha, IT-kompaniyalar sunʼiy intellekt infratuzilmasiga milliardlab dollar sarmoya kiritayotgani sababli, tsexsimon data-markazlarga boʻlgan qarshilik butun dunyo boʻylab ortib bormoqda.
Odamlar ushbu derazasiz ulkan binolar ularning mahallalarini qanday oʻzgartirishi mumkinligi, mashinalarning uzil-kesil gʻuvurlashi, kechasi bilan yonib turadigan xavfsizlik chiroqlari hamda bu suv va energiya taʼminotiga keltiradigan zoʻriqishdan xavotirda.
Elektr energiyasi markazlarni quvvat bilan taʼminlaydi, ammo suv serverlarning qizib ketishiga yoʻl qoʻymaydi — muhandislar katta miqdorda suv isteʼmol qiladigan murakkab sovitish tizimlaridan foydalanadilar.
AQShda oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatadiki, odatiy data-markaz kuniga taxminan 300 000 gallon suv ishlatadi, bu taxminan 1 000 ta AQSh xonadonining isteʼmoliga teng. Malayziya markaziy banki maʼlumotlariga koʻra, yirikroq 50 MVt quvvatga ega inshoot har kuni 2 200 ta xonadon ishlatadiganchalik suvni va 22 000 ta xonadonni elektr bilan taʼminlashga yetadigan elektr energiyasini isteʼmol qilishi mumkin.
Batamdagi data-markazlar qancha suv yoki elektr energiyasi ishlatayotgani aniq emas.
Ammo orolda muntazam ravishda suv tanqis boʻlib turadi va bu yilgi sharoit, ehtimol, tarixiy «super» El-Nino hodisasi sababli yanada yomonlashgan.
Tabiiy chuchuk suv manbalariga ega boʻlmagan Batamning 1,3 million aholisi ortiqcha suvni toʻplash uchun qurilgan ortiqcha oltita suv omboridagi yomgʻir suviga qarab qolgan.
Akar Bhumi Indonesia mahalliy ekologik nodavlat tashkiloti simulyatsiyalariga koʻra, Devi yashaydigan Bakau Seripni suv bilan taʼminlaydigan Nongsa suv ombori, agar yomgʻir yogʻmasa, bir oy ichida qurib qoladi.
«Suv tanqisligi roʻzgʻorimizga taʼsir qilmoqda... Guruch sotib olishga ishlatilishi kerak boʻlgan pul endi suv bochkalariga sarflanyapti», — deydi Devi. «Erim suv olish uchun kechasi bilan mijja qoqmay kutib chiqadi, keyin esa ertalab toʻgʻri ishga ketadi».
Batam suv taʼminoti korxonasi avvalroq tanqis davom etsa, bulutlarni sunʼiy namlantirish kabi choralarni koʻrib chiqishini aytgan edi. Oxirgi norozilik namoyishlari haqida soʻralganda, u avvalgi bayonotlariga havola keltirdi.
Batam rasmiylari 10 ta data-markazni tasdiqladi, ulardan oltasi Nongsa raqamli parkida joylashgan. Ikkitasi allaqachon ishlamoqda, uchinchisi esa qurilmoqda. BP Batam BBC’ga kamida yana oltatasi tasdiqlanish uchun koʻrib chiqilayotganini aytdi.
Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, 2026 yil oʻrtalariga kelib oroldagi data-markazlarga kiritilgan investitsiyalar hajmi 6,7 milliard dollardan (5,1 milliard funt sterling) oshdi, bunga qisman paromda bor-jogʻi bir soatlik masofada joylashgan Singapur tomonidan boʻlgan talab sabab boʻldi.
Singapur yer va energiya cheklanganini roʻkach qilib, 2019 yilda data-markazlar qurilishini toʻxtatib qoʻygan edi. U yangi samaradorlik standartlarini joriy etgach, 2022 yilda taqiqni bekor qildi, bu esa investorlarni boshqa joylarni izlashga undadi.
Singapur azaldan Batamni oʻz ichiga olgan Riau orollarini va Malayziyaning Johor shtatini «toʻldiruvchi» hududlar sifatida targʻib qilib keladi.
Johor bu imkoniyatni tezda egallab oldi va oʻn milliardlab dollarga teng data-markaz loyihalarini maʼqulladi. Ammo bu tez orada shovqin, chang va suv tanqisligidan charchagan aholining gʻazabini keltirib chiqardi. Shunga koʻra, shtat data-markazlar qancha suv va elektr energiyasi isteʼmol qilishini tartibga solishga harakat qilmoqda.
Boʻgʻozning narigi tomonidagi Batam nisbatan arzon foydalanish xarajatlari, Singapurga yaqinligi va asosiy suv osti kabel yoʻnalishlariga ulangani sababli AQSh, Xitoy, Avstraliya va Singapurdan kelgan investorlar uchun birdek jozibadordir.
Nongsada qurilayotgan data-markaz
Nongsada Gonkongning Gaw Capital xususiy investitsiya firmasi va Indoneziyaning Sinar Primera developeri tomonidan maydoni 13 000 kvadrat metr boʻlgan data-markaz joylashgan. Aprel oyida Singapurning DayOne kompaniyasi Indoneziya davlat suv-elektr korxonasi bilan mamlakatdagi eng yirik data-markazlardan birini qurish boʻyicha shartnoma imzoladi — uning quvvati taxminan 450 MVt boʻlib, 350 000 oʻrtacha xonadonni elektr bilan taʼminlashga yetadi. Iyun oyida DayOne, chip ishlab chiqaruvchi Nvidia va Avstraliyaning sunʼiy intellekt sohasidagi Firmus Technologies startapi 360 MVt quvvatga ega «SI fabrikasi»ni eʼlon qildi.
Rasmiy hisob-kitoblarga koʻra, 2030 yilga borib Batamdagi data-markazlarning elektr energiyasiga boʻlgan talabi 1 100 MVtdan oshadi, bu deyarli bir million xonadonni elektr bilan taʼminlashga yetadi.
Shu bilan birga, qurilish toʻlqini Batamdagi mahalliy aholini tashvishga solmoqda, ular hokimiyatni birinchi navbatda oʻz ehtiyojlarini qondirishga chaqirmoqda.
«Shunchaki tepada oʻtirib, bu loyihalarni maʼqullayvermang. Bu yerga tushib, biz nima bilan kurashayotganimizni oʻz koʻzingiz bilan koʻring», — deydi suv tanqisligiga duch kelayotgan Sei Beduk tumanida yashovchi Marlinda.
«Biz hukumatning oddiy odamlarga eʼtibor qaratishini xohlaymiz», — dedi yana bir turgʻun BBC’ga.
«Oddiy odamlar aziyat chekayotgan bir paytda milliardlab rupiylik investitsiyalar kiritilmasin... Biz hech qanday hashamatli narsa soʻramayapmiz. Shunchaki suv taʼminotimiz tiklanishini xohlaymiz».