MAGATE oltinchi yildirki atom energetikasi boʻyicha prognozini oshirmoqda. Prognoz va voqelik oʻrtasida nima turibdi?

MAGATE allaqachon ketma-ket oltinchi yil atom energetikasi boʻyicha prognozini oshirmoqda. Prognoz va voqelik oʻrtasida nima turibdi?

Venada boʻlib oʻtayotgan Xalqaro atom energiyasi agentligining (MAGATE) 70-Bosh konferentsiyasida atom energetikasini rivojlantirishning yangi uzoq muddatli prognozi taqdim etildi. Yuqori oʻsish surʼati stsenariysida dunyodagi oʻrnatilgan atom generatsiyasi quvvati 2025 yil oxiridagi 377,1 GVtdan 2050 yilga kelib 1045 GVtgacha va 2060 yilga kelib 1284 GVtgacha, yaʼni taxminan 3,4 baravar oshishi mumkin. Past oʻsish surʼati stsenariysida esa bu koʻrsatkich 2060 yilga kelib 696 GVtni tashkil etadi.

Bu MAGATE oʻz baholarini oshirish tomon qayta koʻrib chiqayotgan ketma-ket oltinchi yildir. Ammo stsenariylar oʻrtasidagi deyarli ikki baravarlik farq kelajakdagi oʻsish uning amalga oshirilish shartlariga qanchalik kuchli bogʻliqligini koʻrsatadi. Gap tarmoq tezroq yoki sekinroq rivojlanishi mumkin boʻlgan turli xil taxminlar toʻplami haqida bormoqda. Bundan boshqa bir savol tugʻiladi: atom energetikasiga boʻlgan tobora ortib borayotgan qiziqish haqiqatan ham yangi quvvatlarga aylanishi uchun nima kerak?

Bosh konferentsiyaning ochilishida soʻzga chiqqan MAGATE rahbari Rafael Grossi atom quvvatlarini oshirish rejalari va ularni amalga oshirish imkoniyatlari oʻrtasidagi farqqa alohida toʻxtalib oʻtdi. U asosiy shartlar qatorida moliyalashtirishga boʻlgan yondashuvlarni oʻzgartirishni aytib oʻtdi, chunki bunday kapital talab qiladigan loyihalarni boshlash uchun faqat siyosiy irodaning oʻzi kifoya qilmaydi.

Konferentsiyadan sal oldin agentlik Venada Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki, TRTB, Osiyo infratuzilmaviy investitsiyalar banki, Afrika taraqqiyot banki va OPEK Jamgʻarmasini oʻz ichiga olgan xalqaro moliya institutlarining 50 ga yaqin vakillari uchun alohida uch kunlik seminar tashkil etdi. Undan koʻzlangan maqsad moliyachilarga atom loyihalari iqtisodiyoti, xavfsizlik, tartibga solish, kafolatlar va infratuzilmaga qoʻyiladigan talablar toʻgʻrisida kompleks tushuncha berish edi.

Moliyaviy vazifaning koʻlamini Xalqaro energetika agentligi (XEA) bahosi koʻrsatib turibdi. Mamlakatlar tomonidan eʼlon qilingan energetika va iqlim majburiyatlarining toʻliq va oʻz vaqtida bajarilishini nazarda tutuvchi APS stsenariysida, atom energetikasiga yillik investitsiyalar hozirgi taxminan 65 mlrd dollardan 2030 yilga kelibyoq taxminan 120 mlrd dollargacha oʻsishi kerak. Shu bilan birga, yangi AESlar hamon moliyalashtirish uchun murakkab obʼyektlar boʻlib qolmoqda. Ularga yirik boshlangʻich mablagʻlar kerak, ularni loyihalash va qurish uzoq vaqt talab etadi, kechikishlar va byudjetning oshib ketishi esa kreditorlar va investorlar uchun xavflarni oshiradi. Yirik atom loyihalari uchun investitsiyalarning oʻzini oqlash muddati odatda 20-30 yilga yetishi mumkin.

Ushbu fonda xalqaro moliya institutlari pozitsiyasining oʻzgarishi ayniqsa sezilarli. 2025 yil iyun oyida Jahon banki va MAGATE hamkorlik toʻgʻrisida bitim imzoladi, bank buni oʻnlab yillar davomida yoʻq boʻlganidan keyin atom energetikasiga qaytish yoʻlidagi birinchi aniq qadam deb atadi. Hamkorlik mamlakatlarning institutsional tayyorgarligi, xavfsizlik va tartibga solish, ishlab turgan AESlar faoliyatini uzaytirish va yangi texnologiyalar salohiyatini oʻrganishni qamrab oladi.

Atom energetikasiga boʻlgan qiziqishning ortishi real loyihalarda allaqachon namoyon boʻlmoqda. XEA maʼlumotlariga koʻra, bugungi kunda 15 ta mamlakatda umumiy quvvati qariyb 78 GVt boʻlgan atom reaktorlari qurilmoqda. Bu oxirgi 30 yildagi eng yuqori koʻrsatkichlardan biridir. Shu bilan birga, bozor sezilarli darajada markazlashgan boʻlib qolmoqda. Soʻnggi oʻn yillikda dunyoda qurilishi boshlangan reaktorlarning 94 foizi Rossiya yoki Xitoy dizayniga ega.

Atom hamjamiyatida muntazam ravishda muhokama qilinadigan yana bir masala bor — bu ishlab turgan parklarning yoshi. MAGATE maʼlumotlariga koʻra, har uchta yadroviy energetika reaktoridan ikkitasi 30 yildan ortiq, 45 foizi esa 40 yildan ortiq vaqt davomida ishlamoqda. Yuqori stsenariyda 2060 yilga kelib 2025 yilda ishlab turgan quvvatlarning uchdan bir qismi, pastki stsenariyda esa deyarli uchdan ikki qismi foydalanishdan chiqariladi.

Yangilanish boʻyicha hisob-kitoblarning bir qismi kichik modulli reaktorlar (KMR) rivojlanishi bilan bogʻliq. MAGATE ularning hissasiga 2060 yilgacha ishga tushiriladigan yangi atom quvvatlarining 28 foizini ajratmoqda. Bu hisob-kitob KMRlarni ancha kengroq seriyali bozorga olib chiqish mumkinligini nazarda tutadi. Hozircha ularni amaliy joriy etish koʻlami cheklangan boʻlib qolmoqda. XEA maʼlumotlariga koʻra, yer usti KMR allaqachon Xitoyda ishlamoqda, suzuvchisi esa Rossiyada, yana bir nechta tijorat loyihalari turli mamlakatlarda, jumladan, «Rosatom» ishtirokida integratsiyalashgan AES qurilayotgan Oʻzbekistonda qurilish bosqichida turibdi.

Shu bois, KMR uchun masala endi loyihalarning mavjudligida emas, balki ularni kengaytirishda, yaʼni konstruktsiyalarni standartlashtirishda, tartibga solish yondashuvlarini muvofiqlashtirishda, tannarxni pasaytirishda va sanoatning seriyali ishlab chiqarishga oʻtish qobiliyatidadir, bu bilan bugungi kunda dunyoda faqat sanoqli davlatlar maqtana oladi.

Yana bir muhim hujjat Venada Bosh konferentsiyaning birinchi kunida taqdim etildi. MAGATE Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotining (IHTT) Yadro energiyasi boʻyicha agentligi (NEA) bilan birgalikda «Qizil kitob» nomi bilan mashhur boʻlgan «Uranium 2026: Resources, Production and Demand» yangi maʼruzasini chop etdi.

Bir kilogramm uchun 260 dollardan past xarajat bilan qazib olish mumkin boʻlgan aniqlangan jahon uran resurslari 8,1 mln tonnadan oshadi. Mualliflarning fikriga koʻra, bu hatto 2050 yilgacha boʻlgan talabning yuqori stsenariysi uchun ham yetarli. Biroq, yer qaʼrida resurslarning mavjudligi ularning bozor uchun tayyorligini anglatmaydi. Buning uchun konlarni tayyorlash, ruxsat berish tartib-taomillaridan oʻtish va yangi loyihalarni sanoat miqyosida qazib olishga olib chiqish kerak.

Bugungi kunda ishlab turgan jahon parkiga yiliga taxminan 64,5 ming tonna uran kerak boʻladi. 2050 yilga kelib, stsenariyga qarab, ehtiyoj taxminan 84,8 — 143,9 ming tonnagacha oʻsishi mumkin. Shu bilan birga, yangi uran qazib olish loyihasini ishlab chiqish odatda 15 — 20 yil davom etadi. Shu bois, maʼruza mualliflari geologiya-qidiruv ishlariga va yangi loyihalarni rivojlantirishga oʻz vaqtida va barqaror investitsiyalar kiritish zarurligini alohida taʼkidlamoqdalar.

Oʻzbekiston uchun bu masala toʻgʻridan-toʻgʻri ahamiyatga ega. Mamlakat bir vaqtning oʻzida oʻz atom energetikasini rivojlantirmoqda va tabiiy uran qazib olishni koʻpaytirmoqda. «Navoiyuran» DK maʼlumotlariga koʻra, 2025 yil yakunlari boʻyicha ishlab chiqarish hajmi bir yil oldingi 5,2 ming tonnaga nisbatan 7 ming tonna tabiiy uranga yetdi. 2026 yil aprel oyida korxona loyihaviy quvvati yiliga 1,2 ming tonnagacha uran tashkil etadigan «Qizilqoq» konida sanoat usulida qazib olishni boshladi.

Shu bois, MAGATEning yangi prognozi mamlakat uchun nafaqat atom generatsiyasiga boʻlgan kelajakdagi jahon talabi nuqtai nazaridan qiziqarlidir. Agar quvvatlarning oʻsishi yuqori trayektoriya boʻylab borsa, u bilan birga barqaror xomashyo va yoqilgʻi bazasiga boʻlgan ehtiyoj ham ortib boradi. Uran ishlab chiqaruvchi mamlakatlar uchun bu yangi konlarga kiritiladigan investitsiyalarni va jahon bozorining uzoq muddatli dinamikasini oldindan baholash zarurligini anglatadi.

MAGATEning atom energetikasini rivojlantirish boʻyicha stsenariylari oʻrtasidagi farqni turlicha talqin qilish mumkin. Soʻnggi yillarda atom energetikasini siyosiy qoʻllab-quvvatlash kuchaygani, qurilayotgan quvvatlar hajmi yuqoriligicha qolayotgani va xalqaro moliya institutlari tarmoqqa yana qiziqish bildirayotgani ayon. Ammo atom generatsiyasini kengaytirish uchun shunchaki yangi AESlar qurish toʻgʻrisida qaror qabul qilishning oʻzi kifoya emas. Kelajakdagi oʻsishning real koʻlami tannarx, qurilish muddatlari, sanoat zanjiri imkoniyatlari, kadrlar mavjudligi, eskirayotgan reaktorlarni almashtirish va yoqilgʻi bazasini oʻz vaqtida kengaytirish kabi omillarga bogʻliq boʻladi.

Shu bois, MAGATEning hozirgi prognozi, eng avvalo, atom energetikasining roli borasidagi kutishlarning oʻzgarishini koʻrsatadi. Jahon atom parki ushbu prognozning yuqori chegarasiga qanchalik yaqinlashishi mamlakatlar va tarmoqning ushbu kutishlarni barqaror moliyalashtiriladigan va amalga oshiriladigan loyihaga aylantirish qobiliyatiga bogʻliq boʻladi.